च्रुचिब्ले:: स्य्नोन्य्म्स्मूषा हि क्रौञ्चिका प्रोक्ता कुमुदी करहाटिका । (१।१)

पाचनी वह्निमित्रा च रसवादिभिरीर्यते ॥ (१।२)

च्रुचिब्ले:: निरुक्तिमुष्णाति दोषान् मूषा या सा मूषेति निगद्यते ॥ (२।०)

च्रुचिब्ले:: मतेरिअलुपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च ॥ (३।०)

मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरमेकापि काकिणी । (४।१)

दुर्जनप्रणिपातेन धिग्लक्षम् अपि मानिनाम् ॥ (४।२)

संधिलेपमूषापिधानयोर्बन्धे बन्धनं संधिलेपनम् । (५।१)

अन्ध्रणं रन्ध्रणं चैव संश्लिष्टं संधिबन्धनम् ॥ (५।२)

च्लय् ड़ोर् च्रुचिब्लेस्मृत्तिका पाण्डुरस्थूला शर्करा शोणपाण्डुरा । (६।१)

चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थम् अतिशस्यते । (६।२)

तदभावे च वाल्मीकी कौलाली वा समीर्यते ॥ (६।३)

या मृत्तिका दुग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर् वा हयलद्दिना च । (७।१)

लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात् खलु मूषिकार्थे ॥ (७।२)

श्वेताश्मानस् तुषा दग्धाः शिखित्राः शणखर्परे । (८।१)

लद्दिः किट्टं कृष्णमृत्स्ना संयोज्या मूषिकामृदि ॥ (८।२)

वज्रमूषामृदस्त्रिभागाः शणलद्दिभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । (९।१)

किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते ॥ (९।२)

योगमूषादग्धाङ्गारतुषोपेता मृत्स्ना वल्मीकमृत्तिका । (१०।१)

तत्तद्विडसमायुक्ता तत्तद्विडविलेपिता ॥ (१०।२)

तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । (११।१)

अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः ॥ (११।२)

वज्रद्रावणिकमूषागारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि । (१२।१)

समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता ॥ (१२।२)

क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रं हि बहुधा परिकीर्तिता । (१३।१)

तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणिकोचिता ॥ (१३।२)

गारमूषादुग्धषड्गुणगाराष्टकिट्टाङ्गारशणान्विता । (१४।१)

कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता । (१४।२)

यामयुग्मपरिध्मानान् नासौ द्रवति वह्निना ॥ (१४।३)

वरमूषावज्राङ्गारतुषास्तुल्यास् तच्चतुर्गुणमृत्तिका । (१५।१)

गारा च मृत्तिकातुल्या सर्वैर् एतैर् विनिर्मिता । (१५।२)

वरमूषेति निर्दिष्टा याममग्निं सहेत सा ॥ (१५।३)

वर्णमूषापाषाणरहिता रक्ता रक्तवर्गानुसाधिता । (१६।१)

मृत्तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता । (१६।२)

वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते ॥ (१६।३)

रूप्यमूषापाषाणरहिता श्वेता श्वेतवर्गानुसाधिता । (१७।१)

मृत् तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता । (१७।२)

रौप्यमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते ॥ (१७।३)

विडमूषातत्तद्भेदमृदोद्भूता तत्तद्विडविलेपिता । (१८।१)

देहलोहार्थयोगार्थं विडमूषेत्युदाहृता ॥ (१८।२)

वज्रद्रावणिकमूषा (२)गारभूनागधौताभ्यां तुषमृष्टशणेन च । (१९।१)

समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता ॥ (१९।२)

क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रे हि बहुधा परिकीर्तिता । (२०।१)

तया विरचिता मूषा लिप्ता मत्कुणशोणितैः ॥ (२०।२)

बालाब्दध्वनिमूलैश्च वज्रद्रावणक्रौञ्चिका । (२१।१)

सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रवेण व्याधिता सती ॥ (२१।२)

मूषाप्यायनद्रवे द्रवीभावमुखे मूषाया ध्मानयोगतः । (२२।१)

क्षणमुद्धरणं यत्तन्मूषाप्यायनम् उच्यते ॥ (२२।२)

