RHT, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
सारण:: मोतिवतिओनिति रक्तोऽपि रसेन्द्रो जारितबीजोऽपि सारणारहितः । (१।१)
sāraṇa:: motivationiti rakto'pi rasendro jāritabījo'pi sāraṇārahitaḥ |
व्यापी न भवति देहे लोहेष्वप्यथवापि हि षण्ढतां याति ॥ (१।२)
vyāpī na bhavati dehe loheṣvapyathavāpi hi ṣaṇḍhatāṃ yāti ||
सारणातैलमण्डूकमत्स्यकच्छपमेषजलौकाहिसूकरादीनाम् । (२।१)
sāraṇātailamaṇḍūkamatsyakacchapameṣajalaukāhisūkarādīnām |
ज्योतिष्मतीविभीतककरञ्जकटुतुम्बीतैलमेकस्मात् । (३।१)
jyotiṣmatīvibhītakakarañjakaṭutumbītailamekasmāt |
द्विगुणितरक्तकषायं क्षीरेण चतुर्गुणेन पचेत् ॥ (३।२)
dviguṇitaraktakaṣāyaṃ kṣīreṇa caturguṇena pacet ||
रक्तवर्गदाडिमपलाशबन्धुककुसुमरजनीभिर् अरुणसहिताभिश्च । (४।१)
raktavargadāḍimapalāśabandhukakusumarajanībhir aruṇasahitābhiśca |
मञ्जिष्ठालाक्षारसचन्दनसहितोऽपि रक्तवर्गोऽयम् ॥ (४।२)
mañjiṣṭhālākṣārasacandanasahito'pi raktavargo'yam ||
विद्रुमभूनागमलं विण्मक्षिकाध्वाङ्क्षशलभानां च । (५।१)
vidrumabhūnāgamalaṃ viṇmakṣikādhvāṅkṣaśalabhānāṃ ca |
सारणपटगालितं गृहीत्वा सूतं सम्पूर्णदीर्घमूषायाम् । (६।१)
sāraṇapaṭagālitaṃ gṛhītvā sūtaṃ sampūrṇadīrghamūṣāyām |
तदनु खलु तप्ततैले प्रद्राव्य समं क्षिपेद् बीजम् ॥ (६।२)
tadanu khalu taptataile pradrāvya samaṃ kṣiped bījam ||
मूषावक्त्रं स्थगयेल् लताद्वयप्रोतविततनद्धेन । (७।१)
mūṣāvaktraṃ sthagayel latādvayaprotavitatanaddhena |
तैलार्द्रपटेन ततो बीजं प्रक्षिप्य समकालम् ॥ (७।२)
tailārdrapaṭena tato bījaṃ prakṣipya samakālam ||
पिशितानुगुणं बीजैः सारणविधिना नियोजितः सूतः । (८।१)
piśitānuguṇaṃ bījaiḥ sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ |
अक्षीयमाणो मिलति च बीजैर् बद्धो भवत्येव ॥ (८।२)
akṣīyamāṇo milati ca bījair baddho bhavatyeva ||
मेर्चुर्य्:: प्रतिसारणतद्वद्गभीरमूषे सारणतैलार्द्रमेव रसराजम् । (९।१)
mercury:: pratisāraṇatadvadgabhīramūṣe sāraṇatailārdrameva rasarājam |
सूताद्द्विगुणं कनकं दत्त्वा प्रतिसारयेत्तदनु ॥ (९।२)
sūtāddviguṇaṃ kanakaṃ dattvā pratisārayettadanu ||
मेर्चुर्य्:: अनुसारणबीजेन त्रिगुणेन तु सूतकमनुसारयेत्प्रकाशस्थम् । (१०।१)
mercury:: anusāraṇabījena triguṇena tu sūtakamanusārayetprakāśastham |
