गन्धाश्मगैरिकासीसकाङ्क्षीतालशिलाञ्जनम् । (१।१)

कङ्कुष्ठं चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ॥ (१।२)

पार्वत्युवाच । (२।१)

गन्धकस्य तु माहात्म्यं तद्गुह्यं वद मे प्रभो ॥ (२।२)

ईश्वर उवाच । (३।१)

सुल्ड़ुर्:: म्य्थ्। ओरिगिन्श्वेतद्वीपे पुरा देवि सर्वरत्नविभूषिते । (३।२)

सर्वकाममये रम्ये तीरे क्षीरपयोनिधेः ॥ (३।३)

विद्याधरादिमुख्याभिरङ्गनाभिश्च योगिनाम् । (४।१)

सिद्धाङ्गनाभिः श्रेष्ठाभिस्तथैवाप्सरसां गणैः ॥ (४।२)

देवाङ्गनाभी रम्याभिः क्रीडिताभिर्मनोहरैः । (५।१)

गीतैर्नृत्यैर्विचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ॥ (५।२)

एवं संक्रीडमानायाः प्राभवत् प्रसृतं रजः । (६।१)

तद्रजो ऽतीव सुश्रोणि सुगन्धि सुमनोहरम् ॥ (६।२)

रजसश्चातिबाहुल्याद्वासस्ते रक्ततां ययौ । (७।१)

तत्र त्यक्त्वा तु तद्वस्त्रं सुस्नाता क्षीरसागरे ॥ (७।२)

वृता देवाङ्गनाभिस्त्वं कैलासं पुनरागता । (८।१)

ऊर्मिभिस्तद्रजोवस्त्रं नीतं मध्ये पयोनिधेः ॥ (८।२)

एवं ते शोणितं भद्रे प्रविष्टं क्षीरसागरे । (९।१)

क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ॥ (९।२)

निजगन्धेन तान्सर्वान्हर्षयन्सर्वदानवान् । (१०।१)

ततो देवगणैरुक्तं गन्धकाख्यो भवत्वयम् ॥ (१०।२)

रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय भवत्वयम् । (११।१)

ये गुणाः पारदे प्रोक्तास्ते चैवात्र भवन्त्विति ॥ (११।२)

इति देवगणैः प्रीतैः पुरा प्रोक्तं सुरेश्वरि । (१२।१)

तेनायं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले ॥ (१२।२)

गन्धकभेदाःस चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । (१३।१)

मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णो ऽधमः प्रिये ॥ (१३।२)

गन्धकभेदाः (२)चतुर्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । (१४।१)

श्वेतो ऽत्र खटिकाप्रोक्तो लेपने लोहमारणे ॥ (१४।२)

तथा चामलसारः स्याद्यो भवेत्पीतवर्णवान् । (१५।१)

शुकपिच्छः स एव स्याच्छ्रेष्ठो रसरसायने ॥ (१५।२)

रक्तश्च शुकतुण्डाख्यो धातुवादविधौ वरः । (१६।१)

दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ (१६।२)

गन्धकगुणाःगन्धाश्मातिरसायनः सुमधुरः पाके कटूष्णो मतः कण्डूकुष्ठविसर्पदद्रुदलनो दीप्तानलः पाचनः । (१७।१)

आमोन्मोचनशोषणो विषहरः सूतेन्द्रवीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्तथा कृमिहरः सत्यात्मकः सूतजित् ॥ (१७।२)

सुल्ड़ुर्:: ओरिगिन् ड़्रोम् बलिबलिना सेवितः पूर्वं प्रभूतबलहेतवे ॥ (१८।१)

वासुकिं कर्षतस्तस्य तन्मुखज्वालया द्रुता । (१९।१)

वसा गन्धकगन्धाढ्या सर्वतो निःसृता तनोः ॥ (१९।२)

गन्धकत्वं च सम्प्राप्ता गन्धो ऽभूत्सविषः स्मृतः । (२०।१)

तस्माद् बलिवसेत्युक्तो गन्धको ऽतिमनोहरः ॥ (२०।२)

गन्धकशोधनपयःस्विन्नो घटीमात्रं वारिधौतो हि गन्धकः । (२१।१)

गव्याज्यविद्रुतो वस्त्राद्गालितः शुद्धिमृच्छति ॥ (२१।२)

