कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यप्रबुद्धये । (१।१)

परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्त्रैः सिद्धैश्च भाषिता ॥ (१।२)

धन्वन्तरिभागअर्धं सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लेहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तमः । (२।१)

यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिर्निर्दिश्य धन्वन्तरिम् सर्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धन्वन्तरेः ॥ (२।२)

रुद्रभाग (देड़्।)भैषज्यक्रीणितद्रव्यभागो ऽप्य् एकादशो हि यः । (३।१)

वणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स उच्यते ॥ (३।२)

विश्वासघातक (बद् फ्य्सिचिअन्।अल्छेमिस्त्)प्रगृह्याधिकरुद्रांशं यो ऽसमीचीनम् औषधम् । (४।१)

दापयेल्लुब्धधीर् वैद्यः स स्याद् विश्वासघातकः ॥ (४।२)

कज्जलीधातुभिर् गन्धकाद्यैश्च निर्द्रवैर् मर्दितो रसः । (५।१)

सुश्लक्ष्णः कज्जलाभो ऽसौ कज्जलीत्यभिधीयते ॥ (५।२)

रसपङ्कसद्रवा मर्दिता सैव रसपङ्क इति स्मृता ॥ (६।०)

पिष्टी (१)अर्कांशतुल्याद् रसतो ऽथ गन्धान् निष्कार्धतुल्यात् त्रुटिशो ऽभि खल्ले । (७।१)

अर्कातपे तीव्रतरे विमर्द्यात् पिष्टी भवेत् सा नवनीतरूपा ॥ (७।२)

पिष्टी (२)खल्ले विमर्द्य गन्धेन दुग्धेन सह पारदम् । (८।१)

पेषणात् पिष्टतां याति सा पिष्टीति मता परैः ॥ (८।२)

पातनपिष्टीचतुर्थांशसुवर्णेन रसेन घृष्टिषष्टिका । (९।१)

भवेत् पातनपिष्टी सा रसस्योत्तमसिद्धिदा ॥ (९।२)

कृष्टीरूप्यं वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम् । (१०।१)

समुत्थितं च बहुशः सा कृष्टी हेमतारयोः ॥ (१०।२)

पिष्टीं क्षिपेत् सुवर्णान्तर् न वर्णो हीयते तया ॥ (११।०)

स्वर्णकृष्ट्या कृतं बीजं रसस्य परिरञ्जनम् ॥ (१२।०)

वरलोहकम्ताम्रं तीक्ष्णसमायुक्तं द्रुतं निक्षिप्य भूरिशः । (१३।१)

सगन्धलकुचद्रावे निर्गतं वरलोहकम् ॥ (१३।२)

हेमरक्तीतेन रक्तीकृतं स्वर्णं हेमरक्तीत्युदाहृतम् ॥ (१४।०)

निक्षिप्ता सा द्रुते स्वर्णे वर्णोत्कर्षविधायिनी । (१५।१)

तारस्य रञ्जनी चापि बीजरागविधायिनी ॥ (१५।२)

ताररक्तीएवमेव प्रकर्तव्या ताररक्ती मनोहरा । (१६।१)

रञ्जनी खलु रूप्यस्य बीजानामपि रञ्जनी ॥ (१६।२)

दलमृतेन वा बद्धरसेन वान्यल्लोहेन वा साधितमन्यलोहम् । (१७।१)

सितं च पीतत्वमुपागतं तद्दलं हि चन्द्रानलयोः प्रसिद्धम् ॥ (१७।२)

आ मासकृतबद्धेन रसेन सह योजितम् । (१८।१)

साधितं वान्यलोहेन सितं पीतं च तद्दलम् ॥ (१८।२)

शुल्बनागमाक्षिकेण हतं ताम्रं दशवारं समुत्थितम् । (१९।१)

तद्वद्विशुद्धनागं हि द्वितयं तच्चतुष्पलम् ॥ (१९।२)

नीलाञ्जनहतं भूयः सप्तवारं समुत्थितम् । (२०।१)

इति संसिद्धमेतद्धि शुल्वनागं प्रकीर्त्यते ॥ (२०।२)

साधितस्तेन सूतेन्द्रो वदने विधृतो नृणाम् । (२१।१)