सारणायन्त्रकृत्वा मूषां दीर्घां बन्धितत्रिभागप्रणालिकां तां च । (११।१)
sāraṇāyantrakṛtvā mūṣāṃ dīrghāṃ bandhitatribhāgapraṇālikāṃ tāṃ ca |
तस्याग्रे प्रकटमूषा सच्छिद्रा सुदृढमृत्तिकालिप्ता ॥ (११।२)
tasyāgre prakaṭamūṣā sacchidrā sudṛḍhamṛttikāliptā ||
तस्मिन्प्रक्षिप्य रसं सारणतैलान्वितं तप्ते । (१२।१)
tasminprakṣipya rasaṃ sāraṇatailānvitaṃ tapte |
प्रद्राव्य तुल्यकनकं क्षिप्तेऽस्मिन् मिलति रसराजः ॥ (१२।२)
pradrāvya tulyakanakaṃ kṣipte'smin milati rasarājaḥ ||
सारणायन्त्रकृत्वा नलिकां दीर्घां षडंगुलां धूर्तकुसुमसंकाशाम् । (१३।१)
sāraṇāyantrakṛtvā nalikāṃ dīrghāṃ ṣaḍaṃgulāṃ dhūrtakusumasaṃkāśām |
मूषाप्यधो विलग्ना कर्तव्या वै मृदा लेप्या ॥ (१३।२)
mūṣāpyadho vilagnā kartavyā vai mṛdā lepyā ||
अपरा सूक्ष्मा नलिका कार्या सप्तांगुला सुदृढा । (१४।१)
aparā sūkṣmā nalikā kāryā saptāṃgulā sudṛḍhā |
मध्ये प्रविशति च यथा तद्वत्कार्या च दृढमुखा ॥ (१४।२)
madhye praviśati ca yathā tadvatkāryā ca dṛḍhamukhā ||
तस्मिन्सूतः क्षिप्तः सारणतैलान्वितो मदनरुद्धमुखः । (१५।१)
tasminsūtaḥ kṣiptaḥ sāraṇatailānvito madanaruddhamukhaḥ |
तदनु बृहत्तमया हेम प्रद्राव्य हेमकोष्ठिकया ॥ (१५।२)
tadanu bṛhattamayā hema pradrāvya hemakoṣṭhikayā ||
तस्मिन्मध्ये क्षिप्त्वा नलिकाग्रमधोमुखीं कुर्यात् । (१६।१)
tasminmadhye kṣiptvā nalikāgramadhomukhīṃ kuryāt |
अन्तरूर्ध्वं भाराक्रान्तां सरति रसो नात्र संदेहः ॥ (१६।२)
antarūrdhvaṃ bhārākrāntāṃ sarati raso nātra saṃdehaḥ ||
सारणायन्त्रकृत्वाष्टांगुलमूषां धूर्तकुसुमोपमां दृढां श्लक्ष्णाम् । (१७।१)
sāraṇāyantrakṛtvāṣṭāṃgulamūṣāṃ dhūrtakusumopamāṃ dṛḍhāṃ ślakṣṇām |
अपरा मध्यगतापि च सच्छिद्रा च सप्तांगुला कार्या ॥ (१७।२)
aparā madhyagatāpi ca sacchidrā ca saptāṃgulā kāryā ||
निरुद्धतां च कृत्वा सूतं प्रक्षिप्य तैलसंयुक्तम् । (१८।१)
niruddhatāṃ ca kṛtvā sūtaṃ prakṣipya tailasaṃyuktam |
निर्धूमं कर्षाग्नौ स्थाप्य मूषां सुसंधितां कृत्वा ॥ (१८।२)
nirdhūmaṃ karṣāgnau sthāpya mūṣāṃ susaṃdhitāṃ kṛtvā ||
सारणायन्त्रवितस्तिमात्रनलिकापि कार्या सुदृढे तदग्रतो मूषे । (१९।१)
sāraṇāyantravitastimātranalikāpi kāryā sudṛḍhe tadagrato mūṣe |
उत्तानैका कार्या निश्छिद्रा छिद्रमुद्रिता च तनौ ॥ (१९।२)
uttānaikā kāryā niśchidrā chidramudritā ca tanau ||
