अथ यन्त्राणि वक्ष्यन्ते रसतन्त्राण्यशेषतः । (१।१)

समालोच्य समासेन सोमदेवेन साम्प्रतम् ॥ (१।२)

स्वेदादिकर्म निर्मातुं वार्त्तिकेन्द्रैः प्रयत्नतः । (२।१)

यन्त्र:: निरुक्तियन्त्र्यते पारदो यस्मात्तस्माद्यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ (२।२)

दोलायन्त्रद्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदकस्य च । (३।१)

मुखस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥ (३।२)

तयोस्तु निक्षिपेद् दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । (४।१)

बद्ध्वा तु स्वेदयेदेतद्दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ (४।२)

स्वेदनीयन्त्रसाम्बुस्थालीमुखे बद्धवस्त्रे पाक्यं निवेशयेत् । (५।१)

पिधाय पच्यते यत्र स्वेदनीयन्त्रमुच्यते ॥ (५।२)

पातनायन्त्रअष्टाङ्गुलपरीणाहमानाहेन दशाङ्गुलम् । (६।१)

चतुरङ्गुलकोत्सेधं तोयाधारं गलादधः ॥ (६।२)

अधोभाण्डे मुखं तस्य भाण्डस्योपरि वर्तिनः । (७।१)

षोडशाङ्गुलविस्तीर्णपृष्ठस्यास्ये प्रवेशयेत् ॥ (७।२)

पार्श्वयोर् महिषीक्षीरचूर्णमण्डूरफाणितैः । (८।१)

लिप्त्वा विशोषयेत्संधिं जलाधारे जलं क्षिपेत् । (८।२)

चुल्ल्याम् आरोपयेद् एतत् पातनायन्त्रमुच्यते ॥ (८।३)

अधःपातनयन्त्रअथोर्ध्वभाजने लिप्तस्थापितस्य जले सुधीः । (९।१)

दीप्तैर् वनोपलैः कुर्यादधः पातं प्रयत्नतः ॥ (९।२)

कच्छपयन्त्रजलपूर्णपात्रमध्ये दत्त्वा घटखर्परं सुविस्तीर्णम् । (१०।१)

तदुपरि विडमध्यगतः स्थाप्यः सूतः कृतः कोष्ठ्याम् ॥ (१०।२)

लघुलोहकटोरिकया कृतषण्मृत्संधिलेपयाच्छाद्य । (११।१)

पूर्वोक्तघटखर्परमध्ये ऽङ्गारैः खदिरकोलभवैः ॥ (११।२)

स्वेदनतो मर्दनतः कच्छपयन्त्रस्थितो रसो जरति । (१२।१)

अग्निबलेनैव ततो गर्भे द्रवन्ति सर्वसत्त्वानि ॥ (१२।२)

दीपिकायन्त्रकच्छपयन्त्रान्तर्गतमृन्मयपीठस्थदीपिकासंस्थः । (१३।१)

यस्मिन्निपतति सूतः प्रोक्तं तद्दीपिकायन्त्रम् ॥ (१३।२)

डेकीयन्त्रभाण्डकण्ठादधश् छिद्रे वेणुनालं विनिक्षिपेत् । (१४।१)

कांस्यपात्रद्वयं कृत्वा सम्पुटं जलगर्भितम् ॥ (१४।२)

नलिकास्यं तत्र योज्यं दृढं तच्चापि कारयेत् । (१५।१)

युक्तद्रव्यैर्विनिक्षिप्तः पूर्वं तत्र घटे रसः ॥ (१५।२)

अग्निना तापितो नालात्तोये तस्मिन्पतत्यधः । (१६।१)

यावदुष्णं भवेत् सर्वं भाजनं तावदेव हि । (१६।२)

जायते रससंधानं डेकीयन्त्रमितीरितम् ॥ (१६।३)

जारणायन्त्रलोहमूषाद्वयं कृत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः । (१७।१)