एवं संशोधितः सो ऽयं पाषाणान् अम्बरे त्यजेत् । (२२।१)

घृते विषं तुषाकारं स्वयं पिण्डत्वमेव च ॥ (२२।२)

इति शुद्धो हि गन्धाश्मा नापथ्यैर्विकृतिं व्रजेत् । (२३।१)

अपथ्यादन्यथा हन्यात्पीतं हालाहलं यथा ॥ (२३।२)

सुल्ड़ुर्:: शोधनगन्धको द्रावितो भृङ्गरसे क्षिप्तो विशुध्यति । (२४।१)

तद्रसैः सप्तधा भिन्नो गन्धकः परिशुध्यति ॥ (२४।२)

गन्धकशोधन (२)स्थाल्यां दुग्धं विनिक्षिप्य मुखे वस्त्रं निबध्य च । (२५।१)

गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृति ॥ (२५।२)

छादयेत्पृथुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् । (२६।१)

ज्वालयेत्खर्परस्योर्ध्वं वनछाणैस् तथोपलैः ॥ (२६।२)

दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति । (२७।१)

शतवारं कृतं चैव निर्गन्धो जायते ध्रुवम् ॥ (२७।२)

शुद्धगन्धकप्रयोगैत्थं विशुद्धस्त्रिफलाज्यभृङ्गमध्वन्वितः शाणमितो हि लीढः । (२८।१)

गृध्राक्षितुल्यं कुरुते ऽक्षियुग्मं करोति रोगोज्झितदीर्घमायुः ॥ (२८।२)

सुल्ड़ुर्:: गन्धतैलकलांशव्योषसंयुक्तं गन्धकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । (२९।१)

अरत्निमात्रे वस्त्रे तद् विप्रकीर्य विवेष्ट्य तत् ॥ (२९।२)

सूत्रेण वेष्टयित्वाथ यामं तैले निमज्जयेत् । (३०।१)

धृत्वा संदंशतो वर्तिमध्यं प्रज्वालयेच्च तम् । (३०।२)

द्रुतो निपतितो गन्धो बिन्दुशः काचभाजने ॥ (३०।३)

सुल्ड़ुर्:: गन्धतैल:: अप्प्लिचतिओन्तां द्रुतिं प्रक्षिपेत् पत्त्रे नागवल्ल्यास् त्रिबिन्दुकाम् । (३१।१)

वल्लेन प्रमितं स्वच्छं सूतेन्द्रं च विमर्दयेत् ॥ (३१।२)

अङ्गुल्याथ सपत्त्रां तां द्रुतिं सूतं च भक्षयेत् । (३२।१)

करोति दीपनं तीव्रं क्षयं पाण्डुं च नाशयेत् ॥ (३२।२)

कासं श्वासं च शूलार्तिग्रहणीम् अतिदुर्धराम् । (३३।१)

आमं विनाशयत्याशु लघुत्वं प्रकरोति च ॥ (३३।२)

सुल्ड़ुर्:: गन्धतैल:: अप्प्लिचतिओन्घृताक्ते लोहपात्रे तु विद्रुतं शुद्धगन्धकम् । (३४।१)

घृताक्तदर्विकाक्षिप्तं द्विनिष्कप्रमितं भजेत् । (३४।२)

हन्ति क्षयमुखान् रोगान् कुष्ठरोगं विशेषतः ॥ (३४।३)

क्षाराम्लतैलसौवीरविदाहि द्विदलं तथा । (३५।१)

शुद्धगन्धकसेवायां त्यजेद्योगयुतेन हि ॥ (३५।२)

गन्धकस्तुल्यमरिचः षड्गुणत्रिफलान्वितः । (३६।१)

घृष्टः शम्याकमूलेन पीतश्चाखिलकुष्ठहा ॥ (३६।२)

तन्मूलं सलिले पिष्टं लेपयेत्प्रत्यहम् तनौ । (३७।१)

दृष्टप्रत्यययोगो ऽयं सर्वत्र प्रतिवीर्यवान् । (३७।२)

श्रीमता सोमदेवेन सम्यगत्र प्रकीर्तितः ॥ (३७।३)

द्विनिष्कप्रमितं गन्धं पिष्ट्वा तैलेन संयुतम् । (३८।१)

अथापामार्गतोयेन सतैलमरिचेन हि ॥ (३८।२)