दत्त्वा सूतं पूर्वं सारणतैलान्वितं निधाप्य भुवि । (२०।१)
dattvā sūtaṃ pūrvaṃ sāraṇatailānvitaṃ nidhāpya bhuvi |
स्वच्छं ज्ञात्वा च ततस्तद्बीजं छिद्रसंस्थितं कुर्यात् । (२१।१)
svacchaṃ jñātvā ca tatastadbījaṃ chidrasaṃsthitaṃ kuryāt |
बीजं सूतस्योपरि निपतति बध्नात्यसंदेहम् ॥ (२१।२)
bījaṃ sūtasyopari nipatati badhnātyasaṃdeham ||
सारणा (६)सा च प्रकाशमूषा न्युब्जा कार्यार्धाङ्गुलसंनिविष्टा । (२२।१)
sāraṇā (6)sā ca prakāśamūṣā nyubjā kāryārdhāṅgulasaṃniviṣṭā |
नलिका कार्या विधिना ऊर्ध्वे सूतस्त्वधो बीजम् ॥ (२२।२)
nalikā kāryā vidhinā ūrdhve sūtastvadho bījam ||
मूषां निरुध्य विधिना ध्माता कोष्ठे द्रुतं बीजम् । (२३।१)
mūṣāṃ nirudhya vidhinā dhmātā koṣṭhe drutaṃ bījam |
ज्ञात्वा परिवर्त्य ततो निबध्नाति सूतराजं च ॥ (२३।२)
jñātvā parivartya tato nibadhnāti sūtarājaṃ ca ||
सारणा:: wइथ् डमरुयन्त्रअथवा डमरुकयन्त्रे सारणविधिना नियोजितः सूतः । (२४।१)
sāraṇā:: with ḍamaruyantraathavā ḍamarukayantre sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ |
सरति रसेन्द्रो विधिना ज्ञात्वा तत्कर्मकौशल्यम् ॥ (२४।२)
sarati rasendro vidhinā jñātvā tatkarmakauśalyam ||
जारणा अड़्तेर् सारणा => वेध पोतेन्च्य्तत्सारितं रसेन्द्रं ग्रासविधानेन जारयेत्तदनु । (२५।१)
jāraṇā after sāraṇā => vedha potencytatsāritaṃ rasendraṃ grāsavidhānena jārayettadanu |
पुनरपि सारितसूतो विध्यति कोट्यंशतः शुल्बम् ॥ (२५।२)
punarapi sāritasūto vidhyati koṭyaṃśataḥ śulbam ||
सारणा:: wइथ् क्रामणावसाक्रामणवसादियोगाद्विधिना सूतः सरत्येव । (२६।१)
sāraṇā:: with krāmaṇāvasākrāmaṇavasādiyogādvidhinā sūtaḥ saratyeva |
चपलत्वातिलघुत्वाद्बीजं यतोऽथ विप्लुषः कार्यः ॥ (२६।२)
capalatvātilaghutvādbījaṃ yato'tha vipluṣaḥ kāryaḥ ||
सारण, क्रामण:: wइथ् लेअद् एत्च्।सरति सुखेन च सूतो दहति मुखं नैव हस्तपादादि । (२७।१)
sāraṇa, krāmaṇa:: with lead etc.sarati sukhena ca sūto dahati mukhaṃ naiva hastapādādi |
क्रमति रसः फणियोगान्माक्षिकयुतहेमगैरिकया ॥ (२७।२)
kramati rasaḥ phaṇiyogānmākṣikayutahemagairikayā ||
द्रुति, सारणामाक्षीकसत्त्वयोगात्फणियोगान्नागवद् द्रवति शीघ्रम् । (२८।१)
druti, sāraṇāmākṣīkasattvayogātphaṇiyogānnāgavad dravati śīghram |
मेर्चुर्य्:: प्रेपरतिओन् ड़ोर् वेधतस्माद् द्रव्यविधायी सूतो बीजेन सारितो लघुना । (२९।१)