निहन्ति मासमात्रेण मेहव्यूहं विशेषतः ॥ (२१।२)

पथ्याशनस्य वर्षेण पलितं वलिभिः सह । (२२।१)

गृध्रदृष्टिर्लसत्पुष्टिः सर्वारोग्यसमन्वितः ॥ (२२।२)

पिञ्जरीलोहं लोहान्तरे क्षिप्तं ध्मातं निर्वापितं द्रवे । (२३।१)

पाण्डुपीतप्रभं जातं पिञ्जरीत्यभिधीयते ॥ (२३।२)

चन्द्रार्कभागाः षोडश तारस्य तथा द्वादश भास्वतः । (२४।१)

एकत्रावर्तितास्तेन चन्द्रार्कमिति कथ्यते ॥ (२४।२)

निर्वापणम्साध्यलोहे ऽन्यलोहं चेत्प्रक्षिप्तं वङ्कनालतः । (२५।१)

निर्वापणं तु तत्प्रोक्तं वैद्यैर्निर्वाहणं खलु ॥ (२५।२)

क्षिपेन्निर्वापणं द्रव्यं निर्वाह्ये समभागिकम् । (२६।१)

आवाह्यं वापनीये च भागे दृष्टे च दृष्टवत् ॥ (२६।२)

वारितरम्मृतं तरति यत्तोये लोहं वारितरं हि तत् ॥ (२७।०)

रेखपूर्णअङ्गुष्ठतर्जनीघृष्टं यत् तद् रेखान्तरे विशेत् । (२८।१)

मृतलोहं तदुद्दिष्टं रेखापूर्णाभिधानतः ॥ (२८।२)

अपुनर्भवगुडगुञ्जासुखस्पर्शमध्वाज्यैः सह योजितम् । (२९।१)

नायाति प्रकृतिं ध्मानाद् अपुनर्भवम् उच्यते ॥ (२९।२)

ऊनम, उत्तमतस्योपरि गुरु द्रव्यं धान्यं चोपनयेद्ध्रुवम् । (३०।१)

हंसवत् तीर्यते वारिण्युत्तमं परिकीर्तितम् ॥ (३०।२)

निरुत्थापुनर्भवरौप्येण सह संयुक्तं ध्मातं रौप्येण चेल् लगेत् । (३१।१)

तदा निरुत्थमित्युक्तं लोहं तद् अपुनर्भवम् ॥ (३१।२)

बीजनिर्वापणविशेषेण तत्तद्वर्णं भवेद्यदा । (३२।१)

मृदुलं चित्रसंस्कारं तद्बीजमिति कथ्यते ॥ (३२।२)

उत्तरणैदमेव विनिर्दिष्टं वैद्यैरुत्तरणं खलु । (३३।१)

संस्पृष्टलोहयोरेकलोहस्य परिनाशनम् ॥ (३३।२)

ताडनप्रध्मातं वङ्कनालेन तत्ताडनमुदाहृतम् ॥ (३४।०)

धान्याभ्रचूर्णाभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रबद्धं हि काञ्जिके । (३५।१)

निर्यातं मर्दनाद्वस्त्राद्धान्याभ्रमिति कथ्यते ॥ (३५।२)

सत्त्वक्षाराम्लद्रावकैर्युक्तं ध्मातमाकरकोष्ठके । (३६।१)

यस्ततो निर्गतः सारः सत्त्वमित्यभिधीयते ॥ (३६।२)

(एक)कोलीसककोष्ठिकाशिखरापूर्णैः कोकिलैर् ध्मानयोगतः । (३७।१)

मूषाकण्ठमनुप्राप्तैर् एककोलीसको मतः ॥ (३७।२)

पस्सेन्देस् होल्ज़् ड़्र् होल्ज़्कोह्लेद्रावणे सत्त्वपाते च माधुकाः खादिराः शुभाः । (३८।१)

दुर्द्रावे वंशजास्ते तु स्वेदने बादराः शुभाः ॥ (३८।२)

हिङ्गुलाकृष्टविद्याधराख्ययन्त्रस्थाद् आर्द्रकद्रावमर्दितात् । (३९।१)

समाकृष्टो रसो यो ऽसौ हिङ्गुलाकृष्ट उच्यते ॥ (३९।२)