विलिप्य सकलं देहं तिष्ठेद्घर्मे ततः परम् । (३९।१)

तक्रभक्तं च भुञ्जीत तृतीये प्रहरे खलु ॥ (३९।२)

भजेद्रात्रौ तथा वह्निं समुत्थाय तथा प्रगे । (४०।१)

महिषीछगणम् लिप्त्वा स्नायाच्छीतेन वारिणा ॥ (४०।२)

ततो ऽभ्यज्य घृतैर्देहं स्नायादिष्टोष्णवारिणा । (४१।१)

अमुना क्रमयोगेन विनश्यत्यतिवेगतः । (४१।२)

दुर्जया बहुकालीना पामा कण्डुः सुनिश्चितम् ॥ (४१।३)

गन्धकस्य प्रयोगाणां शतं तन्न प्रकीर्तितम् । (४२।१)

ग्रन्थविस्तारभीतेन सोमदेवेन भूभुजा ॥ (४२।२)

सुल्ड़ुर्:: गन्धतैलअथवार्कस्नुहीक्षीरैर् वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा । (४३।१)

गन्धकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेद्घनम् ॥ (४३।२)

तद्वर्तिं ज्वलितां दंशे धृतां कुर्याद् अधोमुखीम् । (४४।१)

तैलं पतेदधोभाण्डे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥ (४४।२)

सुल्ड़ुर्:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शुद्धगन्धो हरेद्रोगान्कुष्ठमृत्युजरादिकान् । (४५।१)

अग्निकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ (४५।२)

गैरिक:: सुब्त्य्पेस्पाषाणगैरिकं चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् ॥ (४६।०)

पाषाणगैरिक:: प्रोपेर्तिएस्पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनम् ताम्रवर्णकम् । (४७।१)

स्वर्णगैरिक:: प्रोपेर्तिएसत्यन्तशोणितं स्निग्धं मसृणं स्वर्णगैरिकम् ॥ (४७।२)

स्वर्णगैरिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्वादु स्निग्धं हिमं नेत्र्यं कषायं रक्तपित्तनुत् । (४८।१)

हिध्मावमिविषघ्नं च रक्तघ्नं स्वर्णगैरिकम् । (४८।२)

पाषाणगैरिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पाषाणगैरिकं चान्यत्पूर्वस्मादल्पकं गुणैः ॥ (४८।३)

गैरिक:: शोधनगैरिकं तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिम् ऋच्छति ॥ (४९।०)

गैरिक:: सत्त्वगैरिकं सत्त्वरूपं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ॥ (५०।०)

कैर् अप्युक्तं पतेत्सत्त्वं क्षाराम्लक्लिन्नगैरिकात् । (५१।१)

उपतिष्ठति सूतेन्द्रमेकत्वं गुणवत्तरम् ॥ (५१।२)

कासीस:: सुब्त्य्पेस्कासीसं वालुकाद्येकं पुष्पपूर्वम् अथापरम् ॥ (५२।०)

कासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्क्षाराम्लागरुधूमाभं सोष्णवीर्यं विषापहम् । (५३।१)

वालुकापुष्पकासीसं श्वित्रघ्नं केशरञ्जनम् ॥ (५३।२)

पुष्पकासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पादिकासीसमतिप्रशस्तं सोष्णं कषायाम्लम् अतीव नेत्र्यम् । (५४।१)

विषानिलश्लेष्मगदव्रणघ्नं श्वित्रक्षयघ्नं कचरञ्जनं च ॥ (५४।२)

कासीस:: शोधनसकृद्भृङ्गाम्बुना क्लिन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ (५५।०)

कासीस:: सत्त्वपातनतुवरीसत्त्ववत्सत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ॥ (५६।०)

कासीस:: शोधनकासीसं शुद्धिमाप्नोति पित्तैश्च रजसा स्त्रियाः ॥ (५७।०)

बलिना हतकासीसं क्रान्तं कासीसमारितम् । (५८।१)

उभयं समभागं हि त्रिफलावेल्लसंयुतम् ॥ (५८।२)

विषमांशघृतक्षौद्रप्लुतं शाणमितं प्रगे । (५९।१)

सेवितं हन्ति वेगेन श्वित्रं पाण्डुक्षयामयम् ॥ (५९।२)

गुल्मप्लीहगदं शूलं मूलरोगं विशेषतः । (६०।१)