ईषच्छिद्रान्वितामेकां तत्र गन्धकसंयुताम् ॥ (१७।२)

मूषायां रसयुक्तायाम् अन्यस्यां तां प्रवेशयेत् । (१८।१)

तोयं स्यात्सूतकस्याध ऊर्ध्वाधो वह्निदीपनम् ॥ (१८।२)

जारणायन्त्र (२)रसोनकरसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम् । (१९।१)

दापयेत्प्रचुरं यत्नादाप्लाव्य रसगन्धकौ ॥ (१९।२)

स्थालिकायां पिधायोर्ध्वं स्थालीमन्यां दृढां कुरु । (२०।१)

संधिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि ॥ (२०।२)

स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा । (२१।१)

यन्त्रस्याधः करीषाग्निं दद्यात्तीव्राग्निमेव वा ॥ (२१।२)

एवं तु त्रिदिनं कुर्यात्ततो यन्त्रं विमोचयेत् । (२२।१)

तप्तोदके तप्तचुल्ल्यां न कुर्याच्छीतलां क्रियाम् ॥ (२२।२)

न तत्र क्षीयते सूतो न च गच्छति कुत्रचित् । (२३।१)

अनेन च क्रमेणैव कुर्याद्गन्धकजारणम् ॥ (२३।२)

विद्याधरयन्त्रयन्त्रं विद्याधरं ज्ञेयं स्थालीद्वितयसम्पुटात् । (२४।१)

चुल्लीं चतुर्मुखीं कृत्वा यन्त्रभाण्डं निवेशयेत् ॥ (२४।२)

तत्रौषधं विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्भाण्डकाननम् । (२५।१)

यन्त्रं विद्याधरं नाम तन्त्रज्ञैः परिकीर्तितम् ॥ (२५।२)

सोमानलयन्त्रऊर्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससंग्रहः । (२६।१)

सोमानलम् इदं प्रोक्तं जारयेद्गगनादिकम् ॥ (२६।२)

गर्भयन्त्रगर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम् । (२७।१)

चतुरङ्गुलदीर्घां च त्र्यङ्गुलोन्मितविस्तराम् ॥ (२७।२)

मृन्मयीं सुदृढां मूषां वर्तुलं कारयेन्मुखम् । (२८।१)

लोणस्य विंशतिर्भागा भाग एकस्तु गुग्गुलोः ॥ (२८।२)

सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु वारं वारं पुनः पुनः । (२९।१)

मूषालेपं दृढं कृत्वा लवणार्धमृदम्बुभिः ॥ (२९।२)

कर्षेत् तुषाग्निना भूमौ स्वेदयेन्मृदु मानवित् । (३०।१)

अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ (३०।२)

हंसपाकखर्परं सिकतापूर्णं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । (३१।१)

अपरं खर्परं तत्र शनैर् मृद्वग्निना पचेत् ॥ (३१।२)

पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रैर् लवणं च विडं ततः । (३२।१)

हंसपाकं समाख्यातं यन्त्रं तद् वार्त्तिकोत्तमैः ॥ (३२।२)

वालुकायन्त्रसरसां गूढवक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गुलघनावृताम् । (३३।१)

शोषितां काचकलशीं त्रिषु भागेषु पूरयेत् ॥ (३३।२)

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे वालुकासुप्रतिष्ठिता । (३४।१)

तद्भाण्डं पूरयेत्त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ (३४।२)

भाण्डवक्त्रं मणिकया संधिं लिम्पेन् मृदा पचेत् । (३५।१)

चुल्ल्यां तृणस्य चादाहान् मणिकापृष्ठवर्तिनः । (३५।२)

एतद्धि वालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाश्रयम् ॥ (३५।३)

वालुकायन्त्र (२)पञ्चाढवालुकापूर्णभाण्डे निक्षिप्य यत्नतः । (३६।१)

पच्यते रसगोलाद्यं वालुकायन्त्रम् ईरितम् ॥ (३६।२)

