रसरत्नसमुच्चयRasaratnasamuccaya
RRS, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
wएइघ्त् उनित्स्षट् त्रुट्यश् चैकलिक्षा स्यात् षड् लिक्षा यूकम् उच्यते । (१।१)
weight unitsṣaṭ truṭyaś caikalikṣā syāt ṣaḍ likṣā yūkam ucyate |
षड्यूकास्तु रजःसंज्ञं कथितं तव सुव्रते ॥ (१।२)
ṣaḍyūkāstu rajaḥsaṃjñaṃ kathitaṃ tava suvrate ||
षड्रजः सर्षपः साक्षात्सिद्धार्थः स च कीर्तितः । (२।१)
ṣaḍrajaḥ sarṣapaḥ sākṣātsiddhārthaḥ sa ca kīrtitaḥ |
षट्सिद्धार्थेन देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः ॥ (२।२)
ṣaṭsiddhārthena deveśi yavastvekaḥ prakīrtitaḥ ||
षड्यवैर् एकगुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते । (३।१)
ṣaḍyavair ekaguñjā syāttriguñjo valla ucyate |
षड्भिरेव तु गुञ्जाभिर्माष एकः प्रकीर्तितः । (३।२)
ṣaḍbhireva tu guñjābhirmāṣa ekaḥ prakīrtitaḥ |
माषा द्वादश तोलः स्यादष्टौ तोलाः पलं भवेत् ॥ (३।३)
māṣā dvādaśa tolaḥ syādaṣṭau tolāḥ palaṃ bhavet ||
wएइघ्त् उनित्स्त्रुटिः स्यादणुभिः षड्भिस्तैर्लिक्षा षड्भिरीरिता । (४।१)
weight unitstruṭiḥ syādaṇubhiḥ ṣaḍbhistairlikṣā ṣaḍbhirīritā |
ताभिः षड्भिर्भवेद् यूका षड्यूकास् तद् रजः स्मृतम् ॥ (४।२)
tābhiḥ ṣaḍbhirbhaved yūkā ṣaḍyūkās tad rajaḥ smṛtam ||
षड्रजः सर्षपः प्रोक्तस्तैः षड्भिर्यव ईरितः । (५।१)
ṣaḍrajaḥ sarṣapaḥ proktastaiḥ ṣaḍbhiryava īritaḥ |
एका गुञ्जा यवैः षड्भिर्निष्पावस्तु द्विगुञ्जकः ॥ (५।२)
ekā guñjā yavaiḥ ṣaḍbhirniṣpāvastu dviguñjakaḥ ||
स्याद्गुञ्जात्रितयं वल्लो द्वौ वल्लौ माष उच्यते । (६।१)
syādguñjātritayaṃ vallo dvau vallau māṣa ucyate |
द्वौ माषौ धरणं ते द्वे शाणनिष्ककलाः स्मृताः ॥ (६।२)
dvau māṣau dharaṇaṃ te dve śāṇaniṣkakalāḥ smṛtāḥ ||
स्यात्कोलत्रितयं तोलः कर्षो निष्कचतुष्टयम् ॥ (७।२)
syātkolatritayaṃ tolaḥ karṣo niṣkacatuṣṭayam ||
कर्ष:: स्य्नोन्य्म्सुदुम्बरं पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः । (८।१)
karṣa:: synonymsudumbaraṃ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ |
शुक्तिद्वयं पलं केचिदन्ये शुक्तित्रयं विदुः । (९।१)
śuktidvayaṃ palaṃ kecidanye śuktitrayaṃ viduḥ |
पल:: स्य्नोन्य्म्स्तदेव कथितं मुष्टिः प्रकुञ्चो बिल्वमित्यपि ॥ (९।२)
pala:: synonymstadeva kathitaṃ muṣṭiḥ prakuñco bilvamityapi ||
पलद्वयं तु प्रसृतं तद्द्वयं कुडवोऽञ्जलिः । (१०।१)
paladvayaṃ tu prasṛtaṃ taddvayaṃ kuḍavo'ñjaliḥ |
कुडवौ मानिका तौ स्यात्प्रस्थो द्वे मानिके स्मृतः ॥ (१०।२)
kuḍavau mānikā tau syātprastho dve mānike smṛtaḥ ||
प्रस्थद्वयं शुभं तौ द्वौ पात्रकं द्वयमाढकम् । (११।१)
prasthadvayaṃ śubhaṃ tau dvau pātrakaṃ dvayamāḍhakam |
तैश् चतुर्भिर् घटोन्माननल्वनार्मणशूर्पकाः ॥ (११।२)
taiś caturbhir ghaṭonmānanalvanārmaṇaśūrpakāḥ ||
द्रोणस्य शब्दाः पर्यायाः पलानां शतकं तुला । (१२।१)
droṇasya śabdāḥ paryāyāḥ palānāṃ śatakaṃ tulā |
रसार्णवादिशास्त्राणि निरीक्ष्य कथितं मया । (१३।१)
rasārṇavādiśāstrāṇi nirīkṣya kathitaṃ mayā |
रसोपयोगि यत् किंचिद् दिङ्मात्रं तत्प्रदर्शितम् ॥ (१३।२)
rasopayogi yat kiṃcid diṅmātraṃ tatpradarśitam ||
अधुना रसराजस्य संस्कारान् सम्प्रचक्ष्महे ॥ (१४।०)
adhunā rasarājasya saṃskārān sampracakṣmahe ||
१८ संस्कारस्स्यात्स्वेदनं तदनु मर्दनमूर्छने च उत्थापनं पतनरोधनियामनानि । (१५।१)
18 saṃskārassyātsvedanaṃ tadanu mardanamūrchane ca utthāpanaṃ patanarodhaniyāmanāni |
संदीपनं गगनभक्षणमानमत्र संचारणा तदनु गर्भगता द्रुतिश्च ॥ (१५।२)
saṃdīpanaṃ gaganabhakṣaṇamānamatra saṃcāraṇā tadanu garbhagatā drutiśca ||
बाह्या द्रुतिः सूतकजारणा स्याद् ग्रासस्तथा सारणकर्म पश्चात् । (१६।१)
bāhyā drutiḥ sūtakajāraṇā syād grāsastathā sāraṇakarma paścāt |
संक्रामणं वेधविधिः शरीरे योगस् तथाष्टादशधात्र कर्म ॥ (१६।२)
saṃkrāmaṇaṃ vedhavidhiḥ śarīre yogas tathāṣṭādaśadhātra karma ||
न योज्यो मर्मणि छिन्ने न च क्षाराग्निदग्धयोः ॥ (१७।०)
