RHT, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रोदुच्तिओन् ओड़् गोल्द्:: प्रेपरिन्ग् थे मेर्चुर्य्समाद् अधि च यज्जीर्णं बीजं तेनैव चावर्तता कार्या । (१।१)
production of gold:: preparing the mercurysamād adhi ca yajjīrṇaṃ bījaṃ tenaiva cāvartatā kāryā |
रसबीज:: प्रोदुच्तिओन्प्रद्राव्य शस्त्रपात्रे गन्धपादेन सूतकं दद्यात् । (२।१)
rasabīja:: productionpradrāvya śastrapātre gandhapādena sūtakaṃ dadyāt |
स्वरसेन चौषधीनां वटिकां निष्पिष्य कुर्वीत ॥ (२।२)
svarasena cauṣadhīnāṃ vaṭikāṃ niṣpiṣya kurvīta ||
संस्थाप्य लोहफलके छायाशुष्कां तु तां वटिकाम् । (३।१)
saṃsthāpya lohaphalake chāyāśuṣkāṃ tu tāṃ vaṭikām |
लघुलोहकटोरिकया स्थगयित्वा लेपयेत्सुदृढम् ॥ (३।२)
laghulohakaṭorikayā sthagayitvā lepayetsudṛḍham ||
लवणार्द्रमृदा लिप्तां सुदृढं कुर्वीत धूम्ररोधाय । (४।१)
lavaṇārdramṛdā liptāṃ sudṛḍhaṃ kurvīta dhūmrarodhāya |
दत्त्वा सुदृढांगारान् भस्त्राद्वयवह्निनैव निर्धूमे ॥ (४।२)
dattvā sudṛḍhāṃgārān bhastrādvayavahninaiva nirdhūme ||
अपनीय ततोऽङ्गारान् स्वभावशीतां कटोरिकां मत्वा ॥ (५।२)
apanīya tato'ṅgārān svabhāvaśītāṃ kaṭorikāṃ matvā ||
उत्खन्योत्खन्य ततः कटोरिकाया रसो ग्राह्यः । (६।१)
utkhanyotkhanya tataḥ kaṭorikāyā raso grāhyaḥ |
एषः मृतसूतराजो गोलकवद्भवति च स सुखाध्मातः ॥ (६।२)
eṣaḥ mṛtasūtarājo golakavadbhavati ca sa sukhādhmātaḥ ||
त्रिगुणं वङ्गं दद्यात्क्रमेण नागम् अल्पाल्पदानेन ॥ (७।२)
triguṇaṃ vaṅgaṃ dadyātkrameṇa nāgam alpālpadānena ||
पश्चाद्धेम्ना योज्यं रसबीजं सूतबन्धकरम् । (८।१)
paścāddhemnā yojyaṃ rasabījaṃ sūtabandhakaram |
मेर्चुर्य्:: मारणतालकसूतेनापि च कृत्वा वटिकां नियामकौषधिभिः ॥ (८।२)
mercury:: māraṇatālakasūtenāpi ca kṛtvā vaṭikāṃ niyāmakauṣadhibhiḥ ||
एवं निगृह्य धूमं सुधिया रसमारणं कार्यम् । (९।१)
evaṃ nigṛhya dhūmaṃ sudhiyā rasamāraṇaṃ kāryam |
मेर्चुर्य्:: मारणअथवा शिलया सूतो माक्षिकयोगेन वा सिद्धः । (९।२)
mercury:: māraṇaathavā śilayā sūto mākṣikayogena vā siddhaḥ |
मेर्चुर्य्:: मृत:: मेदिच्। उसेमृतशुल्वताप्यचूर्णं कान्तयुतं तेन रञ्जयेत्खोटम् । (१०।१)
mercury:: mṛta:: medic. usemṛtaśulvatāpyacūrṇaṃ kāntayutaṃ tena rañjayetkhoṭam |
निर्व्यूढं घनसत्वहेमयुतं तद्रसायने योज्यम् ॥ (१०।२)