लवणयन्त्र (१)एवं लवणनिक्षेपात्प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् ॥ (३७।०)

लवणयन्त्र (२)अन्तःकृतरसालेपताम्रपात्रमुखस्य च । (३८।१)

लिप्त्वा मृल्लवणेनैव संधिं भाण्डतलस्य च ॥ (३८।२)

तद्भाण्डं पटुनापूर्य क्षारैर्वा पूर्ववत्पचेत् । (३९।१)

एवं लवणयन्त्रं स्याद् रसकर्मणि शस्यते ॥ (३९।२)

नालिकायन्त्रलोहनालगतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते । (४०।१)

निरुद्धं विपचेत्प्राग्वन् नालिकायन्त्रम् ईरितम् ॥ (४०।२)

भूधरयन्त्रवालुकागूढसर्वाङ्गां गर्ते मूषां रसान्विताम् । (४१।१)

दीप्तोपलैः संवृणुयाद् यन्त्रं तद् भूधराह्वयम् ॥ (४१।२)

पुटयन्त्रशरावसम्पुटान्तस्थं करीषेष्व् अग्निमानवित् । (४२।१)

पचेच्चुल्ल्यां द्वियामं वा रसं तत् पुटयन्त्रकम् ॥ (४२।२)

कोष्ठीयन्त्रषोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं समम् । (४३।१)

धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठीयन्त्रम् इति स्मृतम् ॥ (४३।२)

वलभीयन्त्रयत्र लोहमये पात्रे पार्श्वयोर्वलयद्वयम् । (४४।१)

तादृक् स्वल्पतरं पात्रं वलयप्रोतकोष्ठकम् ॥ (४४।२)

पूर्वपात्रोपरि न्यस्य स्वल्पपात्रे परिक्षिपेत् । (४५।१)

रसं संमूर्छितं स्थूलपात्रम् आपूर्य काञ्जिकैः ॥ (४५।२)

द्वियामं स्वेदयेदेव रसोत्थापनहेतवे । (४६।१)

एतत्स्याद् वलभीयन्त्रं रसे षाड्गुण्यकारकम् । (४६।२)

सूक्ष्मकान्तमये पात्रे रसः स्याद्गुणवत्तरः ॥ (४६।३)

तिर्यक्पातनयन्त्रक्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते । (४७।१)

तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ (४७।२)

तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ । (४८।१)

अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥ (४८।२)

इतरस्मिन्घटे तोयं प्रक्षिपेत्स्वादु शीतलम् । (४९।१)

तिर्यक्पातनम् एतद्धि वार्त्तिकैर् अभिधीयते ॥ (४९।२)

पालिकायन्त्रचषकं वर्तुलं लौहं विनताग्रोर्ध्वदण्डकम् । (५०।१)

एतद्धि पालिकायन्त्रं बलिजारणहेतवे ॥ (५०।२)

घटयन्त्रचतुष्प्रस्थजलाधारश् चतुरङ्गुलिकाननः । (५१।१)

घटयन्त्रम् इदं प्रोक्तं तदाप्यायनकं स्मृतम् ॥ (५१।२)

इष्टिकायन्त्रविधाय वर्तुलं गर्तं मल्लमत्र निधाय च । (५२।१)

विनिधायेष्टकां तत्र मध्यगर्तवतीं शुभाम् ॥ (५२।२)

गर्तस्य परितः कुर्यात्पालिकाम् अङ्गुलोच्छ्रयाम् । (५३।१)

गर्ते सूतं विनिक्षिप्य गर्तास्ये वसनं क्षिपेत् ॥ (५३।२)

निक्षिपेद्गन्धकं तत्र मल्लेनास्यं निरुध्य च । (५४।१)

मल्लपालिकयोर्मध्ये मृदा सम्यङ् निरुध्य च ॥ (५४।२)

वनोपलैः पुटं देयं कपोताख्यं न चाधिकम् । (५५।१)