na yojyo marmaṇi chinne na ca kṣārāgnidagdhayoḥ ||
मेर्चुर्य्:: प्रोपेर्तिएस् दुरिन्ग् संस्कारस्शुद्धः स मृद्वग्निसहो मूर्छितो व्याधिनाशनः ॥ (१८।०)
mercury:: properties during saṃskārasśuddhaḥ sa mṛdvagnisaho mūrchito vyādhināśanaḥ ||
निष्कम्पवेगस् तीव्राग्नाव् आयुरारोग्यदो मृतः ॥ (१९।०)
niṣkampavegas tīvrāgnāv āyurārogyado mṛtaḥ ||
त्रिदोषविषं वह्निर्मलश्चेति दोषा नैसर्गिकास्त्रयः । (२०।१)
tridoṣaviṣaṃ vahnirmalaśceti doṣā naisargikāstrayaḥ |
यौगिकदोषाःयोगिकौ नागवङ्गौ द्वौ तौ जाड्याध्मानकुष्ठदौ ॥ (२१।०)
yaugikadoṣāḥyogikau nāgavaṅgau dvau tau jāḍyādhmānakuṣṭhadau ||
औपाधिकाः =कञ्चुकाःऔपाधिकाः पुनश्चान्ये कीर्तिताः सप्तकञ्चुकाः । (२२।१)
aupādhikāḥ =kañcukāḥaupādhikāḥ punaścānye kīrtitāḥ saptakañcukāḥ |
भूमिजा गिरिजा वार्जास् ते च द्वे नागवङ्गजौ ॥ (२२।२)
bhūmijā girijā vārjās te ca dve nāgavaṅgajau ||
द्वादशैते रसे दोषाः प्रोक्ता रसविशारदैः ॥ (२३।०)
dvādaśaite rase doṣāḥ proktā rasaviśāradaiḥ ||
सप्तकञ्चुकनामानिपर्पटी पाटनी भेदी द्रावी मलकरी तथा । (२४।१)
saptakañcukanāmāniparpaṭī pāṭanī bhedī drāvī malakarī tathā |
अन्धकारी तथा ध्वाङ्क्षी विज्ञेयाः सप्त कञ्चुकाः ॥ (२४।२)
andhakārī tathā dhvāṅkṣī vijñeyāḥ sapta kañcukāḥ ||
कञ्चुकस्:: मेदिच्। स्य्म्प्तोम्स्भूमिजाः कुर्वते कुष्ठं गिरिजा जाड्यमेव च । (२५।१)
kañcukas:: medic. symptomsbhūmijāḥ kurvate kuṣṭhaṃ girijā jāḍyameva ca |
तस्मात् सूतविधानार्थं सहायैर्निपुणैर्युतः । (२६।१)
tasmāt sūtavidhānārthaṃ sahāyairnipuṇairyutaḥ |
संस्कारस्:: देड़ौल्त् wएइघ्त्स्द्वे सहस्रे पलानां तु सहस्रं शतमेव वा । (२७।१)
saṃskāras:: default weightsdve sahasre palānāṃ tu sahasraṃ śatameva vā |
पलार्धेनैव कर्तव्यः संस्कारः सूतकस्य च । (२८।१)
palārdhenaiva kartavyaḥ saṃskāraḥ sūtakasya ca |
१। स्वेदनत्र्यूषणं लवणासूर्यौ चित्रकार्द्रकमूलकम् । (२९।१)
1. svedanatryūṣaṇaṃ lavaṇāsūryau citrakārdrakamūlakam |
क्षिप्त्वा सूतो मुहुः स्वेद्यः काञ्जिकेन दिनत्रयम् ॥ (२९।२)
kṣiptvā sūto muhuḥ svedyaḥ kāñjikena dinatrayam ||
२। मर्दनगृहधूमेष्टिकाचूर्णं तथा दधि गुडान्वितम् । (३०।१)
2. mardanagṛhadhūmeṣṭikācūrṇaṃ tathā dadhi guḍānvitam |
लवणासुरीसंयुक्तं क्षिप्त्वा सूतं विमर्दयेत् ॥ (३०।२)
lavaṇāsurīsaṃyuktaṃ kṣiptvā sūtaṃ vimardayet ||
षोडशांशं तु तद् द्रव्यं सूतमानान् नियोजयेत् । (३१।१)
ṣoḍaśāṃśaṃ tu tad dravyaṃ sūtamānān niyojayet |
सूतं क्षिप्त्वा समं तेन दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ (३१।२)
sūtaṃ kṣiptvā samaṃ tena dināni trīṇi mardayet ||
जीर्णाभ्रकं तथा बीजं जीर्णसूतं तथैव च । (३२।१)
jīrṇābhrakaṃ tathā bījaṃ jīrṇasūtaṃ tathaiva ca |
नैर्मल्यार्थं हि सूतस्य खल्ले धृत्वा विमर्दयेत् ॥ (३२।२)
nairmalyārthaṃ hi sūtasya khalle dhṛtvā vimardayet ||
गृह्णाति निर्मलो रागान् ग्रासे ग्रासे विमर्दितः । (३३।१)
gṛhṇāti nirmalo rāgān grāse grāse vimarditaḥ |
मर्दनाख्यं हि यत्कर्म तत्सूतगुणकृद् भवेत् ॥ (३३।२)
mardanākhyaṃ hi yatkarma tatsūtaguṇakṛd bhavet ||
३। मूर्छनगृहकन्या मलं हन्यात्त्रिफला वह्निनाशिनी । (३४।१)
3. mūrchanagṛhakanyā malaṃ hanyāttriphalā vahnināśinī |
चित्रमूलं विषं हन्ति तस्माद् एभिः प्रयत्नतः ॥ (३४।२)
citramūlaṃ viṣaṃ hanti tasmād ebhiḥ prayatnataḥ ||
मिश्रितं सूतकं द्रव्यैः सप्तवाराणि मूर्छयेत् । (३५।१)
miśritaṃ sūtakaṃ dravyaiḥ saptavārāṇi mūrchayet |
इत्थं संमूर्छितः सूतो दोषशून्यः प्रजायते ॥ (३५।२)
itthaṃ saṃmūrchitaḥ sūto doṣaśūnyaḥ prajāyate ||
संस्कार:: उत्थापनअस्माद्विरेकात् संशुद्धो रसः पात्यस्ततः परम् । (३६।१)
saṃskāra:: utthāpanaasmādvirekāt saṃśuddho rasaḥ pātyastataḥ param |
उद्धृतः काञ्जिकक्वाथात् पूतिदोषनिवृत्तये ॥ (३६।२)
uddhṛtaḥ kāñjikakvāthāt pūtidoṣanivṛttaye ||
संस्कार:: पातनताम्रेण पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्ध्वभाजने । (३७।१)
