RHT, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
१८ संस्कारस्स्वेदनमर्दनमूर्छोत्थापनपातननिरोधनियमाश्च । (१।१)
18 saṃskārassvedanamardanamūrchotthāpanapātananirodhaniyamāśca |
गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिजारणरसरागसारणं चैव । (२।१)
garbhadrutibāhyadrutijāraṇarasarāgasāraṇaṃ caiva |
१। स्वेदनआसुरिपटुकटुकत्रयचित्रार्द्रकमूलकैः कलांशैस्तु । (३।१)
1. svedanaāsuripaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūlakaiḥ kalāṃśaistu |
सूतस्य काञ्जिकेन त्रिदिनं मृदुवह्निना स्वेदः ॥ (३।२)
sūtasya kāñjikena tridinaṃ mṛduvahninā svedaḥ ||
२। मर्दनगुडदग्धोर्णालवणैर् मन्दिरधूमेष्टकासुरीसहितैः । (४।१)
2. mardanaguḍadagdhorṇālavaṇair mandiradhūmeṣṭakāsurīsahitaiḥ |
रसषोडशांशमानैः सकाञ्जिकैर्मर्दनं त्रिदिनम् ॥ (४।२)
rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ sakāñjikairmardanaṃ tridinam ||
३। मूर्छनमलशिखिविषाभिधाना रसस्य नैसर्गिकास् त्रयो दोषाः । (५।१)
3. mūrchanamalaśikhiviṣābhidhānā rasasya naisargikās trayo doṣāḥ |
मूर्छां मलेन कुरुते शिखिना दाहं विषेण मृत्युं च ॥ (५।२)
mūrchāṃ malena kurute śikhinā dāhaṃ viṣeṇa mṛtyuṃ ca ||
गृहकन्या हरति मलं त्रिफलाग्निं चित्रकश्च विषम् । (६।१)
gṛhakanyā harati malaṃ triphalāgniṃ citrakaśca viṣam |
तस्माद् एभिर् मिश्रैर् वारान् संमूर्छयेत्सप्त ॥ (६।२)
tasmād ebhir miśrair vārān saṃmūrchayetsapta ||
संस्कार:: उत्थापनअमुना विमर्दनेन हि सुविशुद्धो नागवङ्गपरिमुक्तः । (७।१)
saṃskāra:: utthāpanaamunā vimardanena hi suviśuddho nāgavaṅgaparimuktaḥ |
सूतः पातनयन्त्रे समुत्थितः काञ्जिकक्वाथात् ॥ (७।२)
sūtaḥ pātanayantre samutthitaḥ kāñjikakvāthāt ||
संस्कार:: पातन:: ऊर्ध्वपातनकृत्वा तु शुल्बपिष्टिं निपात्यते नागवङ्गशङ्कातः । (८।१)
saṃskāra:: pātana:: ūrdhvapātanakṛtvā tu śulbapiṣṭiṃ nipātyate nāgavaṅgaśaṅkātaḥ |
तस्मिन्दोषान् मुक्त्वा निपतति शुद्धस् तथा सूतः ॥ (८।२)
tasmindoṣān muktvā nipatati śuddhas tathā sūtaḥ ||
पातनयन्त्रअष्टाङ्गुलविस्तारं दैर्घ्येण दशाङ्गुलं त्व् अधोभाण्डम् । (९।१)
pātanayantraaṣṭāṅgulavistāraṃ dairghyeṇa daśāṅgulaṃ tv adhobhāṇḍam |
कण्ठादधः समुच्छ्रितं चतुरङ्गुलं कृतजलाधारम् ॥ (९।२)
kaṇṭhādadhaḥ samucchritaṃ caturaṅgulaṃ kṛtajalādhāram ||
अन्तःप्रविष्टतलभाण्डवदनं जलमग्ननिजमुखप्रान्ता । (१०।१)
antaḥpraviṣṭatalabhāṇḍavadanaṃ jalamagnanijamukhaprāntā |
उपरिष्टाच्चिपिटघटी देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥ (१०।२)
upariṣṭāccipiṭaghaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgulaviśālā ||
तस्मिन्न् ऊर्ध्वभाण्डे निपातितः सकलदोषनिर्मुक्तः । (११।१)
tasminn ūrdhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ |
