RHT, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
बीज (देड़िनितिओन्)इति रक्तोऽपि रसेन्द्रो बीजेन विना न कर्मकृद्भवति । (१।१)
bīja (Definition)iti rakto'pi rasendro bījena vinā na karmakṛdbhavati |
द्विविधं तत्पीतसितं नियुज्यते सिद्धमेवैतत् ॥ (१।२)
dvividhaṃ tatpītasitaṃ niyujyate siddhamevaitat ||
बीज:: शोधन नेचेस्सर्य्तस्य विशुद्धिर्बहुधा गगनरसोपरसलोहचूर्णैश् च । (२।१)
bīja:: śodhana necessarytasya viśuddhirbahudhā gaganarasoparasalohacūrṇaiś ca |
द्विविधं बीजं तैरपि नाशुद्धैः शुध्यते वै तत् ॥ (२।२)
dvividhaṃ bījaṃ tairapi nāśuddhaiḥ śudhyate vai tat ||
यः पुनरेतैः कुरुते कर्माशुद्धैर्भवेद्रसस्तस्य । (३।१)
yaḥ punaretaiḥ kurute karmāśuddhairbhavedrasastasya |
महारसवैक्रान्तकान्तसस्यकमाक्षिकविमलाद्रिदरदरसकाश्च । (४।१)
mahārasavaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādridaradarasakāśca |
अष्टौ रसास्तथैषां सत्त्वानि रसायनानि स्युः ॥ (४।२)
aṣṭau rasāstathaiṣāṃ sattvāni rasāyanāni syuḥ ||
उपरसगन्धकगैरिकशिलालक्षितिखेचरमञ्जनं च कंकुष्ठम् । (५।१)
uparasagandhakagairikaśilālakṣitikhecaramañjanaṃ ca kaṃkuṣṭham |
सारलोहौपरससंज्ञकमिदं स्यात् शिखिशशिनौ सारलोहाख्यौ ॥ (५।२)
sāralohauparasasaṃjñakamidaṃ syāt śikhiśaśinau sāralohākhyau ||
पूतिलोहताम्रारतीक्ष्णकान्ताभ्रसत्त्वलोहानि वङ्गनागौ च । (६।१)
pūtilohatāmrāratīkṣṇakāntābhrasattvalohāni vaṅganāgau ca |
कथितास्तु पूतिसंज्ञास्तेषां संशोधनं कार्यम् ॥ (६।२)
kathitāstu pūtisaṃjñāsteṣāṃ saṃśodhanaṃ kāryam ||
षड्लवणसौवर्चलसैन्धवकचूलिकसामुद्ररोमकबिडानि । (७।१)
ṣaḍlavaṇasauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍāni |
तेxत्षट् लवणान्येतानि तु स्वर्जीटङ्कणयवक्षाराः ॥ (७।२)
Textṣaṭ lavaṇānyetāni tu svarjīṭaṅkaṇayavakṣārāḥ ||
उपरस:: शोधन, सत्त्वपातनसूर्यावर्तः कदली वन्ध्या कोशातकी च सुरदाली । (८।१)
uparasa:: śodhana, sattvapātanasūryāvartaḥ kadalī vandhyā kośātakī ca suradālī |
आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभाविता बहुशः । (९।१)
āsāmekarasena tu lavaṇakṣārāmlabhāvitā bahuśaḥ |
शुध्यन्ति रसोपरसा ध्माताः सत्त्वानि मुञ्चन्ति ॥ (९।२)
śudhyanti rasoparasā dhmātāḥ sattvāni muñcanti ||
वैक्रान्त:: शोधनस्विन्नं सक्षाराम्लैर्ध्मातं वैक्रान्तकं हठाद् द्रवति । (१०।१)
vaikrānta:: śodhanasvinnaṃ sakṣārāmlairdhmātaṃ vaikrāntakaṃ haṭhād dravati |
कान्त (= चुम्बक):: शोधनतद् द्रुतमात्रं शुध्यति कान्तं शशरक्तभावनया ॥ (१०।२)
kānta (= cumbaka):: śodhanatad drutamātraṃ śudhyati kāntaṃ śaśaraktabhāvanayā ||
सस्यक:: शोधनसस्यकमपि रक्तगणैः सुभावितं स्नेहरागसंसिक्तम् । (११।१)
sasyaka:: śodhanasasyakamapi raktagaṇaiḥ subhāvitaṃ sneharāgasaṃsiktam |
शुध्यति वारैः सप्तभिरतः परं युज्यते कार्ये ॥ (११।२)
śudhyati vāraiḥ saptabhirataḥ paraṃ yujyate kārye ||
विमल, रसक, दरद, माक्षिक:: शोधनक्षारैः स्नेहैरादौ पश्चादम्लेन भावितं विमलम् । (१२।१)
vimala, rasaka, darada, mākṣika:: śodhanakṣāraiḥ snehairādau paścādamlena bhāvitaṃ vimalam |
शुध्यति तथा च रसकं दरदं माक्षिकमप्येवम् ॥ (१२।२)
śudhyati tathā ca rasakaṃ daradaṃ mākṣikamapyevam ||
चोप्पेर्:: रञ्जन, शोधनतनुरपि पत्रं लिप्तं लवणक्षाराम्लरविस्नुहिक्षीरैः । (१३।१)
copper:: rañjana, śodhanatanurapi patraṃ liptaṃ lavaṇakṣārāmlaravisnuhikṣīraiḥ |
ध्मातं निर्गुण्डीरससंसिक्तं बहुशो भवेद्धि रक्तं च ॥ (१३।२)
dhmātaṃ nirguṇḍīrasasaṃsiktaṃ bahuśo bhaveddhi raktaṃ ca ||
लेअद्, तिन्, ब्रोन्ज़े, चोप्पेर्:: शोधनशुध्यति नागो वंगो घोषो रविणा च वारमपि मुनिभिः । (१४।१)
lead, tin, bronze, copper:: śodhanaśudhyati nāgo vaṃgo ghoṣo raviṇā ca vāramapi munibhiḥ |
निर्गुण्डीरससेकैस्तन्मूलरजः प्रवापैश्च ॥ (१४।२)
nirguṇḍīrasasekaistanmūlarajaḥ pravāpaiśca ||
तीक्ष्णलोह:: रञ्जनरक्तगणगलितपशुजलभावितपुटितं हि रज्यते तीक्ष्णम् । (१५।१)
tīkṣṇaloha:: rañjanaraktagaṇagalitapaśujalabhāvitapuṭitaṃ hi rajyate tīkṣṇam |
तीक्ष्णलोह:: शोधनशुध्यति कदलीशिखिरसभावितपुटितं त्रिभिर्वारैः ॥ (१५।२)
tīkṣṇaloha:: śodhanaśudhyati kadalīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ tribhirvāraiḥ ||
मेतल्स्:: शोधनसर्वं शुध्यति लोहो रज्यति सुरगोपसन्निभो वापात् । (१६।१)
metals:: śodhanasarvaṃ śudhyati loho rajyati suragopasannibho vāpāt |
माक्षिकदरदेन भृशं शुल्वं वा गन्धकेन मृतम् ॥ (१६।२)
mākṣikadaradena bhṛśaṃ śulvaṃ vā gandhakena mṛtam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.