RHT, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
रञ्जन:: चोलोउर् अच्च्। तो अभ्रजीर्णाभ्रको रसेन्द्रो दर्शयति घनानुरूपिणीं छायाम् । (१।१)
rañjana:: colour acc. to abhrajīrṇābhrako rasendro darśayati ghanānurūpiṇīṃ chāyām |
कृष्णां रक्तां पीतां सितां तथा संकरैर्मिश्राम् ॥ (१।२)
kṛṣṇāṃ raktāṃ pītāṃ sitāṃ tathā saṃkarairmiśrām ||
कृष्णाभ्रकेण बलवदसितरागैर्युज्यते रसेन्द्रस्तु । (२।१)
kṛṣṇābhrakeṇa balavadasitarāgairyujyate rasendrastu |
श्वेतै रक्तैः पीतैर्वह्नेः खलु वर्णतो ज्ञेयः ॥ (२।२)
śvetai raktaiḥ pītairvahneḥ khalu varṇato jñeyaḥ ||
मेर्चुर्य् त्रन्स्ड़ेर्स् ओwन् चोलोउर् ओन् ओथेर् सुब्स्तन्चेसथ निजकर्मे वर्णं न जहाति यदा स रज्यते रागैः । (३।१)
mercury transfers own colour on other substancesatha nijakarme varṇaṃ na jahāti yadā sa rajyate rāgaiḥ |
क्रमशो हि वक्ष्यमाणैर्निर्णिक्तो रंजनं कुरुते ॥ (३।२)
kramaśo hi vakṣyamāṇairnirṇikto raṃjanaṃ kurute ||
(स्तोड़्ड़े, दिए वेर्स्छ्। संस्कारस् इन्दुज़िएरेन्)बलमास्तेऽभ्रकसत्वे जारणरागाः प्रतिष्ठितास्तीक्ष्णे । (४।१)
(Stoffe, die versch. saṃskāras induzieren)balamāste'bhrakasatve jāraṇarāgāḥ pratiṣṭhitāstīkṣṇe |
पोतेन्च्य् ओड़् तीक्ष्णलोहक्रामति तीक्ष्णेन रसस्तीक्ष्णेन च जीर्यते क्षणाद्ग्रासः । (५।१)
potency of tīkṣṇalohakrāmati tīkṣṇena rasastīkṣṇena ca jīryate kṣaṇādgrāsaḥ |
हेम्नो योनिस्तीक्ष्णं रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥ (५।२)
hemno yonistīkṣṇaṃ rāgān gṛhṇāti tīkṣṇena ||
तीक्ष्णलोह:: चारण, जारणतदपि च दरदेन हतं कृत्वा माक्षिकेण रविसहितम् । (६।१)
tīkṣṇaloha:: cāraṇa, jāraṇatadapi ca daradena hataṃ kṛtvā mākṣikeṇa ravisahitam |
वासितमपि वासनया घनवच्चार्यं च जार्यं च ॥ (६।२)
vāsitamapi vāsanayā ghanavaccāryaṃ ca jāryaṃ ca ||
रञ्जन:: सुइतब्ले सुब्स्तन्चेस्कान्तं वा तीक्ष्णं वा काञ्चीं वा वज्रसस्यकादीनाम् । (७।१)
rañjana:: suitable substanceskāntaṃ vā tīkṣṇaṃ vā kāñcīṃ vā vajrasasyakādīnām |
(छेम्। पोतेन्ज़ेन् वेर्स्छ्। स्तोड़्ड़े)कुटिले बलमभ्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः । (८।१)
(chem. Potenzen versch. Stoffe)kuṭile balamabhyadhikaṃ rāgastīkṣṇe tu pannage snehaḥ |
रागस्नेहबलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः ॥ (८।२)
rāgasnehabalāni tu kamale śaṃsanti dhātuvidaḥ ||
मेर्चुर्य्:: रञ्जनसर्वैर् एभिर् लोहैर् माक्षिकनिहतैस्तथा द्रुतैर्गर्भे । (९।१)
mercury:: rañjanasarvair ebhir lohair mākṣikanihataistathā drutairgarbhe |
मेर्चुर्य्:: रञ्जन (wइथ् अ कृष्टि)तालकदरदशिलाभिः स्नेहक्षाराम्ललवणसहिताभिः । (१०।१)
mercury:: rañjana (with a kṛṣṭi)tālakadaradaśilābhiḥ snehakṣārāmlalavaṇasahitābhiḥ |