nirvyūḍhaṃ ghanasatvahemayutaṃ tadrasāyane yojyam ||
मेर्चुर्य्:: मारणबलिना त्रिगुणेन रसात् पर्पटिकयुतेन मर्दितं सूतम् । (११।१)
mercury:: māraṇabalinā triguṇena rasāt parpaṭikayutena marditaṃ sūtam |
नियामकदिव्यौषधिभिश्छायाशुष्का कृता वटिका ॥ (११।२)
niyāmakadivyauṣadhibhiśchāyāśuṣkā kṛtā vaṭikā ||
मेर्चुर्य्:: मारणमूषाधृतपर्पटिकामध्ये संछाद्य निगूढसुदृढेन । (१२।१)
mercury:: māraṇamūṣādhṛtaparpaṭikāmadhye saṃchādya nigūḍhasudṛḍhena |
ध्मातं गच्छति खोटं हेमयुतं सूतबन्धकरम् ॥ (१२।२)
dhmātaṃ gacchati khoṭaṃ hemayutaṃ sūtabandhakaram ||
मेर्चुर्य्:: मारण, खोटबलियुक्ता पर्पटिका मृदिता स्नुह्यर्कभाविता गुटिका । (१३।१)
mercury:: māraṇa, khoṭabaliyuktā parpaṭikā mṛditā snuhyarkabhāvitā guṭikā |
मध्ये गर्ता कार्या सूतभृताच्छादिता तदनु ॥ (१३।२)
madhye gartā kāryā sūtabhṛtācchāditā tadanu ||
बाह्ये दत्त्वा निगडं सुलिप्तमूषोदरे दृढं न्यस्तम् । (१४।१)
bāhye dattvā nigaḍaṃ suliptamūṣodare dṛḍhaṃ nyastam |
सूतः पुटितो म्रियते ध्मातः खोटं भवत्येव ॥ (१४।२)
sūtaḥ puṭito mriyate dhmātaḥ khoṭaṃ bhavatyeva ||
मेर्चुर्य्:: मारण, खोटएवं तालशिलाभ्यां माक्षिकरसकैश्च दरदशिखिसहितैः । (१५।१)
mercury:: māraṇa, khoṭaevaṃ tālaśilābhyāṃ mākṣikarasakaiśca daradaśikhisahitaiḥ |
म्रियते पुटसंयोगाद् ध्मातं खोटं कृतं विमलम् ॥ (१५।२)
mriyate puṭasaṃyogād dhmātaṃ khoṭaṃ kṛtaṃ vimalam ||
मेर्चुर्य्:: मारणकिट्टकपुरसंयोगाद् ध्मातैः किट्टस्तु किट्टतः सत्वम् । (१६।१)
mercury:: māraṇakiṭṭakapurasaṃyogād dhmātaiḥ kiṭṭastu kiṭṭataḥ satvam |
निपतति सत्वं रससाकं जनयति तद्भस्म तस्यापि ॥ (१६।२)
nipatati satvaṃ rasasākaṃ janayati tadbhasma tasyāpi ||
रञ्जन wइथ् स्मोके अन्द् wइथोउत् मेर्चुर्य् (????)वङ्गरसगन्धतालं खटिकाया योगतः सुपर्पटिका । (१७।१)
rañjana with smoke and without mercury (????)vaṅgarasagandhatālaṃ khaṭikāyā yogataḥ suparpaṭikā |
बीज:: ड़ोर् रञ्जनएवं खोटं बीजं कृत्वा रञ्जनविधिना सुरञ्जनं कार्यम् । (१८।१)
bīja:: for rañjanaevaṃ khoṭaṃ bījaṃ kṛtvā rañjanavidhinā surañjanaṃ kāryam |
त्रिगुणं रसस्य हेम संयोज्यं तस्य वरबीजम् ॥ (१८।२)
triguṇaṃ rasasya hema saṃyojyaṃ tasya varabījam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.