रसायनविधानेन सेवितं वत्सरावधि ॥ (६०।२)

आमसंशोषणं श्रेष्ठं मन्दाग्निपरिदीपनम् । (६१।१)

पलितं वलिभिः सार्धं विनाशयति निश्चितम् ॥ (६१।२)

तुवरीसौराष्ट्राश्मनि सम्भूता सा तुवरी मता । (६२।१)

वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ॥ (६२।२)

तुवरी:: सुब्त्य्पेस्फटकी फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्तिता ॥ (६३।०)

फटकी:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसीषत्पीता गुरुः स्निग्धा पीतिका विषनाशनी । (६४।१)

व्रणकुष्ठहरा सर्वकुष्ठघ्नी च विशेषतः ॥ (६४।२)

फुल्लिका:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता । (६५।१)

सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात्ताम्रं चरेदयः ॥ (६५।२)

काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकण्ठ्या केश्या व्रणघ्नी विषनाशनी च । (६६।१)

श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोषशान्तिप्रदा पारदजारणी च ॥ (६६।२)

तुवरी:: शोधनतुवरी काञ्जिके क्षिप्त्वा त्रिदिनाच्छुद्धिमृच्छति ॥ (६७।०)

तुवरी:: सत्त्वपातनक्षाराम्लैर् मर्दिता ध्माता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ (६८।०)

तुवरी:: सत्त्वपातनगोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रां भावयेत्ततः । (६९।१)

धमित्वा पातयेत्सत्त्वं क्रामणं चातिगुह्यकम् ॥ (६९।२)

हरिताल:: सुब्त्य्पेस्हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्त्राद्यं पिण्डसंज्ञकम् ॥ (७०।०)

पत्त्रतालकस्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्त्रं च भासुरम् । (७१।१)

तत् पत्त्रतालकं प्रोक्तं बहुपत्त्रं रसायनम् ॥ (७१।२)

पिण्डतालकनिष्पत्त्रं पिण्डसदृशम् स्वल्पसत्त्वं तथागुरु । (७२।१)

स्त्रीपुष्पहरणं तत्तु गुणाल्पं पिण्डतालकम् ॥ (७२।२)

हरिताल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्श्लेष्मरक्तविषवातभूतनुत्केवलं च खलु पुष्पहृत्स्त्रियः । (७३।१)

स्निग्धमुष्णकटुकं च दीपनं कुष्ठहारि हरितालमुच्यते ॥ (७३।२)

हरिताल:: शोधनस्निग्धं कूष्माण्डतोये वा तिलक्षारजले अपि वा । (७४।१)

तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ (७४।२)

हरिताल:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसशुद्धं तालमायुघ्नं कफमारुतमेहकृत् । (७५।१)

तापस्फोटाङ्गसंकोचं कुरुते तेन शोधयेत् ॥ (७५।२)

हरिताल:: शोधनतालकं कणशः कृत्वा दशांशेन च टङ्कणम् । (७६।१)

जम्बीरोत्थद्रवैः क्षाल्यं काञ्जिकैः क्षालयेत्ततः ॥ (७६।२)

वस्त्रे चतुर्गुणे बद्ध्वा दोलायन्त्रे दिनं पचेत् । (७७।१)

सचूर्णेनारनालेन दिनं कूष्माण्डजे रसे । (७७।२)

स्वेद्यं वा शाल्मलीतोयैस्तालकं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ (७७।३)

हरिताल:: शोधनमधुतुल्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । (७८।१)

त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रे ऽथ माहिषे ॥ (७८।२)

उपलैर्दशभिर्देयं पुटं रुद्ध्वाथ पेषयेत् । (७९।१)

एवं द्वादशधा पाच्यं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ (७९।२)

हरिताल:: सत्त्वपातनकुलित्थक्वाथसौभाग्यमहिष्याज्यमधुप्लुतम् । (८०।१)

स्थाल्यां क्षिप्त्वा विदध्याच्च त्व् अम्लेन छिद्रयोगिना ॥ (८०।२)

सम्यङ्निरुध्य शिखिनं ज्वालयेत्क्रमवर्धितम् । (८१।१)

एकप्रहरमात्रं हि रन्ध्रमाच्छाद्य गोमयैः ॥ (८१।२)

यामान्ते छिद्रमुद्घाट्य दृष्टे धूमे च पाण्डुरे । (८२।१)