saṃskāra:: pātanatāmreṇa piṣṭikāṃ kṛtvā pātayedūrdhvabhājane |
वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ (३७।२)
vaṅganāgau parityajya śuddho bhavati sūtakaḥ ||
संस्कार:: ऊर्ध्व-, अधःपातनशुल्वेन पातयेत् पिष्टीं त्रिधोर्ध्वं सप्तधा त्व् अधः ॥ (३८।०)
saṃskāra:: ūrdhva-, adhaḥpātanaśulvena pātayet piṣṭīṃ tridhordhvaṃ saptadhā tv adhaḥ ||
संस्कार:: अधःपातनत्रिफलाशिग्रुशिखिभिर् लवणासुरीसंयुतैः । (३९।१)
saṃskāra:: adhaḥpātanatriphalāśigruśikhibhir lavaṇāsurīsaṃyutaiḥ |
नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेच्चोर्ध्वभाजने । (३९।२)
naṣṭapiṣṭaṃ rasaṃ kṛtvā lepayeccordhvabhājane |
ततो दीप्तैरधः पातमुत्पलैस्तत्र कारयेत् ॥ (३९।३)
tato dīptairadhaḥ pātamutpalaistatra kārayet ||
संस्कार:: पातनहरिद्राङ्कोलशम्पाककुमारीत्रिफलाग्निभिः । (४०।१)
saṃskāra:: pātanaharidrāṅkolaśampākakumārītriphalāgnibhiḥ |
पिष्टं रसं सलवणैः सर्पाक्ष्यादिभिरेव वा । (४१।१)
piṣṭaṃ rasaṃ salavaṇaiḥ sarpākṣyādibhireva vā |
पातयेद् अथवा देवि व्रणघ्नो यक्षलोचनैः ॥ (४१।२)
pātayed athavā devi vraṇaghno yakṣalocanaiḥ ||
इत्थं ह्य् अधऊर्ध्वपातेन पातितो ऽसौ यदा भवेत् । (४२।१)
itthaṃ hy adhaūrdhvapātena pātito 'sau yadā bhavet |
संस्कार:: अधःपातनअथवा दीपकयन्त्रे निपातितः सर्वदोषनिर्मुक्तः ॥ (४३।०)
saṃskāra:: adhaḥpātanaathavā dīpakayantre nipātitaḥ sarvadoṣanirmuktaḥ ||
संस्कार:: तिर्यक्पातनतिर्यक्पातनविधिना निपातितः सूतराजस्तु । (४४।१)
saṃskāra:: tiryakpātanatiryakpātanavidhinā nipātitaḥ sūtarājastu |
श्लक्ष्णीकृतम् अभ्रदलं रसेन्द्रयुक्तं तथारनालेन ॥ (४४।२)
ślakṣṇīkṛtam abhradalaṃ rasendrayuktaṃ tathāranālena ||
खल्ले दत्त्वा मृदितं यावत् तन् नष्टपिष्टताम् एति । (४५।१)
khalle dattvā mṛditaṃ yāvat tan naṣṭapiṣṭatām eti |
कुर्यात् तिर्यक्पातनपातितसूतं क्रमेण दृढवह्निम् ॥ (४५।२)
kuryāt tiryakpātanapātitasūtaṃ krameṇa dṛḍhavahnim ||
संस्वेद्यः पात्यो ऽसौ न पतति यावद् दृढश् चाग्नौ । (४६।१)
saṃsvedyaḥ pātyo 'sau na patati yāvad dṛḍhaś cāgnau |
तदासौ शुध्यते सूतः कर्मकारी भवेद्ध्रुवम् ॥ (४६।२)
tadāsau śudhyate sūtaḥ karmakārī bhaveddhruvam ||
मर्दनैर् मूर्छनैः पातैर् मन्दः शान्तो भवेद् रसः ॥ (४७।०)
mardanair mūrchanaiḥ pātair mandaḥ śānto bhaved rasaḥ ||
संस्कार:: निरोधनसृष्ट्यम्बुजैर् निरोधेन ततो मुखकरो रसः । (४८।१)
saṃskāra:: nirodhanasṛṣṭyambujair nirodhena tato mukhakaro rasaḥ |
स्वेदनादिवशात्सूतो वीर्यं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ (४८।२)
svedanādivaśātsūto vīryaṃ prāpnotyanuttamam ||
संस्कार:: नियमननियम्योऽसौ ततः सम्यक् चपलत्वनिवृत्तये । (४९।१)
saṃskāra:: niyamananiyamyo'sau tataḥ samyak capalatvanivṛttaye |
कर्कोटीफणिनेत्राभ्यां वृश्चिकाम्बुजमार्कवैः । (४९।२)
karkoṭīphaṇinetrābhyāṃ vṛścikāmbujamārkavaiḥ |
संस्कार:: नियमनमरिचैर् भूखगयुक्तैर् लवणासुरीशिग्रुटङ्कणोपेतैः । (५०।१)
saṃskāra:: niyamanamaricair bhūkhagayuktair lavaṇāsurīśigruṭaṅkaṇopetaiḥ |
काञ्जिकयुक्तैस्त्रिदिनं ग्रासार्थी जायते स्वेदात् ॥ (५०।२)
kāñjikayuktaistridinaṃ grāsārthī jāyate svedāt ||
संस्कार:: दीपनत्रिक्षारसिन्धुखगभूशिखिशिग्रुराजीतीक्ष्णाम्लवेतसमुखैर् लवणोषणाम्लैः । (५१।१)
saṃskāra:: dīpanatrikṣārasindhukhagabhūśikhiśigrurājītīkṣṇāmlavetasamukhair lavaṇoṣaṇāmlaiḥ |
नेपालताम्रदलशोषितमारनाले साम्लासवाम्लपुटितं रसदीपनं तत् ॥ (५१।२)
nepālatāmradalaśoṣitamāranāle sāmlāsavāmlapuṭitaṃ rasadīpanaṃ tat ||
संस्कार:: दीपनस्वेदयेदासवाम्लेन वीर्यतेजःप्रवृद्धये । (५२।१)
saṃskāra:: dīpanasvedayedāsavāmlena vīryatejaḥpravṛddhaye |
यथोपयोगं स्वेद्यः स्यान् मूलिकानां रसेषु च ॥ (५२।२)
yathopayogaṃ svedyaḥ syān mūlikānāṃ raseṣu ca ||
रसमूलिकास्सर्पाक्षी क्षीरिणी वन्ध्या मत्स्याक्षी शङ्खपुष्पिका । (५३।१)
rasamūlikāssarpākṣī kṣīriṇī vandhyā matsyākṣī śaṅkhapuṣpikā |
काकजङ्घा शिखिशिखा ब्रह्मदण्ड्याखुकर्णिका ॥ (५३।२)
