RHT, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
कृष्णो रक्तः पीतो यो ऽभ्रः स्यात् स्थूलतारकारहितः । (१।१)
kṛṣṇo raktaḥ pīto yo 'bhraḥ syāt sthūlatārakārahitaḥ |
वज्री स पीतकर्मणि पातितसत्त्वो घनो योज्यः ॥ (१।२)
vajrī sa pītakarmaṇi pātitasattvo ghano yojyaḥ ||
निश्चन्द्रिकं हि गगनं वासितमपि वासनाभिर् इह शतधा । (२।१)
niścandrikaṃ hi gaganaṃ vāsitamapi vāsanābhir iha śatadhā |
तदपि न चरति रसेन्द्रः सत्त्वं कथमत्र यत्नतः प्रभवेत् ॥ (२।२)
tadapi na carati rasendraḥ sattvaṃ kathamatra yatnataḥ prabhavet ||
मुक्त्वैकमभ्रसत्त्वं नान्यः पक्षापकर्तनसमर्थः । (३।१)
muktvaikamabhrasattvaṃ nānyaḥ pakṣāpakartanasamarthaḥ |
तेन निरुद्धप्रसरो नियम्यते बध्यते च सुखम् ॥ (३।२)
tena niruddhaprasaro niyamyate badhyate ca sukham ||
पक्षच्छेदपक्षच्छेदमकृत्वा रसबन्धं कर्तुम् ईहते यस्तु । (४।१)
pakṣacchedapakṣacchedamakṛtvā rasabandhaṃ kartum īhate yastu |
बीजैरेव हि स जडो वाञ्छत्यजितेन्द्रियो मोक्षम् ॥ (४।२)
bījaireva hi sa jaḍo vāñchatyajitendriyo mokṣam ||
नाधः पतति न चोर्ध्वं तिष्ठति यन्त्रे भवेद् अनुद्गारी । (५।१)
nādhaḥ patati na cordhvaṃ tiṣṭhati yantre bhaved anudgārī |
अभ्रकजीर्णः सूतः पक्षच्छिन्नः स विज्ञेयः ॥ (५।२)
abhrakajīrṇaḥ sūtaḥ pakṣacchinnaḥ sa vijñeyaḥ ||
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्श्वेतादिचतुर्वर्णाः कथितास्ते स्थूलतारकारहिताः । (६।१)
abhra:: subtypesśvetādicaturvarṇāḥ kathitāste sthūlatārakārahitāḥ |
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्:: रेअच्तिओन् तो हेअतिन्ग्वज्री सत्वं मुञ्चत्यपरे ध्माताश्च काचतां यान्ति ॥ (६।२)
abhra:: subtypes:: reaction to heatingvajrī satvaṃ muñcatyapare dhmātāśca kācatāṃ yānti ||
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्:: पोतेन्च्य्सितरक्तासितपीता ये केचिदुदाहृता घना लोके । (७।१)
abhra:: subtypes:: potencysitaraktāsitapītā ye kecidudāhṛtā ghanā loke |
अल्पबला निःसत्त्वा वज्री श्रेष्ठस्तु सर्वेषाम् ॥ (७।२)
alpabalā niḥsattvā vajrī śreṣṭhastu sarveṣām ||
अभ्र:: इनेदिब्ले वरिअन्त्स्सूतेऽपि रसायनिनां योज्यं परिकीर्तितं परं सत्वम् । (८।१)
abhra:: inedible variantssūte'pi rasāyanināṃ yojyaṃ parikīrtitaṃ paraṃ satvam |
त्रिविधं गगनमभक्ष्यं काचं किट्टं च पत्त्ररजः ॥ (८।२)
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaṃ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ ||
अभ्र:: सत्त्वमुञ्चति सत्वं ध्मातस् तृणसारविकारकैर् घनः स्विन्नः । (९।१)
abhra:: sattvamuñcati satvaṃ dhmātas tṛṇasāravikārakair ghanaḥ svinnaḥ |
परिहृत्य काचकिट्टं ग्राह्यं सारं प्रयत्नेन ॥ (९।२)