समकद्विगुणत्रिगुणान् पुटो वहेद्वंगशस्त्रादीन् ॥ (१०।२)
samakadviguṇatriguṇān puṭo vahedvaṃgaśastrādīn ||
रक्तस्नेहनिषेकैः शेषं कुर्याद्रसस्य कृष्टिरियम् । (११।१)
raktasnehaniṣekaiḥ śeṣaṃ kuryādrasasya kṛṣṭiriyam |
चारणजारणमात्रात्कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभम् ॥ (११।२)
cāraṇajāraṇamātrātkurute rasamindragopanibham ||
मेर्चुर्य्:: रञ्जनअथवा केवलम् अमलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते । (१२।१)
mercury:: rañjanaathavā kevalam amalaṃ kamalaṃ daradena vāpitaṃ kurute |
त्रिगुणं हि चीर्णजीर्णं लाक्षारससन्निभं सूतम् ॥ (१२।२)
triguṇaṃ hi cīrṇajīrṇaṃ lākṣārasasannibhaṃ sūtam ||
मेर्चुर्य्:: रञ्जनरक्तगणगलितपशुजलभावितताप्यगन्धकशिलानाम् । (१३।१)
mercury:: rañjanaraktagaṇagalitapaśujalabhāvitatāpyagandhakaśilānām |
एकेन वापितमृतं कमलं रञ्जयति रसराजम् ॥ (१३।२)
ekena vāpitamṛtaṃ kamalaṃ rañjayati rasarājam ||
दुरतिओन् ओड़् चोलोउरिन्ग् अच्च्। तो सुब्स्तन्चेबाह्यो गन्धकरागो विलुलितरागे मनःशिलाताले । (१४।१)
duration of colouring acc. to substancebāhyo gandhakarāgo vilulitarāge manaḥśilātāle |
माक्षिकसत्वरसकौ द्वावेव हि रञ्जने शस्तौ ॥ (१४।२)
mākṣikasatvarasakau dvāveva hi rañjane śastau ||
रसरञ्जक् (१५)क्रमवृत्तौ रविरसकौ संशुद्धौ मूकमूषिकाध्मातौ । (१५।१)
rasarañjak (15)kramavṛttau ravirasakau saṃśuddhau mūkamūṣikādhmātau |
त्रिगुणं चीर्णो जीर्णो हेमाभो जायते सूतः ॥ (१५।२)
triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemābho jāyate sūtaḥ ||
रसरञ्जक् (१६)अथ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा सकलम् । (१६।१)
rasarañjak (16)atha kṛṣṇābhrakacūrṇaṃ puṭitaṃ raktaṃ bhavettathā sakalam |
त्रिगुणं चीर्णो जीर्णो हेमद्रुतिसन्निभः सूतः ॥ (१६।२)
triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemadrutisannibhaḥ sūtaḥ ||
मेर्चुर्य्:: रञ्जनत्रिगुणेन माक्षिकेण तु कनकं च मृतं रसकतालयुतम् । (१७।१)
mercury:: rañjanatriguṇena mākṣikeṇa tu kanakaṃ ca mṛtaṃ rasakatālayutam |
पटुसहितं तत्पक्वं हण्डिकया यावदिन्द्रगोपनिभम् ॥ (१७।२)
paṭusahitaṃ tatpakvaṃ haṇḍikayā yāvadindragopanibham ||
तच्चूर्णं सूतवरे त्रिगुणं चीर्णं हि जीर्णं तु । (१८।१)
taccūrṇaṃ sūtavare triguṇaṃ cīrṇaṃ hi jīrṇaṃ tu |
द्रुतहेमनिभः सूतो रञ्जति लोहानि सर्वाणि ॥ (१८।२)
drutahemanibhaḥ sūto rañjati lohāni sarvāṇi ||
बीज्जारण् का महत्त्व्पत्रादष्टगुणं सत्वं सत्वादष्टगुणा द्रुतिः । (१९।१)
bījjāraṇ kā mahattvpatrādaṣṭaguṇaṃ satvaṃ satvādaṣṭaguṇā drutiḥ |
द्रुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्बीजं तु जारयेत् ॥ (१९।२)
druteraṣṭaguṇaṃ bījaṃ tasmādbījaṃ tu jārayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.