वृन्ताकमूषावृन्ताकाकारमूषायां नालं द्वादशकाङ्गुलम् । (२३।१)

धत्तूरपुष्पवच् चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टपुष्पवत् ॥ (२३।२)

अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद् वृन्ताकमूषिका । (२४।१)

अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत् ॥ (२४।२)

गोस्तनमूषामूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका । (२५।१)

सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ मूषा सा गोस्तनी भवेत् ॥ (२५।२)

मल्लमूषानिर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात् । (२६।१)

पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता ॥ (२६।२)

पक्वमूषाकुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । (२७।१)

पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोट्टल्यादिविपाचने ॥ (२७।२)

गोलमूषानिर्वक्त्रगोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । (२८।१)

गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरद्रवरोधिनी ॥ (२८।२)

महामूषातले या कूर्पराकारा क्रमादुपरि विस्तृता । (२९।१)

स्थूलवृन्ताकवत् स्थूला महामूषेत्यसौ स्मृता । (२९।२)

सा चायोऽभ्रकसत्त्वादेः पुटाय द्रावणाय च ॥ (२९।३)

मण्डूकमूषामण्डूकाकारमूषा या निम्नतायामविस्तरा । (३०।१)

षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मण्डूकसंज्ञिका । (३०।२)

भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि ॥ (३०।३)

मूसल-।मुशलमूषामूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टाङ्गुलोच्छ्रया । (३१।१)

मूषा सा मूसलाख्या स्याच्चक्रिबद्धरसे हिता ॥ (३१।२)

कोष्ठी (गेनेरल् देड़िनितिओन्)सत्त्वानां पातनार्थाय पातितानां विशुद्धये । (३२।१)

कोष्ठिका विविधाकारास्तासां लक्षणम् उच्यते ॥ (३२।२)

अङ्गारकोष्ठीराजहस्तसमुत्सेधा तदर्धायामविस्तरा । (३३।१)

चतुरस्रा च कुड्येन वेष्टिता मृन्मयेन च ॥ (३३।२)

एकभित्तौ चरेद्द्वारं वितस्त्याभोगसंयुतम् । (३४।१)

द्वारं सार्धवितस्त्या च संमितं सुदृढं शुभम् ॥ (३४।२)

देहल्यधो विधातव्यं धमनाय यथोचितम् । (३५।१)

प्रादेशप्रमिता भित्तिर् उत्तरङ्गस्य चोर्ध्वतः ॥ (३५।२)

द्वारं चोपरि कर्तव्यं प्रादेशप्रमितं खलु । (३६।१)

ततश्चेष्टिकया रुद्ध्वा द्वारसंधिं विलिप्य च ॥ (३६।२)

शिखित्रैस्तां समापूर्य धमेद्भस्त्राद्वयेन च । (३७।१)

शिखित्रान् धमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारेण निक्षिपेत् ॥ (३७।२)

सत्त्वपातनगोलांश्च पञ्च पञ्च पुनः पुनः । (३८।१)

भवेद् अङ्गारकोष्ठीयं खराणां सत्त्वपातिनी ॥ (३८।२)

पातालकोष्ठीदृढभूमौ चरेद्गर्तं वितस्त्या संमितं शुभम् । (३९।१)

वर्तुलं चाथ तन्मध्ये गर्तमन्यं प्रकल्पयेत् ॥ (३९।२)

चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नत्वेन समन्वितम् । (४०।१)

गर्ताद्धरणिपर्यन्तं तिर्यङ्नालसमन्वितम् ॥ (४०।२)

किंचित् समुन्नतं बाह्यगर्ताभिमुखनिम्नगम् । (४१।१)

मृच्चक्रीं पञ्चरन्ध्राढ्यां गर्भगर्तोदरे क्षिपेत् ॥ (४१।२)

आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं प्रधमेद् एकभस्त्रया । (४२।१)

पातालकोष्ठिका ह्य् एषा मृदूनां सत्त्वपातिनी । (४२।२)

ध्मानसाध्यपदार्थानां नन्दिना परिकीर्तिता ॥ (४२।३)