kākajaṅghā śikhiśikhā brahmadaṇḍyākhukarṇikā ||
वर्षाभूः कम्बुकी दूर्वा सैर्यकोत्पलशिम्बिकाः । (५४।१)
varṣābhūḥ kambukī dūrvā sairyakotpalaśimbikāḥ |
रम्भा रक्ताभनिर्गुण्डी लज्जालुः सुरदालिका ॥ (५५।२)
rambhā raktābhanirguṇḍī lajjāluḥ suradālikā ||
मण्डूकपर्णी पाताली चित्रकं ग्रीष्मसुन्दरा । (५६।१)
maṇḍūkaparṇī pātālī citrakaṃ grīṣmasundarā |
जाती जयन्ती श्रीदेवी भूकदम्बः कुसुम्भकः । (५७।१)
jātī jayantī śrīdevī bhūkadambaḥ kusumbhakaḥ |
चक्रमर्दो ऽमृता कन्दः सूर्यावर्तेषु पुङ्खिका । (५८।१)
cakramardo 'mṛtā kandaḥ sūryāvarteṣu puṅkhikā |
इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने । (५९।२)
ityaṣṭau sūtasaṃskārāḥ samā dravye rasāyane |
कार्यास्ते प्रथमं शेषा नोक्ता द्रव्योपयोगिनः ॥ (५९।३)
kāryāste prathamaṃ śeṣā noktā dravyopayoginaḥ ||
तेxत्पञ्चविंशतिसंख्याकान् रसबन्धान् प्रचक्ष्महे । (६०।१)
Textpañcaviṃśatisaṃkhyākān rasabandhān pracakṣmahe |
येन येन हि चाञ्चल्यं दुर्ग्रहत्वं च नश्यति । (६०।२)
yena yena hi cāñcalyaṃ durgrahatvaṃ ca naśyati |
रसराजस्य सम्प्रोक्तो बन्धनार्थो हि वार्त्तिकैः ॥ (६०।३)
rasarājasya samprokto bandhanārtho hi vārttikaiḥ ||
बन्धन:: सुब्त्य्पेस्हठारोटौ तथाभासः क्रियाहीनश्च पिष्टिका । (६१।१)
bandhana:: subtypeshaṭhāroṭau tathābhāsaḥ kriyāhīnaśca piṣṭikā |
क्षारः खोटश्च पोटश्च कल्कबन्धश्च कज्जलिः ॥ (६१।२)
kṣāraḥ khoṭaśca poṭaśca kalkabandhaśca kajjaliḥ ||
तरुणश् च तथा वृद्धो मूर्तिबद्धस् तथापरः । (६३।१)
taruṇaś ca tathā vṛddho mūrtibaddhas tathāparaḥ |
जलबन्धो ऽग्निबन्धश्च सुसंस्कृतकृताभिधः । (६३।२)
jalabandho 'gnibandhaśca susaṃskṛtakṛtābhidhaḥ |
केचिद्वदन्ति षड्विंशो जलूकाबन्धसंज्ञकः । (६४।१)
kecidvadanti ṣaḍviṃśo jalūkābandhasaṃjñakaḥ |
स तावन्नेष्यते देहे स्त्रीणां द्रावेऽतिशस्यते ॥ (६४।२)
sa tāvanneṣyate dehe strīṇāṃ drāve'tiśasyate ||
बन्धन:: हठहठो रसः स विज्ञेयः सम्यक् शुद्धिविवर्जितः । (६५।१)
bandhana:: haṭhahaṭho rasaḥ sa vijñeyaḥ samyak śuddhivivarjitaḥ |
स सेवितो नृणां कुर्यान् मृत्युं वा व्याधिमुद्धतम् ॥ (६५।२)
sa sevito nṛṇāṃ kuryān mṛtyuṃ vā vyādhimuddhatam ||
बन्धन:: आरोटसुशोधितो रसः सम्यगारोट इति कथ्यते । (६६।१)
bandhana:: āroṭasuśodhito rasaḥ samyagāroṭa iti kathyate |
स क्षेत्रीकरणे श्रेष्ठः शनैर्व्याधिविनाशनः ॥ (६६।२)
sa kṣetrīkaraṇe śreṣṭhaḥ śanairvyādhivināśanaḥ ||
आभासबन्धपुटितो यो रसो याति योगं मुक्त्वा स्वभावताम् । (६७।१)
ābhāsabandhapuṭito yo raso yāti yogaṃ muktvā svabhāvatām |
भावितो धातुमूलाद्यैर् आभासो गुणवैकृतेः ॥ (६७।२)
bhāvito dhātumūlādyair ābhāso guṇavaikṛteḥ ||
क्रियाहीनअसंशोधितलोहाद्यैः साधितो यो रसोत्तमः । (६८।१)
kriyāhīnaasaṃśodhitalohādyaiḥ sādhito yo rasottamaḥ |
क्रियाहीनः स विज्ञेयो विक्रियां यात्यपथ्यतः ॥ (६८।२)
kriyāhīnaḥ sa vijñeyo vikriyāṃ yātyapathyataḥ ||
पिष्टिकाबन्धतीव्रातपे गाढतरावमर्दात्पिष्टी भवेत्सा नवनीतरूपा । (६९।१)
piṣṭikābandhatīvrātape gāḍhatarāvamardātpiṣṭī bhavetsā navanītarūpā |
स रसः पिष्टिकाबन्धो दीपनः पाचनस्तराम् ॥ (६९।२)
sa rasaḥ piṣṭikābandho dīpanaḥ pācanastarām ||
क्षारबन्धशङ्खशुक्तिवराटाद्यैर् यो ऽसौ संसाधितो रसः । (७०।१)
kṣārabandhaśaṅkhaśuktivarāṭādyair yo 'sau saṃsādhito rasaḥ |
क्षारबन्धः परं दीप्तिपुष्टिकृच्छूलनाशनः ॥ (७०।२)
kṣārabandhaḥ paraṃ dīptipuṣṭikṛcchūlanāśanaḥ ||
खोटबन्धबन्धो यः खोटतां याति ध्मातो ध्मातः क्षयं व्रजेत् । (७१।१)
khoṭabandhabandho yaḥ khoṭatāṃ yāti dhmāto dhmātaḥ kṣayaṃ vrajet |
खोटबन्धः स विज्ञेयः शीघ्रं सर्वगदापहः ॥ (७१।२)
khoṭabandhaḥ sa vijñeyaḥ śīghraṃ sarvagadāpahaḥ ||
पोटबन्धद्रुतकज्जलिका मोचापत्त्रके चिपिटीकृता । (७२।१)
poṭabandhadrutakajjalikā mocāpattrake cipiṭīkṛtā |
कल्कबन्धस्वेदाद्यैः साधितः सूतः पङ्कत्वं समुपागतः । (७३।१)
kalkabandhasvedādyaiḥ sādhitaḥ sūtaḥ paṅkatvaṃ samupāgataḥ |