parihṛtya kācakiṭṭaṃ grāhyaṃ sāraṃ prayatnena ||
अभ्र:: सत्त्व:: पातनस्वेद्य बद्ध्वा पिण्डं माहिषदधिदुग्धमूत्रशकृदाज्यैः । (१०।१)
abhra:: sattva:: pātanasvedya baddhvā piṇḍaṃ māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ |
अथ पंचगव्ययुक्तः सत्वं पातयति लोहनिभम् ॥ (१०।२)
atha paṃcagavyayuktaḥ satvaṃ pātayati lohanibham ||
सत्त्व:: एxत्रच्त् ड़्रोम् चोओल् मिनेरल्स्सूर्यातपपीतरसाः स्वल्पं मुञ्चन्ति धातवः सत्वम् । (११।१)
sattva:: extract from cool mineralssūryātapapītarasāḥ svalpaṃ muñcanti dhātavaḥ satvam |
स्वस्थानस्थाः सन्तो मुञ्चन्ति त एव भूयिष्ठम् ॥ (११।२)
svasthānasthāḥ santo muñcanti ta eva bhūyiṣṭham ||
बहुगम्भीरं ध्मातो वर्षति मेघः सुवर्णधाराभिः । (१२।१)
bahugambhīraṃ dhmāto varṣati meghaḥ suvarṇadhārābhiḥ |
देवमुखतुल्यममलं पतितं सत्वं तथा विन्द्यात् ॥ (१२।२)
devamukhatulyamamalaṃ patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt ||
अभ्र:: सत्त्व:: "एअतेन्" wइथोउत् अ मुखयदि लोहनिभं पतितं जातं गगनस्य तद्रसश्चरति । (१३।१)
abhra:: sattva:: "eaten" without a mukhayadi lohanibhaṃ patitaṃ jātaṃ gaganasya tadrasaścarati |
मिलति च सर्वद्वन्द्वे ह्यौषधिभिश्चरति विनापि मुखैः ॥ (१३।२)
milati ca sarvadvandve hyauṣadhibhiścarati vināpi mukhaiḥ ||
अभ्र:: सत्त्व:: प्रोदुचेस् अ मुखमाक्षिकसहितं गगनं ध्मातं सत्वं मुखप्रदं भवति । (१४।१)
abhra:: sattva:: produces a mukhamākṣikasahitaṃ gaganaṃ dhmātaṃ satvaṃ mukhapradaṃ bhavati |
तदनु च नागैर्वङ्गैः सहितं च मुखप्रदं सत्वम् ॥ (१४।२)
tadanu ca nāgairvaṅgaiḥ sahitaṃ ca mukhapradaṃ satvam ||
अभ्र:: सत्त्व:: इन्दुच्तिओन् ओड़् गर्भद्रुति, रञ्जन अन्द् बन्धनमाक्षिकसत्वे योगाद्घनसत्वं चरति सूतको निखिलम् । (१५।१)
abhra:: sattva:: induction of garbhadruti, rañjana and bandhanamākṣikasatve yogādghanasatvaṃ carati sūtako nikhilam |
नियतं गर्भद्रावी स रज्यते बध्यते चैवम् ॥ (१५।२)
niyataṃ garbhadrāvī sa rajyate badhyate caivam ||
अभ्र:: सत्त्व:: ड़ोर् बन्धन ओड़् मेर्चुर्य्सत्वं घनस्य कान्तं तालकयुक्तं सुरुन्धितं ध्मातम् । (१६।१)
abhra:: sattva:: for bandhana of mercurysatvaṃ ghanasya kāntaṃ tālakayuktaṃ surundhitaṃ dhmātam |
वारैस्त्रिभिरिह सत्वं भवति रसेन्द्रबन्धकारि परम् ॥ (१६।२)
vāraistribhiriha satvaṃ bhavati rasendrabandhakāri param ||
अभ्र:: सत्त्व:: इन्दुच्तिओन् ओड़् गर्भद्रुतिलोहं चाभ्रकसत्वं तालकसमभागसारितं चरति । (१७।१)
abhra:: sattva:: induction of garbhadrutilohaṃ cābhrakasatvaṃ tālakasamabhāgasāritaṃ carati |
अभिषवयोगाच्चाङ्गुलिमृदितं गर्भे च तद्द्रवति ॥ (१७।२)
abhiṣavayogāccāṅgulimṛditaṃ garbhe ca taddravati ||