गारकोष्ठीद्वादशाङ्गुलनिम्ना या प्रादेशप्रमिता तथा । (४३।१)

चतुरङ्गुलतश्चोर्ध्वं वलयेन समन्विता ॥ (४३।२)

भूरिच्छिद्रवतीं चक्रीं वलयोपरि निक्षिपेत् । (४४।१)

शिखित्रांस्तत्र निक्षिप्य प्रधमेद् वङ्कनालतः । (४४।२)

गारकोष्ठीयम् आख्याता मृष्टलोहविनाशिनी ॥ (४४।३)

वङ्कनालमूषामृद्भिर् विधातव्यम् अरत्निप्रमितं दृढम् । (४५।१)

अधोमुखं च तद्वक्त्रे नालं पञ्चाङ्गुलं खलु । (४५।२)

वङ्कनालम् इदं प्रोक्तं दृढध्मानाय कीर्तितम् ॥ (४५।३)

मूषाकोष्ठी।तिर्यक्प्रधमनकोष्ठीकोष्ठी सिद्धरसादीनां विधानाय विधीयते । (४६।१)

द्वादशाङ्गुलकोत्सेधा सा बुध्ने चतुरङ्गुला । (४६।२)

तिर्यक्प्रधमनास्या च मृदुद्रव्यविशोधिनी ॥ (४६।३)

पुटरसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम् । (४७।१)

नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितम् औषधम् ॥ (४७।२)

लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं ततो ऽग्रता । (४८।१)

अनप्सु मज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत् ॥ (४८।२)

पुटाद् ग्राव्णो लघुत्वं च शीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । (४९।१)

जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानाम् अधिको गुणः ॥ (४९।२)

यथाश्मनि विशेद् वह्निर् बहिःस्थपुटयोगतः । (५०।१)

चूर्णत्वाद्धि गुणावाप्तिस्तथा लोहेषु निश्चितम् ॥ (५०।२)

महापुटनिम्नविस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । (५१।१)

वनोत्पलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ॥ (५१।२)

क्रौञ्च्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिष्टिकोपरि निक्षिपेत् । (५२।१)

वनोत्पलसहस्रार्धं क्रौञ्चिकोपरि विन्यसेत् । (५२।२)

वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् ॥ (५२।३)

गजपुटराजहस्तप्रमाणेन चतुरस्रं च निम्नकम् । (५३।१)

पूर्णं चोपलसाठीभिः कण्ठावध्यथ विन्यसेत् ॥ (५३।२)

विन्यसेत्कुमुदीं तत्र पुटनद्रव्यपूरिताम् । (५४।१)

पूर्णच्छगणतो ऽर्धानि गिरिण्डानि विनिक्षिपेत् । (५४।२)

एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम् ॥ (५४।३)

वाराहपुटैत्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ॥ (५५।०)

कुक्कुटपुटपुटं भूमितले तत्तद्वितस्तिद्वितयोच्छ्रयम् । (५६।१)

तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम् ॥ (५६।२)

कपोतपुटयत्पुटं दीयते भूमाव् अष्टसंख्यैर् वनोपलैः । (५७।१)

बद्ध्वा सूतार्कभस्मार्थं कपोतपुटमुच्यते ॥ (५७।२)

गोवरगोष्ठान्तर्गोक्षुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । (५८।१)

गोवरं तत्समादिष्टं वरिष्ठं रससाधने ॥ (५८।२)

गोवरपुटगोवरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । (५९।१)

तद्गोवरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये ॥ (५९।२)

भाण्डपुटस्थूलभाण्डे तुषापूर्णे मध्ये मूषासमन्विते । (६०।१)

वह्निना विहिते पाके तद्भाण्डपुटमुच्यते ॥ (६०।२)

वालुकापुटअधस्तादुपरिष्टाच्च क्रौञ्चिकाच्छाद्यते खलु । (६१।१)

वालुकाभिः प्रतप्ताभिर्यत्र तद्वालुकापुटम् ॥ (६१।२)

भूधरपुटवह्निमित्राः क्षितौ सम्यङ्निखन्याद् द्व्यङ्गुलादधः । (६२।१)

उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तद् भूधराह्वयम् ॥ (६२।२)