सुतरां भवति रसेन्द्रो द्रव्ये च रसायने योग्यः ॥ (११।२)
sutarāṃ bhavati rasendro dravye ca rasāyane yogyaḥ ||
अधःपातनकृत्वा च नष्टपिष्टिं त्रिफलाशिखिशिग्रुराजिकापटुभिः । (१२।१)
adhaḥpātanakṛtvā ca naṣṭapiṣṭiṃ triphalāśikhiśigrurājikāpaṭubhiḥ |
संलेप्य चोर्ध्वभाण्डे दीप्तैकपलैरधःपात्यः ॥ (१२।२)
saṃlepya cordhvabhāṇḍe dīptaikapalairadhaḥpātyaḥ ||
अथवा दीपकयन्त्रे निपातितः सकलदोषनिर्मुक्तः । (१३।१)
athavā dīpakayantre nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ |
तिर्यक्पातनतिर्यक्पातनविधिना निपात्यः सूतराजस्तु ॥ (१३।२)
tiryakpātanatiryakpātanavidhinā nipātyaḥ sūtarājastu ||
श्लक्ष्णीकृतमभ्रदलं रसेन्द्रयुक्तं तथारनालेन । (१४।१)
ślakṣṇīkṛtamabhradalaṃ rasendrayuktaṃ tathāranālena |
खल्वे दत्त्वा मृदितं यावत् तन्नष्टपिष्टताम् एति ॥ (१४।२)
khalve dattvā mṛditaṃ yāvat tannaṣṭapiṣṭatām eti ||
कुर्यात् तिर्यक्पातनपातितसूतं क्रमेण दृढवह्नौ । (१५।१)
kuryāt tiryakpātanapātitasūtaṃ krameṇa dṛḍhavahnau |
संस्वेद्य पात्यतेऽसौ न पतति यावद्दृढश्चाग्निः ॥ (१५।२)
saṃsvedya pātyate'sau na patati yāvaddṛḍhaścāgniḥ ||
निरोधनमर्दनमूर्छनपातैः कदर्थितो भजति मन्दवीर्यत्वात् । (१६।१)
nirodhanamardanamūrchanapātaiḥ kadarthito bhajati mandavīryatvāt |
सृष्ट्यम्बुजैर् निरोधाल्लब्धाप्यायो न षण्ढः स्यात् ॥ (१६।२)
sṛṣṭyambujair nirodhāllabdhāpyāyo na ṣaṇḍhaḥ syāt ||
७। नियमनैति लब्धवीर्यः सम्यक् चपलोऽसौ संनियम्यते तदनु । (१७।१)
7. niyamanaiti labdhavīryaḥ samyak capalo'sau saṃniyamyate tadanu |
फणिनयनाम्बुजमार्कवकर्कोटीचिञ्चिकास्वेदात् ॥ (१७।२)
phaṇinayanāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt ||
८। दीपनभूखगटङ्कणमरिचैर् लवणासुरीशिग्रुकाञ्जिकैस् त्रिदिनम् । (१८।१)
8. dīpanabhūkhagaṭaṅkaṇamaricair lavaṇāsurīśigrukāñjikais tridinam |
स्वेदेन दीपितोऽसौ ग्रासार्थी जायते सूतः ॥ (१८।२)
svedena dīpito'sau grāsārthī jāyate sūtaḥ ||
चारणैति दीपितो विशुद्धः प्रचलितविद्युल्लतासहस्राभः । (१९।१)
cāraṇaiti dīpito viśuddhaḥ pracalitavidyullatāsahasrābhaḥ |
भवति यदा रसराजश् चार्यो सत्वादि तदा बीजम् ॥ (१९।२)
bhavati yadā rasarājaś cāryo satvādi tadā bījam ||
चारण:: समुख, निर्मुखपीतक्रियासु पीतं श्वेतं तारक्रियासु मुखम् आदौ । (२०।१)
cāraṇa:: samukha, nirmukhapītakriyāsu pītaṃ śvetaṃ tārakriyāsu mukham ādau |
देयं खल्वे घृष्टो दिव्यौषधिभिः स निर्मुखश् चरति ॥ (२०।२)
deyaṃ khalve ghṛṣṭo divyauṣadhibhiḥ sa nirmukhaś carati ||
इति परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदयतन्त्रे रसशोधनात्मको द्वितीयोऽवबोधः ॥ (२१।१)
iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre rasaśodhanātmako dvitīyo'vabodhaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.