अभ्र:: सत्त्व:: इन्दुच्तिओन् ओड़् चारणवंगमथो घनसत्वं तालकषड्भागसारितं चरति । (१८।१)
abhra:: sattva:: induction of cāraṇavaṃgamatho ghanasatvaṃ tālakaṣaḍbhāgasāritaṃ carati |
अभिषवयोगाच्चरति व्रजति रसो नात्र सन्देहः ॥ (१८।२)
abhiṣavayogāccarati vrajati raso nātra sandehaḥ ||
अभ्र:: सत्त्व:: इन्दुच्तिओन् ओड़् चारणबहलं सुवर्णवर्णं निचुलपुटैः पतति पञ्चभिः सत्वम् । (१९।१)
abhra:: sattva:: induction of cāraṇabahalaṃ suvarṇavarṇaṃ niculapuṭaiḥ patati pañcabhiḥ satvam |
वटकीकृतमृतगगनं निरञ्जनं किट्टरहितं च ॥ (१९।२)
vaṭakīkṛtamṛtagaganaṃ nirañjanaṃ kiṭṭarahitaṃ ca ||
तच्चूर्णीकृत्य ततः क्षाराम्लैर्भावितं घनं बहुशः । (२०।१)
taccūrṇīkṛtya tataḥ kṣārāmlairbhāvitaṃ ghanaṃ bahuśaḥ |
सृष्टित्रयनीरकणातुम्बुरुरसमर्दितं चरति ॥ (२०।२)
sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbururasamarditaṃ carati ||
शुल्वाभ्र:: प्रोदुच्तिओन्घनसत्वशुल्बमाक्षिकसमभागनियोजितं तथा मिलितम् । (२१।१)
śulvābhra:: productionghanasatvaśulbamākṣikasamabhāganiyojitaṃ tathā militam |
तच्छुल्बाभ्रं कथितं चरति रसो जीर्यति क्षिप्रम् ॥ (२१।२)
tacchulbābhraṃ kathitaṃ carati raso jīryati kṣipram ||
इति ताप्यशुल्बसहितं घनसत्वं लोहखल्वके मृदितम् । (२२।१)
iti tāpyaśulbasahitaṃ ghanasatvaṃ lohakhalvake mṛditam |
चरति रसेन्द्रः काञ्जिकवेतसजम्बीरबीजपूराम्लैः ॥ (२२।२)
carati rasendraḥ kāñjikavetasajambīrabījapūrāmlaiḥ ||
भस्मन् (ओड़् दिड़्ड़्। मेतल्स्):: रञ्जनैति तीक्ष्णशुल्बनागं माक्षिकयुक्तं च तत्कृतं खोटम् । (२३।१)
bhasman (of diff. metals):: rañjanaiti tīkṣṇaśulbanāgaṃ mākṣikayuktaṃ ca tatkṛtaṃ khoṭam |
तद्भस्म च पुटविधिना निर्व्यूढं सत्वरञ्जकं भवति ॥ (२३।२)
tadbhasma ca puṭavidhinā nirvyūḍhaṃ satvarañjakaṃ bhavati ||
चार्यं यत्नेन रसे घनसत्वं तद्विधं घनं तस्य । (२४।१)
cāryaṃ yatnena rase ghanasatvaṃ tadvidhaṃ ghanaṃ tasya |
संयोज्य सर्वबीजं निर्वाह्य द्वन्द्वसंकरतः ॥ (२४।२)
saṃyojya sarvabījaṃ nirvāhya dvandvasaṃkarataḥ ||
अभ्रकचारणमादौ गर्भद्रुतिचारणं च हेम्नोऽन्ते । (२५।१)
abhrakacāraṇamādau garbhadruticāraṇaṃ ca hemno'nte |
यो जानाति न वादी वृथैव सोऽर्थक्षयं कुरुते ॥ (२५।२)
yo jānāti na vādī vṛthaiva so'rthakṣayaṃ kurute ||
अभ्र:: सत्त्व:: ग्रास:: ओन्ल्य् अभ्र पर्त् इस् "एअतेन्"गगनग्रासरहस्यं वक्ष्याम्येकं घनार्कसंयोगात् । (२६।१)
abhra:: sattva:: grāsa:: only abhra part is "eaten"gaganagrāsarahasyaṃ vakṣyāmyekaṃ ghanārkasaṃyogāt |
केवलमभ्रकसत्वं ग्रसते यत्नान्न सर्वाङ्गम् ॥ (२६।२)
kevalamabhrakasatvaṃ grasate yatnānna sarvāṅgam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.