कज्जलीबन्धकज्जली रसगन्धोत्था सुश्लक्ष्णा कज्जलोपमा । (७४।१)
kajjalībandhakajjalī rasagandhotthā suślakṣṇā kajjalopamā |
तत्तद्योगेन संयुक्ता कज्जलीबन्ध उच्यते ॥ (७४।२)
tattadyogena saṃyuktā kajjalībandha ucyate ||
सजीवभस्मीकृतो गच्छति वह्नियोगाद् रसः सजीवः स खलु प्रदिष्टः । (७५।१)
sajīvabhasmīkṛto gacchati vahniyogād rasaḥ sajīvaḥ sa khalu pradiṣṭaḥ |
संसेवितोऽसौ न करोति भस्मकार्यं जवाद् रोगविनाशनं च ॥ (७५।२)
saṃsevito'sau na karoti bhasmakāryaṃ javād rogavināśanaṃ ca ||
निर्जीवजीर्णाभ्रको वा परिजीर्णगन्धो भस्मीकृतश्चाखिललोहमौलिः । (७६।१)
nirjīvajīrṇābhrako vā parijīrṇagandho bhasmīkṛtaścākhilalohamauliḥ |
निर्जीवनामा हि स भस्मसूतो निःशेषरोगान् विनिहन्ति सद्यः ॥ (७६।२)
nirjīvanāmā hi sa bhasmasūto niḥśeṣarogān vinihanti sadyaḥ ||
निर्बीजरसस्तु पादांशसुवर्णजीर्णः पिष्टीकृतो गन्धकयोगतश्च । (७७।१)
nirbījarasastu pādāṃśasuvarṇajīrṇaḥ piṣṭīkṛto gandhakayogataśca |
तुल्यांशगन्धैः पुटितः क्रमेण निर्बीजनामा सकलामयघ्नः ॥ (७७।२)
tulyāṃśagandhaiḥ puṭitaḥ krameṇa nirbījanāmā sakalāmayaghnaḥ ||
सबीजबन्धनपिष्टीकृतैर् अभ्रकसत्त्वहेमतारार्ककान्तैः परिजारितो यः । (७८।१)
sabījabandhanapiṣṭīkṛtair abhrakasattvahematārārkakāntaiḥ parijārito yaḥ |
हतस्ततः षड्गुणगन्धकेन सबीजबद्धो विपुलप्रभावः ॥ (७८।२)
hatastataḥ ṣaḍguṇagandhakena sabījabaddho vipulaprabhāvaḥ ||
शृङ्खलाबन्धवज्रादिनिहतः सूतो हतः सूतः समोऽपरः । (७९।१)
śṛṅkhalābandhavajrādinihataḥ sūto hataḥ sūtaḥ samo'paraḥ |
चित्रप्रभावां वेगेन व्याप्तिं जानाति शंकरः ॥ (७९।३)
citraprabhāvāṃ vegena vyāptiṃ jānāti śaṃkaraḥ ||
द्रुतिबन्धयुक्तोऽपि बाह्यद्रुतिभिश्च सूतो बन्धंगतो वा भसितस्वरूपः । (८०।१)
drutibandhayukto'pi bāhyadrutibhiśca sūto bandhaṃgato vā bhasitasvarūpaḥ |
स राजिकापादमितो निहन्ति दुःसाध्यरोगान् द्रुतिबद्धनामा ॥ (८०।२)
sa rājikāpādamito nihanti duḥsādhyarogān drutibaddhanāmā ||
बालबन्धसमाभ्रजीर्णः शिवजस्तु बालः संसेवितो योगयुतो जवेन । (८१।१)
bālabandhasamābhrajīrṇaḥ śivajastu bālaḥ saṃsevito yogayuto javena |
रसायनो भाविगदापहश्च सोपद्रवारिष्टगदान्निहन्ति ॥ (८१।२)
rasāyano bhāvigadāpahaśca sopadravāriṣṭagadānnihanti ||
कुमारबन्धहरोद्भवो यो द्विगुणाभ्रजीर्णः स स्यात्कुमारो मिततण्डुलोऽसौ । (८२।१)
kumārabandhaharodbhavo yo dviguṇābhrajīrṇaḥ sa syātkumāro mitataṇḍulo'sau |
त्रिः सप्तरात्रैः खलु पापरोगसंघातघाती च रसायनं च ॥ (८२।२)
triḥ saptarātraiḥ khalu pāparogasaṃghātaghātī ca rasāyanaṃ ca ||
तरुणबन्धचतुर्गुणव्योमकृताशनो ऽसौ रसायनाग्र्यस् तरुणाभिधानः । (८३।१)
taruṇabandhacaturguṇavyomakṛtāśano 'sau rasāyanāgryas taruṇābhidhānaḥ |
स सप्तरात्रात् सकलामयघ्नो रसायनो वीर्यबलप्रदाता ॥ (८३।२)
sa saptarātrāt sakalāmayaghno rasāyano vīryabalapradātā ||
वृद्धबन्धयस्याभ्रकः षड्गुणितो हि जीर्णः प्राप्ताग्निसख्यः स हि वृद्धनामा । (८४।१)
vṛddhabandhayasyābhrakaḥ ṣaḍguṇito hi jīrṇaḥ prāptāgnisakhyaḥ sa hi vṛddhanāmā |
देहे च लोहे च नियोजनीयः शिवादृते को ऽस्य गुणान् प्रवक्ति ॥ (८४।२)
dehe ca lohe ca niyojanīyaḥ śivādṛte ko 'sya guṇān pravakti ||
मूर्तिबन्धयो दिव्यमूलिकाभिश्च कृतोऽत्यग्निसहो रसः । (८५।१)
mūrtibandhayo divyamūlikābhiśca kṛto'tyagnisaho rasaḥ |
विनाभ्रजारणात्स स्यान्मूर्तिबन्धो महारसः ॥ (८५।२)
vinābhrajāraṇātsa syānmūrtibandho mahārasaḥ ||
अयं हि जार्यमाणस्तु नाग्निना क्षीयते रसः । (८६।१)
ayaṃ hi jāryamāṇastu nāgninā kṣīyate rasaḥ |
जलबन्धशिलातोयमुखैस्तोयैर् बद्धो ऽसौ जलबन्धवान् । (८७।१)
jalabandhaśilātoyamukhaistoyair baddho 'sau jalabandhavān |
अग्निबन्धकेवलो योगयुक्तो वा ध्मातः स्याद्गुटिकाकृतिः । (८८।१)
agnibandhakevalo yogayukto vā dhmātaḥ syādguṭikākṛtiḥ |
अक्षीणश्चाग्निबद्धोऽसौ खेचरत्वादिकृत् स हि ॥ (८८।२)
akṣīṇaścāgnibaddho'sau khecaratvādikṛt sa hi ||
मूर्छनविष्णुक्रान्ताशशिलताकुम्भीकनकमूलकैः । (८९।१)