लावकपुटऊर्ध्वं षोडशिकामूत्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम् । (६३।१)

यत्र तल्लावकाख्यं स्यात् सुमृदुद्रव्यसाधने ॥ (६३।२)

पुट:: देड़ौल्त् दिमेन्सिओन्सनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलात् । (६४।१)

पुटं विज्ञाय दातव्यम् ऊहापोहविचक्षणैः ॥ (६४।२)

स्य्नोन्य्म्स् ड़ोर् उपलपिष्टकं छगणं छाणम् उत्पलं चोपलं तथा । (६५।१)

गिरिण्डोपलसाठी च वराटी छगणाभिधाः ॥ (६५।२)

(अ-)कृत्रिमलोहानिसुवर्णं रजतं ताम्रं त्रपु सीसकम् आयसम् । (६६।१)

षडेतानि च लोहानि कृत्रिमौ कांस्यपित्तलौ ॥ (६६।२)

षड्लवणलवणानि षड् उच्यन्ते सामुद्रं सैन्धवं विडम् । (६७।१)

सौवर्चलं रोमकं च चूलिकालवणं तथा ॥ (६७।२)

क्षारत्रयक्षारत्रयं समाख्यातं यवसर्जिकटङ्कणम् ॥ (६८।०)

क्षारपञ्चकपलाशमुष्ककक्षारौ यवक्षारः सुवर्चिका । (६९।१)

तिलनालोद्भवः क्षारः संयुक्तं क्षारपञ्चकम् ॥ (६९।२)

मधुरत्रयघृतं गुडो माक्षिकं च विज्ञेयं मधुरत्रयम् ॥ (७०।०)

ओइल्:: ड़ोर् संस्कारस्कङ्गुणी तुम्बिनी घोषा करीरश्रीफलोद्भवम् । (७१।१)

कटुवार्त्ताकसिद्धार्थसोमराजीविभीतजम् ॥ (७१।२)

अतसीजं महाकालीनिम्बजं तिलजं तथा । (७२।१)

अपामार्गाद्देवदालीदन्तीतुम्बुरुविग्रहात् ॥ (७२।२)

अङ्कोलोन्मत्तभल्लातपलाशेभ्यस् तथैव च । (७३।१)

एतेभ्यस्तैलमादाय रसकर्मणि योजयेत् ॥ (७३।२)

वसावर्गजम्बूकमण्डूकवसा वसा कच्छपसम्भवा । (७४।१)

कर्कटीशिशुमारी च गोशूकरनरोद्भवा । (७४।२)

अजोष्ट्रखरमेषाणां महिषस्य वसा तथा ॥ (७४।३)

मूत्रवर्गमूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनाम् । (७५।१)

गोऽजावीनां स्त्रियः पुंसां पुष्पं बीजं तु योजयेत् ॥ (७५।२)

पञ्चमाहिषमाहिषाम्बु दधि क्षीरं साभिघारं शकृद्रसः । (७६।१)

छागलपञ्चकतत्पञ्चमाहिषं ज्ञेयं तद्वच्छागलपञ्चकम् ॥ (७६।२)

अम्लवर्गअम्लवेतसजम्बीरनिम्बुकं बीजपूरकम् । (७७।१)

चाङ्गेरी चणकाम्लं च अम्लीकं कोलदाडिमम् ॥ (७७।२)

अम्बष्ठा तिन्तिडीकं च नागरं रसपत्त्रिका । (७८।१)

करवन्दं तथा चान्यदम्लवर्गः प्रकीर्तितः ॥ (७८।२)

चणकाम्लश्च सर्वेषामेक एव प्रशस्यते । (७९।१)

अम्लवेतसमेकं वा सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । (७९।२)

अम्लवर्ग:: उसेरसादीनां विशुद्ध्यर्थं द्रावणे जारणे हितम् ॥ (७९।३)

अम्लपञ्चककोलदाडिमवृक्षाम्लचुल्लिकाचुक्रिकारसः । (८०।१)

पञ्चाम्लकं समुद्दिष्टं तच्चोक्तं चाम्लपञ्चकम् ॥ (८०।२)