शीतां स्थालीं समुत्तार्य सत्त्वमुत्कृष्य चाहरेत् ॥ (८२।२)

सर्वपाषाणसत्त्वानां प्रकाराः सन्ति कोटिशः । (८३।१)

ग्रन्थविस्तारभीत्यातो लिखिता न मया खलु ॥ (८३।२)

हरिताल:: सत्त्वपातनपलालकं रवेर्दुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । (८४।१)

क्षिप्त्वा षोडशिकातैले मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ (८४।२)

अनावृतप्रदेशे च सप्तयामावधि ध्रुवम् । (८५।१)

स्वाङ्गशीतमधस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥ (८५।२)

हरिताल:: सत्त्वपातनछागलस्याथ बालस्य बलिना च समन्वितम् । (८६।१)

तालकं दिवसद्वंद्वं मर्दयित्वातियत्नतः ॥ (८६।२)

युक्तं द्रावणवर्गेण काचकुप्यां विनिक्षिपेत् । (८७।१)

त्रिधा तां च मृदा लिप्त्वा परिशोष्य खरातपे ॥ (८७।२)

ततः खर्परकच्छिद्रे तामर्धां चैव कूपिकाम् । (८८।१)

प्रवेश्य ज्वालयेदग्निं द्वादशप्रहरावधि । (८८।२)

कूपिकण्ठस्थितं शीतं शुद्धं सत्त्वं समाहरेत् ॥ (८८।३)

हरिताल:: सत्त्वपातनपलार्धप्रमितं तालं बद्ध्वा वस्त्रे सिते दृढे । (८९।१)

बलिनालिप्य यत्नेन त्रिवारं परिशोष्य च ॥ (८९।२)

द्राविते त्रिपले ताम्रे क्षिपेत्तालकपोटलीम् । (९०।१)

भस्मना छादयेच्छीघ्रं ताम्रेणावेष्टितं सितम् । (९०।२)

मृदुलं सत्त्वमादद्यात्प्रोक्तं रसरसायने ॥ (९०।३)

मनःशिला:: सुब्त्य्पेस्मनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाङ्गी कणवीरका । (९१।१)

खण्डाख्या चेति तद्रूपं विविच्य परिकथ्यते ॥ (९१।२)

मनःशिला:: श्यामाङ्गीश्यामा रक्ता सगौरा च भाराढ्या श्यामिका मता । (९२।१)

मनःशिला:: कणवीरकतेजस्विनी च निर्गौरा ताम्राभा कणवीरका ॥ (९२।२)

मनःशिला:: खण्डचूर्णीभूतातिरक्ताङ्गी सभारा खण्डपूर्विका । (९३।१)

उत्तरोक्तगुणैः श्रेष्ठा भूरिसत्त्वा प्रकीर्तिता ॥ (९३।२)

मनःशिलागुणाःमनःशिला सर्वरसायनाग्र्या तिक्ता कटूष्णा कफवातहन्त्री । (९४।१)

सत्त्वात्मिका भूतविषाग्निमान्द्यकण्डूतिकासक्षयहारिणी च ॥ (९४।२)

मनःशिला:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च अशुद्धा कुरुते शिला । (९५।१)

मन्दाग्निं मलबन्धं च शुद्धा सर्वरुजापहा ॥ (९५।२)

मनःशिलाशोधनमगस्त्यपत्त्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् । (९६।१)

शृङ्गवेररसैर् वापि विशुध्यति मनःशिला ॥ (९६।२)

मनःशिला:: शोधनजयन्तीभृङ्गराजोत्थरक्तागस्त्यरसैः शिलाम् । (९७।१)

दोलायन्त्रे पचेद्यामं यामं छागोत्थमूत्रकैः । (९७।२)

क्षालयेदारनालेन सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ (९७।३)

रेअल्गर्:: सत्त्वपातनअष्टमांशेन किट्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा । (९८।१)

कोष्ठ्यां रुद्ध्वा दृढं ध्माता सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥ (९८।२)

रेअल्गर्:: सत्त्वपातनभूनागधौतसौभाग्यमदनैश्च विमर्दितैः । (९९।१)

कारवल्लीदलाम्भोभिर्मूषां कृत्वात्र निक्षिपेत् ॥ (९९।२)

शिलां क्षाराम्लनिष्पिष्टां प्रधमेत्तदनन्तरम् । (१००।१)