घोषाकृष्टस्वल्पतालयुतं कांस्यं वङ्कनालेन ताडितम् । (४०।१)

मुक्तरङ्गं हि तत्ताम्रं घोषाकृष्टम् उदाहृतम् ॥ (४०।२)

वरनागतीक्ष्णनीलाञ्जनोपेतं ध्मातं हि बहुशो दृढम् । (४१।१)

मृदु कृष्णं द्रुतद्रावं वरनागं तदुच्यते ॥ (४१।२)

उत्थापनमृतस्य पुनरुद्भूतिः सम्प्रोक्तोत्थापनाख्यया ॥ (४२।०)

ढालनद्रुतद्रव्यस्य निक्षेपो द्रवे तड्ढालनं मतम् ॥ (४३।०)

चपल औस् ब्लेइत्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्धेन मर्दितम् । (४४।१)

विमर्द्य पुटयेत्तावद्यावत्कर्षावशेषितम् ॥ (४४।२)

न तत्पुटसहस्रेण क्षयमायाति सर्वथा । (४५।१)

चपलोऽयं समादिष्टो वार्त्तिकैर् नागसम्भवः ॥ (४५।२)

चपल औस् ज़िन्नित्थं हि चपलः कार्यो वङ्गस्यापि न संशयः ॥ (४६।०)

चपल ड़्र् रसबन्धतत्स्पृष्टहस्तसंस्पृष्टः केवलो बध्यते रसः ॥ (४७।०)

स रसो धातुवादेषु शस्यते न रसायने । (४८।१)

अयं हि खर्वणाख्येन लोकनाथेन कीर्तितः ॥ (४८।२)

धौतभूभुजंगशकृत्तोयैः प्रक्षाल्यापहृतं रजः । (४९।१)

कृष्णवर्णं हि तत्प्रोक्तं धौताख्यं रसवादिभिः ॥ (४९।२)

द्वंद्वानद्रव्ययोर् मर्दनाध्मानाद् द्वंद्वानं परिकीर्तितम् ॥ (५०।०)

भञ्जिनीभागाद् द्रव्याधिकक्षेपम् अनु वर्णसुवर्णके । (५१।१)

द्रवैर्वा वह्निकाग्रासो भञ्जनी वादिभिर् मता ॥ (५१।२)

चुल्लकापतङ्गीकल्कतो जाता लोहे तारे च हेमता । (५२।१)

दिनानि कतिचित्स्थित्वा यात्यसौ चुल्लका मता ॥ (५२।२)

पतंगीरागरञ्जिताद्धि चिराल्लोहाद्ध्मानाद्वा चिरकालतः । (५३।१)

विनिर्यासः स निर्दिष्टः पतङ्गीरागसंज्ञकः ॥ (५३।२)

आवाप, प्रतीवाप, आच्छादनद्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाद्ये क्रियते हि यः । (५४।१)

स आवापः प्रतीवापस् तदेवाच्छादनं मतम् ॥ (५४।२)

अभिषेकद्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेषकम् । (५५।१)

सलिलस्य परिक्षेपः सो ऽभिषेक इति स्मृतः ॥ (५५।२)

निर्वापतप्तस्याप्सु विनिक्षेपो निर्वापः स्नपनं च तत् ॥ (५६।०)

ज़ेइत्पुन्क्त् ड़्र् आवाप उस्w।प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुते लोहे सुनिर्मले ॥ (५७।०)

शुद्धावर्तयदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । (५८।१)

शुद्धावर्तस् तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ (५८।२)

बीजावर्तद्राव्यद्रव्यनिभा ज्वाला दृश्यते धमने यदा । (५९।१)

द्रावस्योन्मुखता सेयं बीजावर्तः स उच्यते ॥ (५९।२)

स्वङ्गशीतलवह्निस्थम् एव शीतं यत्तदुक्तं स्वाङ्गशीतलम् ॥ (६०।०)

बहिःशीतअग्नेराकृष्य शीतं यत्तद् बहिःशीतमुच्यते ॥ (६१।०)

स्वेदनक्षाराम्लैर् औषधैर्वापि दोलायन्त्रे स्थितस्य हि । (६२।१)

पचनं स्वेदनाख्यं स्यान्मलशैथिल्यकारकम् ॥ (६२।२)