पञ्चमृत्तिकाइष्टिका गैरिका लोणं भस्म वल्मीकमृत्तिका । (८१।१)

रसप्रयोगकुशलैः कीर्तिताः पञ्चमृत्तिकाः ॥ (८१।२)

विषवर्गशृङ्गीकं कालकूटं च वत्सनाभं सकृत्रिमम् । (८२।१)

पित्तं च विषवर्गो ऽयं स वरः परिकीर्तितः ॥ (८२।२)

रसकर्मणि शस्तोऽयं तद्भेदनविधाव् अपि । (८३।१)

अयुक्त्या सेवितश्चायं मारयत्येव निश्चितम् ॥ (८३।२)

उपविषलाङ्गली विषमुष्टिश्च करवीरं जया तथा । (८४।१)

नीलकः कनकोऽर्कश्च वर्गो ह्य् उपविषात्मकः ॥ (८४।२)

दुग्धवर्गहस्त्यश्ववनिता धेनुर्गर्दभी छागिकाविका । (८५।१)

उष्ट्रिकोदुम्बराश्वत्थभानुन्यग्रोधतिल्वकम् ॥ (८५।२)

दुग्धिका स्नुग्गुणश् चैव तथैवोत्तमकण्टिका । (८६।१)

एषां दुग्धैर् विनिर्दिष्टो दुग्धवर्गो रसादिषु ॥ (८६।२)

विष्ठावर्गपारावतस्य चाषस्य कपोतस्य कलापिनः । (८७।१)

गृध्रस्य कुक्कुटस्यापि विनिर्दिष्टो हि विड्गणः । (८७।२)

विड्वर्ग:: उसेशोधनं सर्वलोहानां पुटनाल्लेपनात् खलु ॥ (८७।३)

रक्तवर्गकुसुम्भं खदिरो लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम् । (८८।१)

अक्षी च बन्धुजीवश्च तथा कर्पूरगन्धिनी । (८८।२)

माक्षिकं चेति विज्ञेयो रक्तवर्गो ऽतिरञ्जनः ॥ (८८।३)

पीतवर्गकिंशुकः कर्णिकारश्च हरिद्राद्वितयं तथा । (८९।१)

पीतवर्गो ऽयमादिष्टो रसराजस्य कर्मणि ॥ (८९।२)

श्वेतवर्गतगरः कुटजः कुन्दो गुञ्जा जीवन्तिका तथा । (९०।१)

सिताम्भोरुहकन्दश्च श्वेतवर्ग उदाहृतः ॥ (९०।२)

कृष्णवर्गकदली कारवेल्ली च त्रिफला नीलिका नलः । (९१।१)

पङ्कः कासीसबालाम्रं कृष्णवर्ग उदाहृतः ॥ (९१।२)

रञ्जन wइथ् चोलोउरिन्ग् वर्गस्रक्तवर्गादिवर्गैश्च द्रव्यं यज्जारणात्मकम् । (९२।१)

भावनीयं प्रयत्नेन तादृग्रागाप्तये खलु ॥ (९२।२)

शोधनीयवर्गकाचटङ्कणशिप्राभिः शोधनीयो गणो मतः ॥ (९३।०)

सत्त्वानां बद्धसूतस्य लोहानां मलनाशनः । (९४।१)

कापालीकङ्गुणध्वंसी रसवादिभिर् उच्यते ॥ (९४।२)

वर्ग:: रेमोविन्ग् हर्द्नेस्स् ओड़् मेतल्स्महिषी मेषशृङ्गी च कलिङ्गो धवबीजयुक् । (९५।१)

शशास्थीनि च योगोऽयं लोहकाठिन्यनाशनः ॥ (९५।२)

वर्ग:: मेल्तिन्ग् ओड़् मेतल्स्गुडगुग्गुलुगुञ्जाज्यसारघैष् टङ्गणान्वितैः । (९६।१)

दुर्द्रावाखिललोहादेर् द्रावणाय गणो मतः ॥ (९६।२)

क्षाराः सर्वे मलं हन्युर् अम्लं शोधनजारणम् । (९७।१)

मान्द्यं विषाणि निघ्नन्ति स्नैग्ध्यं स्नेहाः प्रकुर्वते ॥ (९७।२)