RHT, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
घनरहितबीजचारणसम्प्राप्तदलादिलाभकृतकृत्याः । (१।१)
ghanarahitabījacāraṇasamprāptadalādilābhakṛtakṛtyāḥ |
कृपणाः प्राप्य समुद्रं वराटिकालाभसंतुष्टाः ॥ (१।२)
kṛpaṇāḥ prāpya samudraṃ varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ ||
अन्ये पुनर्महान्तो लक्ष्मीकरिराजकौस्तुभादीनि । (२।१)
anye punarmahānto lakṣmīkarirājakaustubhādīni |
क्षारौषधिपट्वम्लैः क्षुद्बोधो रागबन्धने स्वेदात् । (३।१)
kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣudbodho rāgabandhane svedāt |
न पुनः पक्षच्छेदो द्रवत्वं वा विना गगनम् ॥ (३।२)
na punaḥ pakṣacchedo dravatvaṃ vā vinā gaganam ||
अभ्रकजीर्णो बलवान् भवति रसस्तस्य चारणे प्रोक्ताः । (४।१)
abhrakajīrṇo balavān bhavati rasastasya cāraṇe proktāḥ |
अभ्र:: प्रेपरतिओन् ड़ोर् चारणनिश्चन्द्रिकं हि गगनं क्षाराम्लैर्भावितं तथा रुधिरैः । (५।१)
abhra:: preparation for cāraṇaniścandrikaṃ hi gaganaṃ kṣārāmlairbhāvitaṃ tathā rudhiraiḥ |
मेर्चुर्य्:: अभ्रचारणयवचिञ्चिकाम्बुपुटितं तन्मूलशतावरीगदाकुलितम् । (६।१)
mercury:: abhracāraṇayavaciñcikāmbupuṭitaṃ tanmūlaśatāvarīgadākulitam |
घनरवशिग्रुपुनर्नवरसभावितमभ्रकं चरति ॥ (६।२)
ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitamabhrakaṃ carati ||
आरनाल ड़ोर् जारणसर्जीक्षितिखगटङ्कणलवणान्वितम् अर्कभाजने त्रिदिनम् । (७।१)
āranāla for jāraṇasarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇalavaṇānvitam arkabhājane tridinam |
तस्मिन्नागं शुद्धं प्रद्राव्य निषेचयेच्छतं वारान् । (८।१)
tasminnāgaṃ śuddhaṃ pradrāvya niṣecayecchataṃ vārān |
वङ्गं वा तारविधौ रसायने नैव तद्योज्यम् ॥ (८।२)
vaṅgaṃ vā tāravidhau rasāyane naiva tadyojyam ||
सर्वमनेन ह भाव्यं यत्किंचित् चारणावस्तु ॥ (९।२)
sarvamanena ha bhāvyaṃ yatkiṃcit cāraṇāvastu ||
आदौ खल्वे मृदितां पिष्टीं हेम्नश्च तां रसश्चरति । (१०।१)
ādau khalve mṛditāṃ piṣṭīṃ hemnaśca tāṃ rasaścarati |
तारस्य तारकर्मणि दत्त्वा सूते ततो गगनम् ॥ (१०।२)
tārasya tārakarmaṇi dattvā sūte tato gaganam ||
त्रुटिशो दत्त्वा मृदितं सारे खल्वे ऽभ्रहेमलोहादि । (११।१)
truṭiśo dattvā mṛditaṃ sāre khalve 'bhrahemalohādi |
चरति रसेन्द्रः क्षितिखगवेतसबीजपूराम्लैः ॥ (११।२)
carati rasendraḥ kṣitikhagavetasabījapūrāmlaiḥ ||
समुखं निर्मुखमथवा तुल्यं द्विगुणं चतुर्गुणं वापि । (१२।१)
samukhaṃ nirmukhamathavā tulyaṃ dviguṇaṃ caturguṇaṃ vāpi |
अष्टगुणं षोडशगुणमथवा द्वात्रिंशतागुणितम् ॥ (१२।२)
aṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇamathavā dvātriṃśatāguṇitam ||
इति पत्त्राभ्रकम् उक्तं तेन विधानेन चारयेत्सूतम् । (१३।१)
iti pattrābhrakam uktaṃ tena vidhānena cārayetsūtam |
चारणग्रासः पिष्टी गर्भस्त्रिलक्षणा चारणा भवति ॥ (१३।२)
cāraṇagrāsaḥ piṣṭī garbhastrilakṣaṇā cāraṇā bhavati ||
wरोन्ग् इदेअस् अबोउत् जारणदोलनविधिना यैर् अपि नानाविधभङ्गसंस्कृतं गगनम् । (१४।१)
wrong ideas about jāraṇadolanavidhinā yair api nānāvidhabhaṅgasaṃskṛtaṃ gaganam |
चारणविधौ प्रदिष्टं दृष्टं नोद्धूयमानं तैः ॥ (१४।२)
cāraṇavidhau pradiṣṭaṃ dṛṣṭaṃ noddhūyamānaṃ taiḥ ||
अन्ये ऽपि तुच्छमतयो गन्धकनिष्पिष्टिशुल्बपिष्टिरजः । (१५।१)
anye 'pi tucchamatayo gandhakaniṣpiṣṭiśulbapiṣṭirajaḥ |
दोलनविधिनोद्धूतं रसजीर्णं तदिति मन्यन्ते ॥ (१५।२)
dolanavidhinoddhūtaṃ rasajīrṇaṃ taditi manyante ||
गोलकमुखतैलादिकतप्तरसे हाटकतारादिगोलकमुखेन । (१६।१)