इष्टिकायन्त्रम् एतत् स्याद् गन्धकं तेन जारयेत् ॥ (५५।२)

हिङ्गुलाकृष्टिविद्याधरयन्त्रस्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ् निरुध्य च । (५६।१)

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेद् अधः । (५६।२)

एतद् विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गुलाकृष्टिहेतवे ॥ (५६।३)

डमरुयन्त्रयन्त्रस्थाल्युपरि स्थालीं न्युब्जां दत्त्वा निरुन्धयेत् । (५७।१)

यन्त्रं डमरुकाख्यं तद्रसभस्मकृते हितम् ॥ (५७।२)

नाभियन्त्रमल्लमध्ये चरेद्गर्तं तत्र सूतं सगन्धकम् । (५८।१)

गर्तस्य परितः कुड्यं प्रकुर्यादङ्गुलोच्छ्रितम् ॥ (५८।२)

ततश् चाच्छादयेत् सम्यग् गोस्तनाकारमूषया । (५९।१)

सम्यक् तोयमृदा रुद्ध्वा सम्यगत्रोच्यमानया ॥ (५९।२)

(इन्स्।) तोयमृद्लेहवत्कृतबब्बूलक्वाथेन परिमर्दितम् । (६०।१)

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णसमन्वितम् । (६०।२)

इयं हि जलमृत् प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैः खलु ॥ (६०।३)

(इन्स्।) वह्निमृद्खटिकापटुकिट्टैश्च महिषीदुग्धमर्दितैः । (६१।१)

वह्निमृत्स्ना भवेद् घोरवह्नितापसहा खलु ॥ (६१।२)

एतया मृत्स्नया रुद्धो न गन्तुं क्षमते रसः । (६२।१)

विदग्धवनिताप्रौढप्रेम्णा रुद्धः पुमानिव ॥ (६२।२)

नन्दी नागार्जुनश्चैव ब्रह्मज्योतिर् मुनीश्वरः । (६३।१)

वेत्ति श्रीसोमदेवश्च नापरः पृथिवीतले ॥ (६३।२)

ड़ोर्त्सेत्ज़ुन्ग्: नाभियन्त्रततो जलं विनिक्षिप्य वह्निं प्रज्वालयेदधः । (६४।१)

नाभियन्त्रमिदं प्रोक्तं नन्दिना सर्ववेदिना । (६४।२)

अनेन जीर्यते सूतो निर्धूमः शुद्धगन्धकः ॥ (६४।३)

ग्रस्तयन्त्रमूषां मूषोदराविष्टाम् आद्यन्तःसमवर्तुलाम् । (६५।१)

चिपिटां च तले प्रोक्तं ग्रस्तयन्त्रं मनीषिभिः । (६५।२)

सूतेन्द्ररन्धनार्थं हि रसविद्भिर् उदीरितम् ॥ (६५।३)

स्थालीयन्त्रस्थाल्यां ताम्रादि निक्षिप्य मल्लेनास्यं निरुध्य च । (६६।१)

पच्यते स्थालिकाधस्तात् स्थालीयन्त्रम् इदं स्मृतम् ॥ (६६।२)

धूपयन्त्रविधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । (६७।१)

कण्ठाधो ह्य् अङ्गुले देशे गलाधारे हि तत्र च ॥ (६७।२)

तिर्यग्लोहशलाकाश्च तन्वीस्तिर्यग् विनिक्षिपेत् । (६८।१)

तनूनि स्वर्णपत्त्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥ (६८।२)

पत्त्राधो निक्षिपेद् धूमं वक्ष्यमाणम् इहैव हि । (६९।१)

तत्पात्रं न्युब्जपात्रेण छादयेदपरेण हि ॥ (६९।२)

मृदा विलिप्य संधिं च वह्निं प्रज्वालयेद् अधः । (७०।१)

तेन पत्त्राणि कृत्स्नानि हतान्य् उक्तविधानतः ॥ (७०।२)