mūrchanaviṣṇukrāntāśaśilatākumbhīkanakamūlakaiḥ |
वृश्चिकालीभशुण्डीभ्यां हंसपादा सहासुरैः । (९०।१)
vṛścikālībhaśuṇḍībhyāṃ haṃsapādā sahāsuraiḥ |
अप्रसूतगवां मूत्रैः पिष्टं वा कुलके पचेत् ॥ (९०।२)
aprasūtagavāṃ mūtraiḥ piṣṭaṃ vā kulake pacet ||
पक्वमेवं मृतैर् लोहैर्मर्दितं विपचेद् रसम् । (९१।१)
pakvamevaṃ mṛtair lohairmarditaṃ vipaced rasam |
यन्त्रेषु मूर्छा सूतानामेष कल्पः समासतः ॥ (९१।२)
yantreṣu mūrchā sūtānāmeṣa kalpaḥ samāsataḥ ||
महाबन्धहेम्ना वा रजतेन वा सहचरो ध्मातो व्रजत्येकताम् अक्षीणो निबिडो गुरुश्च गुटिकाकारो ऽतिदीर्घोज्ज्वलः । (९२।१)
mahābandhahemnā vā rajatena vā sahacaro dhmāto vrajatyekatām akṣīṇo nibiḍo guruśca guṭikākāro 'tidīrghojjvalaḥ |
चूर्णत्वं पटुवत् प्रयाति निहतो घृष्टो न मुञ्चेन्मलं निर्गन्धो द्रवति क्षणात् स हि महाबन्धाभिधानो रसः ॥ (९२।२)
cūrṇatvaṃ paṭuvat prayāti nihato ghṛṣṭo na muñcenmalaṃ nirgandho dravati kṣaṇāt sa hi mahābandhābhidhāno rasaḥ ||
जलूकाबन्धसूते गर्भनियोजितार्धकनके पादांशनागेऽथवा पञ्चाङ्गुष्ठकशाल्मलीकृतमदाश्लेष्मातबीजैस् तथा । (९३।१)
jalūkābandhasūte garbhaniyojitārdhakanake pādāṃśanāge'thavā pañcāṅguṣṭhakaśālmalīkṛtamadāśleṣmātabījais tathā |
तद्वत् तेजिनीकोलकाख्यफलजैश् चूर्णं तिलं पत्त्रकं तप्ते खल्लतले निधाय मृदिते जाता जलूका वरा ॥ (९३।२)
tadvat tejinīkolakākhyaphalajaiś cūrṇaṃ tilaṃ pattrakaṃ tapte khallatale nidhāya mṛdite jātā jalūkā varā ||
जलूकाबन्धसैषा स्यात्कपिकच्छूरोमपटले चन्द्रावतीतैलके चन्द्रे टङ्कणकामपिप्पलीजले स्विन्ना भवेत् तेजिनी । (९४।१)
jalūkābandhasaiṣā syātkapikacchūromapaṭale candrāvatītailake candre ṭaṅkaṇakāmapippalījale svinnā bhavet tejinī |
तप्ते खल्लतले विमर्द्य विधिवद्यत्नाद्वटी या कृता सा स्त्रीणां मददर्पनाशनकरी ख्याता जलूका वरा ॥ (९४।२)
tapte khallatale vimardya vidhivadyatnādvaṭī yā kṛtā sā strīṇāṃ madadarpanāśanakarī khyātā jalūkā varā ||
बाल्ये चाष्टाङ्गुला योज्या यौवने च दशाङ्गुला । (९५।१)
bālye cāṣṭāṅgulā yojyā yauvane ca daśāṅgulā |
द्वादशैव प्रगल्भानां जलौका त्रिविधा मता ॥ (९५।२)
dvādaśaiva pragalbhānāṃ jalaukā trividhā matā ||
धृत्वा सूतमुखे पात्रं मेषीक्षीरं प्रदापयेत् । (९६।१)
dhṛtvā sūtamukhe pātraṃ meṣīkṣīraṃ pradāpayet |
द्वितीयात्र मया प्रोक्ता जलौका द्रावणे हिता । (९७।१)
dvitīyātra mayā proktā jalaukā drāvaṇe hitā |
पुरुषाणां स्थिता मूर्ध्नि द्रावयेद्बीजम् अद्भुतम् ॥ (९७।२)
puruṣāṇāṃ sthitā mūrdhni drāvayedbījam adbhutam ||
जलूकाबन्धमुनिपत्त्ररसं चैव शाल्मलीवृन्तवारि च । (९८।१)
jalūkābandhamunipattrarasaṃ caiva śālmalīvṛntavāri ca |
श्लेष्मातकफलं चैव त्रिफलाचूर्णम् एव च । (९९।१)
śleṣmātakaphalaṃ caiva triphalācūrṇam eva ca |
कोकिलाक्षस्य चूर्णं च पारदं मर्दयेद् बुधः ॥ (९९।२)
kokilākṣasya cūrṇaṃ ca pāradaṃ mardayed budhaḥ ||
सा योज्या कामकाले तु कामयेत्कामिनी स्वयम् ॥ (१००।२)
sā yojyā kāmakāle tu kāmayetkāminī svayam ||
जलूकाबन्धत्रिफलाभृङ्गमहौषधमधुसर्पिश्छागदुग्धगोमूत्रे । (१०१।१)
jalūkābandhatriphalābhṛṅgamahauṣadhamadhusarpiśchāgadugdhagomūtre |
नागं सप्तनिषिक्तं समरसजारितं जलूका स्यात् ॥ (१०१।२)
nāgaṃ saptaniṣiktaṃ samarasajāritaṃ jalūkā syāt ||
जलूकाबन्धभानुस्वरदिनसंख्याप्रमाणसूतं गृहीतदीनारम् । (१०२।१)
jalūkābandhabhānusvaradinasaṃkhyāpramāṇasūtaṃ gṛhītadīnāram |
अङ्कोलराजवृक्षककन्यारसतश्च शोधनं कुर्यात् ॥ (१०२।२)
aṅkolarājavṛkṣakakanyārasataśca śodhanaṃ kuryāt ||
शशिरेखावरवर्णिनीसकोकिलाक्षापामार्गकनकानाम् । (१०३।१)
śaśirekhāvaravarṇinīsakokilākṣāpāmārgakanakānām |
चूर्णैः सहैकविंशतिदिनानि संमर्दयेत् सम्यक् ॥ (१०३।२)
cūrṇaiḥ sahaikaviṃśatidināni saṃmardayet samyak ||
निशायाः काञ्जिकं यूषं दत्त्वा योनौ प्रवेशयेत् । (१०४।१)
niśāyāḥ kāñjikaṃ yūṣaṃ dattvā yonau praveśayet |
बालमध्यमवृद्धासु योज्या विज्ञाय तत्क्रमात् । (१०४।२)
bālamadhyamavṛddhāsu yojyā vijñāya tatkramāt |