golakamukhatailādikataptarase hāṭakatārādigolakamukhena |
चरति घनं रसराजो हेमादिभिर् एति पिण्डत्वम् ॥ (१६।२)
carati ghanaṃ rasarājo hemādibhir eti piṇḍatvam ||
मुख:: शुकपिच्छमुखअन्ये स्वच्छं कृत्वा शुकपिच्छमुखेन चारयन्ति घनम् । (१७।१)
mukha:: śukapicchamukhaanye svacchaṃ kṛtvā śukapicchamukhena cārayanti ghanam |
मेर्चुर्य्:: चारणअथवा माक्षिकगगनं समभागं पटुयुतं पक्वम् । (१८।१)
mercury:: cāraṇaathavā mākṣikagaganaṃ samabhāgaṃ paṭuyutaṃ pakvam |
प्रक्षिप्य लोहपात्रे स्वेदान्तश्चरति कृष्णाभ्रम् ॥ (१८।२)
prakṣipya lohapātre svedāntaścarati kṛṣṇābhram ||
तं प्रवक्ष्याम्युपदेशं गन्धाभ्रकसंप्रवेशनं येन । (१९।१)
taṃ pravakṣyāmyupadeśaṃ gandhābhrakasaṃpraveśanaṃ yena |
पक्षछिन्नश् च रसो योग्यः स्याद् रसरसायनयोः ॥ (१९।२)
pakṣachinnaś ca raso yogyaḥ syād rasarasāyanayoḥ ||
सुल्ड़ुर्:: स्पेचिअल् रोले इन् अल्छेम्य्रसराजरागदायी बीजानां पाकजारणसमर्थः । (२०।१)
sulfur:: special role in alchemyrasarājarāgadāyī bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ |
सूतकपक्षच्छेदी रसबन्धे गन्धको ऽभिहितः ॥ (२०।२)
sūtakapakṣacchedī rasabandhe gandhako 'bhihitaḥ ||
मेर्चुर्य्:: मारण, पक्षछेददत्त्वा खल्वे त्रुटिशो गन्धकम् आदौ रसं च त्रुटिशोऽपि । (२१।१)
mercury:: māraṇa, pakṣachedadattvā khalve truṭiśo gandhakam ādau rasaṃ ca truṭiśo'pi |
तदनु च द्रुतबलिवसया समभागनियोजितं तथा गगनम् । (२२।१)
tadanu ca drutabalivasayā samabhāganiyojitaṃ tathā gaganam |
त्रुटिशो रसं च दत्त्वा कुर्वीत यथेप्सितां पिष्टिम् ॥ (२२।२)
truṭiśo rasaṃ ca dattvā kurvīta yathepsitāṃ piṣṭim ||
सापि च दीप्तैरुपलैर्निपात्यते ऽधो ऽथ दीपिकायन्त्रे । (२३।१)
sāpi ca dīptairupalairnipātyate 'dho 'tha dīpikāyantre |
तदनु च निर्मुक्तमलो निकृन्तपक्षो ऽभ्रगन्धाभ्याम् ॥ (२३।२)
tadanu ca nirmuktamalo nikṛntapakṣo 'bhragandhābhyām ||
भस्माकारश् च रसो हेम्ना सह युज्यते स च द्वंद्वे । (२४।१)
bhasmākāraś ca raso hemnā saha yujyate sa ca dvaṃdve |
मेर्चुर्य्:: मारण, चोम्पोउन्द् wइथ् गोल्दथवा गन्धकपिष्टिं पक्त्वा द्रुतगन्धकस्य मध्ये तु ॥ (२४।२)
mercury:: māraṇa, compound with goldathavā gandhakapiṣṭiṃ paktvā drutagandhakasya madhye tu ||
सा चापि हेमपिष्टिर्विपच्यते गन्धके भूयः । (२५।१)
sā cāpi hemapiṣṭirvipacyate gandhake bhūyaḥ |
इत्थं हेम्ना सूतो मिलति द्वंद्वे तथा क्षणान्म्रियते ॥ (२५।२)
itthaṃ hemnā sūto milati dvaṃdve tathā kṣaṇānmriyate ||
इतरे पक्षच्छेदं द्वंद्वे रसमारणं न वाञ्छन्ति । (२६।१)
itare pakṣacchedaṃ dvaṃdve rasamāraṇaṃ na vāñchanti |
बीजानामपि पाकं हृष्यन्ति च तदनु तप्यन्ति ॥ (२६।२)
bījānāmapi pākaṃ hṛṣyanti ca tadanu tapyanti ||
इत्थमनेकदोषैर्बहुश्रमैर्गगनचारणं मत्वा । (२७।१)
itthamanekadoṣairbahuśramairgaganacāraṇaṃ matvā |
निर्दिश्यते प्रकारः कर्मणि शास्त्रेऽपि संवादी ॥ (२७।२)
nirdiśyate prakāraḥ karmaṇi śāstre'pi saṃvādī ||
अग्राह्यो निर्लेपः सूक्ष्मगतिर्व्यापकोऽक्षयो जीवः । (२८।१)
agrāhyo nirlepaḥ sūkṣmagatirvyāpako'kṣayo jīvaḥ |
यावद्विशति न योनौ तावद्बन्धं कुतो भजते ॥ (२८।२)
yāvadviśati na yonau tāvadbandhaṃ kuto bhajate ||
इति परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदयाख्ये तन्त्रे निर्मुखवासनामुखान्तर्भूतसमुखपत्त्राभ्रकचरणात्मकस् तृतीयो ऽवबोधः ॥ (२९।१)
iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayākhye tantre nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrābhrakacaraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.