मर्दनौदितैरौषधैः सार्धं सर्वाम्लैः काञ्जिकैरपि । (६३।१)

पेषणं मर्दनाख्यं स्याद्बहिर्मलविनाशनम् ॥ (६३।२)

मूर्छनमर्दनादिष्टभैषज्यैर् नष्टपिष्टत्वकारकम् । (६४।१)

तन्मूर्छनं हि वङ्गाहिभुजकञ्चुकनाशनम् ॥ (६४।२)

उत्थापनस्वेदातपादियोगेन स्वरूपापादनं हि यत् । (६५।१)

तदुत्थापनम् इत्युक्तं मूर्छाव्यापत्तिनाशनम् ॥ (६५।२)

नष्टपिष्टिस्वरूपस्य विनाशेन पिष्टत्वाद् बन्धनं हि तत् । (६६।१)

विद्वद्भिर्निर्जितः सूतो नष्टपिष्टिः स उच्यते ॥ (६६।२)

पातनौक्तौषधैर्मर्दितपारदस्य यन्त्रस्थितस्योर्ध्वम् अधश् च तिर्यक् । (६७।१)

निर्यातनं पातनसंज्ञम् उक्तं वङ्गाहिसम्पर्कजकञ्चुकघ्नम् ॥ (६७।२)

रोधनजलसैन्धवयुक्तस्य रसस्य दिवसत्रयम् । (६८।१)

स्थितिर् आस्थापनी कुम्भे यासौ रोधनमुच्यते ॥ (६८।२)

नियमनरोधनाल्लब्धवीर्यस्य चपलत्वनिवृत्तये । (६९।१)

क्रियते पारदे स्वेदः प्रोक्तं नियमनं हि तत् ॥ (६९।२)

दीपनधातुपाषाणमूलाद्यैः संयुक्तो घटमध्यगः । (७०।१)

ग्रासार्थं त्रिदिनं स्वेदो दीपनं तन्मतं बुधैः ॥ (७०।२)

ग्रासमानैयन्मानस्य सूतस्य भोज्यद्रव्यात्मिका मितिः । (७१।१)

इयतीत्युच्यते यासौ ग्रासमानं समीरितम् ॥ (७१।२)

जारणाग्रासस्य चारणं गर्भे द्रावणं जारणं तथा । (७२।१)

इति त्रिरूपा निर्दिष्टा जारणा वरवार्त्तिकैः ॥ (७२।२)

जारण:: सुब्त्य्पेस्:: ग्रास, ॥।ग्रासः पिण्डः परिणामस्तिस्रश्चाख्याः परा पुनः ॥ (७३।०)

समुखा निर्मुखा चेति जारणा द्विविधा पुनः ॥ (७४।०)

निर्मुखजारणानिर्मुखा जारणा प्रोक्ता बीजादानेन भागतः ॥ (७५।०)

बीज (देड़्।)शुद्धं स्वर्णं च रूप्यं च बीजम् इत्यभिधीयते ॥ (७६।०)

समुखजारणाचतुःषष्ट्यंशतो बीजप्रक्षेपो मुखमुच्यते ॥ (७७।०)

समुखरस।-जारणाएवं कृते रसो ग्रासलोलुपो मुखवान् भवेत् । (७८।१)

कठिनान्यपि लोहानि क्षमो भवति भक्षितुम् । (७८।२)

इयं हि समुखा प्रोक्ता जारणा मृगचारिणा ॥ (७८।३)

राक्षसवक्त्रवत्दिव्यौषधिसमायोगात् स्थितः प्रकटकोष्ठिषु । (७९।१)

भुञ्जीताखिललोहाद्यं यो ऽसौ राक्षसवक्त्रवान् ॥ (७९।२)

चारणारसस्य जठरे ग्रासक्षपणं चारणा मता ॥ (८०।०)

गर्भद्रुतिग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भद्रुतिर् उदाहृता ॥ (८१।०)

बाह्यद्रुतिबहिरेव द्रुतिं कृत्वा घनसत्त्वादिकं खलु । (८२।१)

जारणाय रसेन्द्रस्य सा बाह्यद्रुतिर् उच्यते ॥ (८२।२)

द्रुति (सुब्स्तन्चे)निर्लेपत्वं द्रुतत्वं च तेजस्त्वं लघुता तथा । (८३।१)