नीरसानामपि नॄणां योषा स्यात्संगमोत्सुका ॥ (१०४।३)
nīrasānāmapi nṝṇāṃ yoṣā syātsaṃgamotsukā ||
जलूकबन्धरसभागं चतुष्कं च वङ्गभागं च पञ्चमम् । (१०५।१)
jalūkabandharasabhāgaṃ catuṣkaṃ ca vaṅgabhāgaṃ ca pañcamam |
त्रिदिनं मर्दयित्वा च गोलकं तं रसोद्भवम् । (१०६।१)
tridinaṃ mardayitvā ca golakaṃ taṃ rasodbhavam |
लिङ्गाग्रे योनिनिक्षिप्तं यावद् आयुर्वशंकरम् ॥ (१०६।२)
liṅgāgre yoninikṣiptaṃ yāvad āyurvaśaṃkaram ||
जलूकबन्धकर्पूरसूरणसुभृङ्गसुमेघनादैर् नागं निषिच्य तु मिथो वलयेद् रसेन । (१०७।१)
jalūkabandhakarpūrasūraṇasubhṛṅgasumeghanādair nāgaṃ niṣicya tu mitho valayed rasena |
लिङ्गस्थितेन वलयेन नितम्बिनीनां स्वामी भवत्यनुदिनं स तु जीवहेतुः ॥ (१०७।२)
liṅgasthitena valayena nitambinīnāṃ svāmī bhavatyanudinaṃ sa tu jīvahetuḥ ||
जलूकबन्धटङ्कणपिप्पलिकाभिः सूरणकर्पूरमातुलुङ्गरसैः । (१०८।१)
jalūkabandhaṭaṅkaṇapippalikābhiḥ sūraṇakarpūramātuluṅgarasaiḥ |
कृत्वा स्वलिङ्गलेपं योनिं विद्रावयेत् स्त्रीणाम् ॥ (१०८।२)
kṛtvā svaliṅgalepaṃ yoniṃ vidrāvayet strīṇām ||
मदनवलयअग्न्यावर्तितनागे हरबीजं निक्षिपेत्ततो द्विगुणम् । (१०९।१)
madanavalayaagnyāvartitanāge harabījaṃ nikṣipettato dviguṇam |
मुनिकनकनागसर्पैर् दन्त्याथ सिञ्च्याच्च तन्मध्यम् ॥ (१०९।२)
munikanakanāgasarpair dantyātha siñcyācca tanmadhyam ||
तक्रेण मर्दयित्वा गणेन मदनवलयं कुर्यात् । (११०।१)
takreṇa mardayitvā gaṇena madanavalayaṃ kuryāt |
रतिसमये वनितानां रतिगर्वविनाशनं कुरुते ॥ (११०।२)
ratisamaye vanitānāṃ ratigarvavināśanaṃ kurute ||
मदनवलयव्याघ्रीबृहतीफलरससूरणकन्दं च चणकपत्त्राम्लम् । (१११।१)
madanavalayavyāghrībṛhatīphalarasasūraṇakandaṃ ca caṇakapattrāmlam |
कपिकच्छुवज्रवल्लीपिप्पलिकाम्लिकाचूर्णम् ॥ (१११।२)
kapikacchuvajravallīpippalikāmlikācūrṇam ||
अग्न्यावर्तितनागं नववारं मर्दयेद्धिमैर्द्रव्यैः । (११२।१)
agnyāvartitanāgaṃ navavāraṃ mardayeddhimairdravyaiḥ |
स्मरवलयं कृत्वैतद्वनितानां द्रावणं कुरुते ॥ (११२।२)
smaravalayaṃ kṛtvaitadvanitānāṃ drāvaṇaṃ kurute ||
मेर्चुर्य्:: मारणपलाशबीजकं रक्तजम्बीराम्लेन सूतकम् । (११३।१)
mercury:: māraṇapalāśabījakaṃ raktajambīrāmlena sūtakam |
सजीवं मर्दितं यन्त्रे पाचितं म्रियते ध्रुवम् ॥ (११३।२)
sajīvaṃ marditaṃ yantre pācitaṃ mriyate dhruvam ||
मेर्चुर्य्:: मारणखरमञ्जरि बीजान्वितपुष्करबीजैः सुचूर्णितैः कल्कम् । (११४।१)
mercury:: māraṇakharamañjari bījānvitapuṣkarabījaiḥ sucūrṇitaiḥ kalkam |
कृत्वा सूतं पुटयेद् दृढमूषायां भवेद्भस्म ॥ (११४।२)
kṛtvā sūtaṃ puṭayed dṛḍhamūṣāyāṃ bhavedbhasma ||
मेर्चुर्य्:: मारणकाकोदुम्बरिकाया दुग्धेन सुभावितो हिङ्गुः । (११५।१)
mercury:: māraṇakākodumbarikāyā dugdhena subhāvito hiṅguḥ |
मर्दनपुटनविधानात्सूतं भस्मीकरोत्येव ॥ (११५।२)
mardanapuṭanavidhānātsūtaṃ bhasmīkarotyeva ||
मेर्चुर्य्:: मारणदेवदालीं हरिक्रान्तामारनालेन पेषयेत् । (११६।१)
mercury:: māraṇadevadālīṃ harikrāntāmāranālena peṣayet |
तद्द्रवैः सप्तधा सूतं कुर्यान्मर्दितमूर्छितम् ॥ (११६।२)
taddravaiḥ saptadhā sūtaṃ kuryānmarditamūrchitam ||
तत्सूतं खर्परे दद्याद्दत्त्वा दत्त्वा तु तद्द्रवम् । (११७।१)
tatsūtaṃ kharpare dadyāddattvā dattvā tu taddravam |
चुल्ल्योपरि पचेच् चाह्नि भस्म स्याल्लवणोपमम् ॥ (११७।२)
cullyopari pacec cāhni bhasma syāllavaṇopamam ||
मेर्चुर्य्:: मारणअपामार्गस्य बीजानि तथैरण्डस्य चूर्णयेत् । (११८।१)
mercury:: māraṇaapāmārgasya bījāni tathairaṇḍasya cūrṇayet |
तच्चूर्णं पारदे देयं मूषायाम् अधरोत्तरम् । (११८।२)
taccūrṇaṃ pārade deyaṃ mūṣāyām adharottaram |
रुद्ध्वा लघुपुटैः पच्याच् चतुर्भिर् भस्मतां नयेत् ॥ (११८।३)
ruddhvā laghupuṭaiḥ pacyāc caturbhir bhasmatāṃ nayet ||
मेर्चुर्य्:: मारणकटुतुम्ब्युद्भवे कन्दे गर्भे नारीपयःप्लुते । (११९।१)
mercury:: māraṇakaṭutumbyudbhave kande garbhe nārīpayaḥplute |
सप्तधा स्वेदितः सूतो म्रियते गोमयाग्निना ॥ (११९।२)