कोकिलाद्वयमात्रं हि ध्मानात्सत्त्वं त्यजत्यसौ ॥ (१००।२)

अञ्जन:: सुब्त्य्पेस्सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । (१०१।१)

स्रोतोञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनकमेव च । (१०१।२)

नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वर्ण्यते ॥ (१०१।३)

सौवीरसौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् । (१०२।१)

विषहिध्माक्षिरोगघ्नं व्रणशोधनरोपणम् ॥ (१०२।२)

रसाञ्जनरसाञ्जनं च पीताभं विषवक्त्रगदापहम् । (१०३।१)

श्वासहिध्मापहं वर्ण्यं वातपित्तास्रनाशनम् ॥ (१०३।२)

स्रोतोञ्जनस्रोतोञ्जनं हिमं स्निग्धं कषायं स्वादु लेखनम् । (१०४।१)

नेत्र्यं हिध्माविषछर्दिकफपित्तास्ररोगनुत् ॥ (१०४।२)

पुष्पाञ्जनपुष्पाञ्जनं सितं स्निग्धं हिमं सर्वाक्षिरोगनुत् । (१०५।१)

अतिदुर्धरहिध्माघ्नं विषज्वरगदापहम् ॥ (१०५।२)

नीलाञ्जननीलाञ्जनं गुरु स्निग्धं नेत्र्यं दोषत्रयापहम् । (१०६।१)

रसायनं सुवर्णघ्नं लोहमार्दवकारकम् ॥ (१०६।२)

अञ्जन:: शोधनअञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः ॥ (१०७।०)

अञ्जन:: सत्त्वपातनमनोह्वासत्त्ववत् सत्त्वम् अञ्जनानां समाहरेत् ॥ (१०८।०)

स्रोतोञ्जन:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । (१०९।१)

घृष्टं तु गैरिकच्छायं स्रोतोजं लक्षयेद्बुधः ॥ (१०९।२)

स्रोतोञ्जन:: प्रेपरतिओन् ड़ोर् रसबन्धनगोशकृद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च । (११०।१)

भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ॥ (११०।२)

रसाञ्जन:: शोधनसूर्यावर्तादियोगेन शुद्धिमेति रसाञ्जनम् ॥ (१११।०)

स्रोतोञ्जन:: सत्त्वपातनराजावर्तकवत्सत्त्वं ग्राह्यं स्रोतोञ्जनादपि ॥ (११२।०)

कङ्कुष्ठहिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । (११३।१)

कङ्कुष्ठ:: सुब्त्य्पेस्तत्रैकं नालिकाख्यं हि तदन्यद्रेणुकं मतम् ॥ (११३।२)

नालिकपीतप्रभं गुरु स्निग्धं श्रेष्ठं कङ्कुष्ठमादिमम् । (११४।१)

रेणुकश्यामपीतं लघु त्यक्तसत्त्वं नेष्टं हि रेणुकम् ॥ (११४।२)

कङ्कुष्ठ:: ओरिगिन् ड़्रोम् दिड़्ड़्। अनिमल्स्केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । (११५।१)

वर्चश्च श्यामपीताभं रेचनं परिकथ्यते ॥ (११५।२)

कतिचित् तेजिवाहानां नालं कङ्कुष्ठसंज्ञकम् । (११६।१)

वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीव विरेचनम् ॥ (११६।२)

रसे रसायनं श्रेष्ठं निःसत्त्वं बहुवैकृतम् ॥ (११७।०)

कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कङ्कुष्ठं तिक्तकटुकं वीर्योष्णं चातिरेचनम् । (११८।१)

व्रणोदावर्तशूलार्तिगुल्मप्लीहगुदार्तिनुत् ॥ (११८।२)

महारस, उपरस:: शोधन, सत्त्वपातनसूर्यावर्तककदली वन्ध्या कोशातकी च सुरदाली । (११९।१)

शिग्रुश्च वज्रकन्दो निरङ्कणा काकमाची च ॥ (११९।२)

आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभावितं बहुशः । (१२०।१)

शुध्यन्ति रसोपरसा ध्माता मुञ्चन्ति सत्त्वानि ॥ (१२०।२)

कङ्कुष्ठ:: शोधनकङ्कुष्ठं शुद्धिमायाति त्रिधा शुण्ठ्यम्बुभावितम् ॥ (१२१।०)