असंयोगश्च सूतेन पञ्चधा द्रुतिलक्षणम् ॥ (८३।२)

द्रुति (प्रोचेस्स्)औषधाध्मानयोगेन लोहधात्वादिकं तथा । (८४।१)

संतिष्ठते द्रवाकारं सा द्रुतिः परिकीर्तिता ॥ (८४।२)

जारणा (संस्कार)द्रुतग्रासपरीणामो विडयन्त्रादियोगतः । (८५।१)

जारणेत्युच्यते तस्याः प्रकाराः सन्ति कोटिशः ॥ (८५।२)

विडक्षारैरम्लैश्च गन्धाद्यैर् मूत्रैश्च पटुभिस् तथा । (८६।१)

रसग्रासस्य जीर्णार्थं तद्विडं परिकीर्तितम् ॥ (८६।२)

रञ्जनसुसिद्धबीजधात्वादिजारणेन रसस्य हि । (८७।१)

पीतादिरागजननं रञ्जनं परिकीर्तितम् ॥ (८७।२)

सारणासूते सतैलयन्त्रस्थे स्वर्णादिक्षेपणं हि यत् । (८८।१)

वेधाधिक्यकरं लोहे सारणा सा प्रकीर्तिता ॥ (८८।२)

वेधव्यवायिभेषजोपेतो द्रव्ये क्षिप्तो रसः खलु । (८९।१)

वेध इत्युच्यते तज्ज्ञैः स चानेकविधः स्मृतः ॥ (८९।२)

वेधभेदाःलेपः क्षेपश्च कुन्तश्च धूमाख्यः शब्दसंज्ञकः ॥ (९०।०)

लेपवेधलेपनं कुरुते लोहं स्वर्णं वा रजतं तथा । (९१।१)

लेपवेधः स विज्ञेयः पुटमत्र च सौरकम् ॥ (९१।२)

क्षेपवेधप्रक्षेपणं द्रुते लोहे वेधः स्यात्क्षेपसंज्ञितः ॥ (९२।०)

कुन्तवेधसंदंशधृतसूतेन द्रुतद्रव्याहृतिश्च या । (९३।१)

सुवर्णत्वादिकरणं कुन्तवेधः स उच्यते ॥ (९३।२)

धूमवेधवह्नौ धूमायमाने ऽन्तः प्रक्षिप्तरसधूमतः । (९४।१)

स्वर्णाद्यापादनं लोहे धूमवेधः स उच्यते ॥ (९४।२)

शब्दवेधमुखस्थितरसेनाल्पलोहस्य धमनात् खलु । (९५।१)

स्वर्णरूप्यत्वजननं शब्दवेधः स कीर्तितः ॥ (९५।२)

उद्घाटनसिद्धद्रव्यस्य सूतेन कालुष्यादिनिवारणम् । (९६।१)

प्रकाशनं च वर्णस्य तदुद्घाटनम् ईरितम् ॥ (९६।२)

स्वेदनक्षाराम्लैरौषधैः सार्द्धं भाण्डं रुद्ध्वातियत्नतः । (९७।१)

भूमौ निखन्यते यत्नात्स्वेदनं संप्रकीर्तितम् ॥ (९७।२)

संन्यासरसस्यौषधयुक्तस्य भाण्डरुद्धस्य यत्नतः । (९८।१)

मन्दाग्नियुतचुल्ल्यन्तः क्षेपः संन्यास उच्यते ॥ (९८।२)

स्वेदनसंन्यासगुणाःद्वावेतौ स्वेदसंन्यासौ रसराजस्य निश्चितम् । (९९।१)

गुणप्रभावजनकौ शीघ्रव्याप्तिकरौ तथा ॥ (९९।२)

रसनिगममहाब्धेः सोमदेवः समन्तात् स्फुटतरपरिभाषानामरत्नानि हृत्वा । (१००।१)

व्यरचयदतियत्नात्तैरिमां कण्ठमालां कलयतु भिषगग्र्यो मण्डनार्थं सभायाम् ॥ (१००।२)

भवेत्पठितवारोऽयमध्यायो रसवादिनाम् । (१०१।१)

रसकर्माणि कुर्वाणो न स मुह्यति कुत्रचित् ॥ (१०१।२)