mercury:: preparation for vedhatasmād dravyavidhāyī sūto bījena sārito laghunā |
समसारितः सुबद्धो मूषायां स्यात्समावर्तः ॥ (२९।२)
samasāritaḥ subaddho mūṣāyāṃ syātsamāvartaḥ ||
(प्रति-, अनु-)सारणासारितवर्तितसूतः समानबीजेन मिलति यः सार्यः । (३०।१)
(prati-, anu-)sāraṇāsāritavartitasūtaḥ samānabījena milati yaḥ sāryaḥ |
द्विगुणेन प्रतिसार्यः स चानुसार्यश्च त्रिगुणेन ॥ (३०।२)
dviguṇena pratisāryaḥ sa cānusāryaśca triguṇena ||
सारण <=> वेध पोतेन्च्य्शतवेधी सार्यः प्रतिसारितः स्यात्सहस्रवेधी च । (३१।१)
sāraṇa <=> vedha potencyśatavedhī sāryaḥ pratisāritaḥ syātsahasravedhī ca |
अनुसारितोऽयुतेन च विधिनापि बलाबलं ज्ञात्वा ॥ (३१।२)
anusārito'yutena ca vidhināpi balābalaṃ jñātvā ||
अनुसारितेन तु समः स्वच्छः सूतः सारितस्तदनु । (३२।१)
anusāritena tu samaḥ svacchaḥ sūtaḥ sāritastadanu |
स भवति लक्षवेधी प्रतिसारितः प्रयुतवेधी च ॥ (३२।२)
sa bhavati lakṣavedhī pratisāritaḥ prayutavedhī ca ||
कोटिं विध्यति सूतोऽप्यनुसारितः सरति बीजेन । (३३।१)
koṭiṃ vidhyati sūto'pyanusāritaḥ sarati bījena |
प्रतिसारितोऽनुसारितो दशकोटिं विध्यते सूतः ॥ (३३।२)
pratisārito'nusārito daśakoṭiṃ vidhyate sūtaḥ ||
प्रतिसारितस्तथाब्जं त्वनुसारितः खर्ववेधी च । (३४।१)
pratisāritastathābjaṃ tvanusāritaḥ kharvavedhī ca |
एवं सारणयोगात्कुरुते वेधं यथेप्सितं विधिना ॥ (३४।२)
evaṃ sāraṇayogātkurute vedhaṃ yathepsitaṃ vidhinā ||
अनुसारितेन सारितो विध्यति शुल्बं निखर्वसंख्याकम् । (३५।१)
anusāritena sārito vidhyati śulbaṃ nikharvasaṃkhyākam |
प्रतिसारितस्तु विध्यति पद्मं स्वनुसारितः शङ्खम् ॥ (३५।२)
pratisāritastu vidhyati padmaṃ svanusāritaḥ śaṅkham ||
लेअद् (?):: वेध (?)विध्येद् द्विगुणं द्रव्यं नागं दत्त्वानुवाहयेच्छनकैः । (३६।१)
lead (?):: vedha (?)vidhyed dviguṇaṃ dravyaṃ nāgaṃ dattvānuvāhayecchanakaiḥ |
तावद्यावत्कनकं दिव्यं प्रोन्मीलयेत्सकलम् ॥ (३६।२)
tāvadyāvatkanakaṃ divyaṃ pronmīlayetsakalam ||
इति परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदयतन्त्रे सारणात्मकः षोडशोऽवबोधः ॥ (३७।१)
iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre sāraṇātmakaḥ ṣoḍaśo'vabodhaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.