कङ्कुष्ठ:: सत्त्वपातनसत्त्वाकर्षो ऽस्य न प्रोक्तो यस्मात्सत्त्वमयं हि तत् ॥ (१२२।०)

भजेदेनं विरेकार्थं ग्राहिभिर्यवमात्रया । (१२३।१)

नाशयेदामपूर्तिं च विरेच्य क्षणमात्रतः ॥ (१२३।२)

भक्षितः सह ताम्बूलैर्विरिच्यासून्विनाशयेत् ॥ (१२४।१)

बर्बुरीमूलिकाक्वाथजीरसौभाग्यकं समम् । (१२५।१)

कङ्कुष्ठं विषनाशाय भूयो भूयः पिबेन्नरः ॥ (१२५।२)

साधारणरसाःकम्पिल्लश्चपलो गौरीपाषाणो नवसारकः । (१२६।१)

तेxत्कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुलौ ॥ (१२६।२)

मोदारशृङ्गम् इत्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । (१२७।१)

रससिद्धकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ (१२७।२)

कम्पिल्लकःइष्टिकाचूर्णसंकाशश्चन्द्रिकाढ्यो ऽतिरेचनः । (१२८।१)

सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ (१२८।२)

कम्पिल्ल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पित्तव्रणाध्मानविबन्धनिघ्नः श्लेष्मोदरार्तिकृमिगुल्मवैरी । (१२९।१)

मूलामशोफज्वरशूलहारी कम्पिल्लको रेच्यगदापहारी ॥ (१२९।२)

गौरीपाषाणकःगौरीपाषाणकः पीतो विकटो हतचूर्णकः । (१३०।१)

स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस् त्रयः स्मृताः ॥ (१३०।२)

गौरीपाषाण:: शोधनपूर्वं पूर्वं गुणैः श्रेष्ठः कारवल्लीफले क्षिपेत् । (१३१।१)

स्वेदयेद्धण्डिकामध्ये शुद्धो भवति मूषकः ॥ (१३१।२)

गौरीपाषाण:: सत्त्वपातनतालवद्ग्राहयेत्सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ॥ (१३२।०)

गौरीपाषाण:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसबन्धकरः स्निग्धो दोषघ्नो रसवीर्यकृत् ॥ (१३३।०)

नवसार:: प्रोदुच्तिओन्करीरपीलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । (१३४।१)

क्षारो ऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकालवणाभिधः ॥ (१३४।२)

इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । (१३५।१)

तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकालवणं च तत् ॥ (१३५।२)

नवसार:: अल्छेम्। प्रोपेर्तिएस्रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् । (१३६।१)

नवसार:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् । (१३६।२)

विडाख्यं च त्रिदोषघ्नं चूलिकालवणम् मतम् ॥ (१३६।३)

वराटिकापीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । (१३७।१)

रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ (१३७।२)

वराटिक:: wएइघ्त्सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । (१३८।१)

पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता ॥ (१३८।२)

वराटिका:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयनाशिनी । (१३९।१)

कटूष्णा दीपनी वृष्या नेत्र्या वातकफापहा । (१३९।२)

वराटिका:: अल्छेम्। प्रोपेर्तिएस्रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ (१३९।३)

वराटिका:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस् ओड़् बद् स्पेचिमेन्स्तदन्ये तु वराटाः स्युर् गुरवः श्लेष्मपित्तलाः ॥ (१४०।०)

वराटिका:: शोधनवराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयुः ॥ (१४१।०)

अग्निजारसमुद्रेणाग्निनक्रस्य जरायुर् बहिरुज्झितः । (१४२।१)

संशुष्को भानुतापेन सो ऽग्निजार इति स्मृतः ॥ (१४२।२)

अग्निजार:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसग्निजारस्त्रिदोषघ्नो धनुर्वातादिवातनुत् । (१४३।१)

वर्धनो रसवीर्यस्य दीपनो जारणस्तथा ॥ (१४३।२)

अग्निजार:: शोधनतद् अब्धिक्षारसंशुद्धं तस्माच्छुद्धिर्न हीष्यते ॥ (१४४।०)

गिरिसिन्दूरमहागिरिषु चाल्पीयःपाषाणान्तःस्थितो रसः । (१४५।१)