रसश्चरति वेगेन द्रुतं गर्भे द्रवन्ति च । (७१।१)

गन्धालकशिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना ॥ (७१।२)

धूपनं स्वर्णपत्त्राणां प्रथमं परिकीर्तितम् । (७२।१)

तारार्थं तारपत्त्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् ॥ (७२।२)

धूपयेच्च यथायोग्यैरन्यैरुपरसैरपि । (७३।१)

धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रव्यसाधने ॥ (७३।२)

कन्दुकयन्त्र (१)स्थूलस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् । (७४।१)

तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य तन्मुखं प्रपिधाय च ॥ (७४।२)

अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यन्त्रं तत्कन्दुकाभिधम् । (७५।१)

स्वेदनीयन्त्रमित्यन्ये प्राहुश्चेदं मनीषिणः ॥ (७५।२)

कन्दुकयन्त्र (२)यद्वा स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा तृणं क्षिप्त्वा मुखोपरि । (७६।१)

स्वेद्यद्रव्यं परिक्षिप्य पिधानं प्रविधाय च । (७६।२)

अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यन्त्रं तत् कन्दुकं स्मृतम् ॥ (७६।३)

खल्व:: ग्रिन्द्स्तोनेखल्लयोग्या शिला नीला श्यामा स्निग्धा दृढा गुरुः । (७७।१)

षोडशाङ्गुलकोत्सेधा नवाङ्गुलकविस्तरा ॥ (७७।२)

खल्व:: पेस्त्लेचतुर्विंशाङ्गुला दीर्घा घर्षणी द्वादशाङ्गुला । (७८।१)

विंशत्यङ्गुलदीर्घा वा स्यादुत्सेधे दशाङ्गुला । (७८।२)

खल्लप्रमाणं तज्ज्ञेयं श्रेष्ठं स्याद्रसकर्मणि ॥ (७८।३)

खल्व:: सुब्त्य्पेस्खल्लयन्त्रं त्रिधा प्रोक्तं रसादिसुखमर्दने ॥ (७९।०)

निरुद्गारौ सुमसृणौ कार्यौ पुत्रिकया युतौ ॥ (८०।०)

खल्व:: अर्धचन्द्रौत्सेधे स दशाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् विस्तारेण दशाङ्गुलो मुनिमितैर्निम्नस् तयैवाङ्गुलैः । (८१।१)

पाल्यां द्व्यङ्गुलिविस्तरश्च मसृणो ऽतीवार्धचन्द्रोपमो घर्षो द्वादशकाङ्गुलश्च तदयं खल्लो मतः सिद्धये ॥ (८१।२)

अस्मिन्पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये । (८२।१)

तत्तदौचित्ययोगेन खल्लेष्वन्येषु योजयेत् ॥ (८२।२)

खल्व (२)द्वादशाङ्गुलविस्तारः खल्लो ऽतिमसृणोपलः । (८३।१)

चतुरङ्गुलनिम्नश्च मध्ये ऽतिमसृणीकृतः ॥ (८३।२)

मर्दकश् चिपिटो ऽधस्तात् सुग्राहश्च शिखोपरि । (८४।१)

अयं तु वर्तुलः खल्लो मर्दनेऽतिसुखप्रदः ॥ (८४।२)

तप्तखल्वलौहो नवाङ्गुलः खल्लो निम्नत्वे च षडङ्गुलः । (८५।१)

मर्दको ऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्लाभिधो ऽप्ययम् ॥ (८५।२)

कृत्वा खल्लाकृतिं चुल्लीम् अङ्गारैः परिपूरिताम् । (८६।१)

तस्यां निवेश्य तं खल्लं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत् ॥ (८६।२)

तदन्तर्मर्दिता पिष्टिः क्षारैरम्लैश्च संयुता । (८७।१)

प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदिता नात्र संशयः । (८७।२)

कृतः कान्तायसा सो ऽयं भवेत् कोटिगुणो रसः ॥ (८७।३)