saptadhā sveditaḥ sūto mriyate gomayāgninā ||
मेर्चुर्य्:: मारणअङ्कोलस्य शिफावारिपिष्टं खल्ले विमर्दयेत् । (१२०।१)
mercury:: māraṇaaṅkolasya śiphāvāripiṣṭaṃ khalle vimardayet |
सूतं गन्धकसंयुक्तं दिनान्ते तं निरोधयेत् । (१२०।२)
sūtaṃ gandhakasaṃyuktaṃ dinānte taṃ nirodhayet |
पुटयेद्भूधरे यन्त्रे दिनान्ते स मृतो भवेत् ॥ (१२०।३)
puṭayedbhūdhare yantre dinānte sa mṛto bhavet ||
मेर्चुर्य्:: मारणवटक्षीरेण सूताभ्रौ मर्दयेत्प्रहरत्रयम् । (१२१।१)
mercury:: māraṇavaṭakṣīreṇa sūtābhrau mardayetpraharatrayam |
पाचयेत्तेन काष्ठेन भस्मीभवति तद्रसः ॥ (१२१।२)
pācayettena kāṣṭhena bhasmībhavati tadrasaḥ ||
रस:: भस्म:: सेवनअथातुरो रसाचार्यं साक्षाद्देवं महेश्वरम् । (१२२।१)
rasa:: bhasma:: sevanaathāturo rasācāryaṃ sākṣāddevaṃ maheśvaram |
साधितं च रसं शृङ्गदन्तवेण्वादिधारितम् ॥ (१२२।२)
sādhitaṃ ca rasaṃ śṛṅgadantaveṇvādidhāritam ||
पर्णखण्डे धृतं सूतं जग्ध्वा स्यादनुपानतः ॥ (१२३।२)
parṇakhaṇḍe dhṛtaṃ sūtaṃ jagdhvā syādanupānataḥ ||
घृतसैन्धवधान्यकजीरकार्द्रकसंस्कृतम् । (१२४।१)
ghṛtasaindhavadhānyakajīrakārdrakasaṃskṛtam |
गोजीर्णशाल्यन्नं गव्यं क्षीरं घृतं दधि । (१२५।१)
gojīrṇaśālyannaṃ gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi |
हंसोदकं मुद्गरसः पथ्यवर्गः समासतः ॥ (१२५।२)
haṃsodakaṃ mudgarasaḥ pathyavargaḥ samāsataḥ ||
बृहती बिल्वकूष्माण्डं वेत्राग्रं कारवेल्लकम् । (१२६।१)
bṛhatī bilvakūṣmāṇḍaṃ vetrāgraṃ kāravellakam |
माषं मसूरं निष्पावं कुलत्थं सर्षपं तिलम् ॥ (१२६।२)
māṣaṃ masūraṃ niṣpāvaṃ kulatthaṃ sarṣapaṃ tilam ||
कांस्ये च गुरुविष्टम्भि तीक्ष्णोष्णं च भृशं त्यजेत् ॥ (१२७।३)
kāṃsye ca guruviṣṭambhi tīkṣṇoṣṇaṃ ca bhṛśaṃ tyajet ||
ककारादिगणकण्टारीफलकाञ्जिकं च कमठस् तैलं तथा राजिकाम् । (१२८।१)
kakārādigaṇakaṇṭārīphalakāñjikaṃ ca kamaṭhas tailaṃ tathā rājikām |
निम्बूकं कतकं कलिङ्गकफलं कूष्माण्डकं कर्कटी । (१२८।२)
nimbūkaṃ katakaṃ kaliṅgakaphalaṃ kūṣmāṇḍakaṃ karkaṭī |
कारी कुक्कुटकारवेल्लकफलं कर्कोटिकायाः फलम् । (१२८।३)
kārī kukkuṭakāravellakaphalaṃ karkoṭikāyāḥ phalam |
वृन्ताकं च कपित्थकं खलु गणः प्रोक्तः ककारादिकः ॥ (१२८।४)
vṛntākaṃ ca kapitthakaṃ khalu gaṇaḥ proktaḥ kakārādikaḥ ||
देवीशास्त्रोदितः सो ऽयं ककारादिगणो मतः । (१२९।१)
devīśāstroditaḥ so 'yaṃ kakārādigaṇo mataḥ |
ककारादिगणशास्त्रान्तरविनिर्दिष्टः कथ्यतेऽन्यप्रकारतः ॥ (१२९।२)
kakārādigaṇaśāstrāntaravinirdiṣṭaḥ kathyate'nyaprakārataḥ ||
कङ्गुः कन्दुककोलकुक्कुटकलक्रोडाः कुलत्थास्तथा । (१३०।१)
kaṅguḥ kandukakolakukkuṭakalakroḍāḥ kulatthāstathā |
कण्टारी कटुतैलकृष्णगलकः कूर्मः कलायः कणा । (१३०।२)
kaṇṭārī kaṭutailakṛṣṇagalakaḥ kūrmaḥ kalāyaḥ kaṇā |
कर्कारुश्च कठिल्लकं च कतकं कर्कोटकं कर्कटी काली काञ्जिकमेषकादिकगणः श्रीकृष्णदेवोदितः ॥ (१३०।३)
karkāruśca kaṭhillakaṃ ca katakaṃ karkoṭakaṃ karkaṭī kālī kāñjikameṣakādikagaṇaḥ śrīkṛṣṇadevoditaḥ ||
यस्मिन्रसे च कण्ठोक्त्या ककारादिर्निषेधितः । (१३१।१)
yasminrase ca kaṇṭhoktyā kakārādirniṣedhitaḥ |
तत्र तत्र निषेद्धव्यं तदौचित्यमतोऽन्यतः ॥ (१३१।२)
tatra tatra niṣeddhavyaṃ tadaucityamato'nyataḥ ||
उद्गारे सति दध्यन्नं कृष्णमीनं सजीरकम् । (१३२।१)
udgāre sati dadhyannaṃ kṛṣṇamīnaṃ sajīrakam |
अभ्यङ्गम् अनिलक्षोभे तैलैर् नारायणादिभिः ॥ (१३२।२)
abhyaṅgam anilakṣobhe tailair nārāyaṇādibhiḥ ||
द्राक्षादाडिमखर्जूरकदलीनां फलं भजेत् । (१३४।१)
drākṣādāḍimakharjūrakadalīnāṃ phalaṃ bhajet |
रसवीर्यविवृद्ध्यर्थं दधिक्षीरेक्षुशर्कराः । (१३४।२)
rasavīryavivṛddhyarthaṃ dadhikṣīrekṣuśarkarāḥ |
शीतोपचारम् अन्यं च रसत्यागविधौ पुनः ॥ (१३४।३)
śītopacāram anyaṃ ca rasatyāgavidhau punaḥ ||
भक्षयेद् बृहतीं बिल्वं सकृत्साधारणो विधिः ॥ (१३५।०)
bhakṣayed bṛhatīṃ bilvaṃ sakṛtsādhāraṇo vidhiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.