शुष्कशोणः स निर्दिष्टो गिरिसिन्दूरसंज्ञया ॥ (१४५।२)

गिरिसिन्दूर:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्त्रिदोषशमनम् भेदि रसबन्धनमग्रिमम् । (१४६।१)

देहलोहकरं नेत्र्यं गिरिसिन्दूरमीरितम् ॥ (१४६।२)

हिङ्गुलहिङ्गुलः शुकतुण्डाख्यो हंसपाकस्तथापरः ॥ (१४७।०)

हिङ्गुल:: शुकतुण्डप्रथमो ऽल्पगुणस्तत्र चर्मारः स निगद्यते ॥ (१४८।०)

हिङ्गुल:: हंसपाकश्वेतरेखः प्रवालाभो हंसपाकः स ईरितः ॥ (१४९।०)

हिङ्गुल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हिङ्गुलः सर्वदोषघ्नो दीपनो ऽतिरसायनः । (१५०।१)

सर्वरोगहरो वृष्यो जारणायातिशस्यते ॥ (१५०।२)

हिङ्गुलाकृष्टएतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ (१५१।०)

हिङ्गुलाकृष्ट:: शोधनसप्तकृत्वार्द्रकद्रावैर्लकुचस्याम्बुनापि वा । (१५२।१)

शोषितो भावयित्वा च निर्दोषो जायते खलु ॥ (१५२।२)

हिङ्गुल:: गोल्द्-प्रोदुच्तिओन्किमत्र चित्रं दरदः सुभावितः क्षीरेण मेष्या बहुशो ऽम्लवर्गैः । (१५३।१)

एवं सुवर्णं बहुघर्मतापितं करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ॥ (१५३।२)

हिङ्गुल:: सत्त्वपातनदरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाश्रये । (१५४।१)

तत्सत्त्वं सूतसंकाशं पातयेन्नात्र संशयः ॥ (१५४।२)

मृद्दारशृङ्गकसदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । (१५५।१)

अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृद्दारशृङ्गकम् ॥ (१५५।२)

मृद्दारशृङ्ग:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सीससत्त्वं गुरु श्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । (१५६।१)

रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ (१५६।२)

साधारणरस:: शोधनसाधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गार्द्रकाम्बुना । (१५७।१)

त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ (१५७।२)

यानि कानि च सत्त्वानि तानि शुध्यन्त्यशेषतः । (१५८।१)

ध्मातानि शुद्धिवर्गेण मिलन्ति च परस्परम् ॥ (१५८।२)

इति करवालभैरवः । (१५९।१)

राजावर्तराजावर्तो ऽल्परक्तोरुनीलिकामिश्रितप्रभः । (१५९।२)

गुरुत्वमसृणः श्रेष्ठस्तदन्यो मध्यमः स्मृतः ॥ (१५९।३)

राजावर्त:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्प्रमेहक्षयदुर्नामपाण्डुश्लेष्मानिलापहः । (१६०।१)

दीपनः पाचनो वृष्यो राजावर्तो रसायनः ॥ (१६०।२)

राजावर्त:: शोधननिम्बुद्रवैः सगोमूत्रैः सक्षारैः स्वेदिताः खलु । (१६१।१)

द्वित्रिवारेण शुध्यन्ति राजावर्तादिधातवः ॥ (१६१।२)

राजावर्त:: शोधनशिरीषपुष्पार्द्ररसै राजावर्तं विशोधयेत् ॥ (१६२।१)

राजावर्त:: मारणलुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्तो विचूर्णितः । (१६३।१)

पुटनात्सप्तवारेण राजावर्तो मृतो भवेत् ॥ (१६३।२)

राजावर्त:: सत्त्वपातनराजावर्तस्य चूर्णं तु कुनटीघृतमिश्रितम् । (१६४।१)

विपचेदायसे पात्रे महिषीक्षीरसंयुतम् ॥ (१६४।२)

सौभाग्यपञ्चगव्येन पिण्डीबद्धं तु जारयेत् । (१६५।१)

ध्मापितं खदिराङ्गारैः सत्त्वं मुञ्चति शोभनम् ॥ (१६५।२)

गैरिक:: शोधनअनेन क्रमयोगेन गैरिकं विमलं भवेत् । (१६६।१)

गैरिक:: सत्त्वपातनक्रमात् पीतं च रक्तं च सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ (१६६।२)