कट्वम्लतीक्ष्णलवणोष्णविदाहिरूक्षैः पित्तं प्रदुष्टम् अशनैर् अतिसेवितैस् तैः । (१।१)

संदूष्य रक्तम् अमुनोभयमार्गवर्ति निर्यात्यसृक्स्थलयकृत्प्लिहतो ऽतिमात्रम् ॥ (१।२)

पारदं हिङ्गुलुकं च ऊर्ध्वयन्त्रेण मेलयेत् । (२।१)

कुक्कुटाण्डरसं भागं टङ्कणक्षारम् एव च ॥ (२।२)

गन्धकस्य तथा भागं घृतेन परिमर्दयेत् । (३।१)

सिद्धं रसं समादाय जीरतोयेन दापयेत् ॥ (३।२)

दिनानि त्रीणि माषं च ग्रहणीरक्तदोषजित् । (४।१)

ज्वरदाहविनाशं च रक्तपित्तविनाशनम् ॥ (४।२)

प्रत्येकं तोलमानेन सूतकं ताम्रभस्मकम् । (५।१)

दिनानि त्रीणि गुटिकां कृत्वा चाग्नौ विनिक्षिपेत् ॥ (५।२)

ततः शुष्कं समादाय पुनरेव च मर्दयेत् । (६।१)

समस्तैः समगन्धैश्च कृत्वा कज्जलिकां च तैः ॥ (६।२)

मुस्तादाडिमदूर्वाभिः केतकीस्तनवारिभिः । (७।१)

सहदेव्याः कुमार्याश्च पर्पटस्यापि वारिणा ॥ (७।२)

रामशीतलिकातोयैः शतावर्या रसेन च । (८।१)

भावयित्वा प्रयत्नेन दिवसे दिवसे पृथक् ॥ (८।२)

तिक्तं गुडूचिकासत्त्वं पर्पटीशीरमागधीः । (९।१)

शृङ्गाटं सारिवा चैषां समानं सूक्ष्मचूर्णकम् ॥ (९।२)

द्राक्षादिककषायेण सप्तधा परिभावयेत् । (१०।१)

ततः पोताश्रयं क्षिप्त्वा वट्यः कार्याश्चणोपमाः ॥ (१०।२)

अयं चन्द्रकलानामा रसेन्द्रः परिकीर्तितः । (११।१)

सर्वपित्तगदध्वंसी वातपित्तगदापहः ॥ (११।२)

अन्तर्बाह्यमहादाहविध्वंसनमहाक्षमः । (१२।१)

ग्रीष्मकाले शरत्काले विशेषेण प्रशस्यते ॥ (१२।२)

कुरुते नाग्निमान्द्यं च महातापज्वरं हरेत् । (१३।१)

श्रमं मूर्छां हरत्याशु स्त्रीणां रक्तमहास्रवम् ॥ (१३।२)

ऊर्ध्वाधो रक्तपित्तं च रक्तवान्तिं विशेषतः । (१४।१)

मूत्रकृच्छ्राणि सर्वाणि नाशयेन्नात्र संशयः ॥ (१४।२)

पटोलमायसं चूर्णं सूतेन्द्रं समचारितम् । (१५।१)

लोहारिवर्गसंघृष्टं रक्तपित्तहरं परम् ॥ (१५।२)

वृषादलानां स्वरसस्य कर्षं रसेन्द्रगुञ्जामधुशर्करायुतम् । (१६।१)

लिहन्प्रभाते मनुजो निहन्याद् दुःखाकरं दारुणरक्तपित्तम् ॥ (१६।२)

सपटोलकहिङ्गूलः सक्षौद्रो रक्तपित्तनुत् ॥ (१७।०)

नवनीतं सिता लाजा द्राक्षया सह भक्षयेत् ॥ (१८।०)

मस्तके च घृतं दद्याद्रक्तपित्तहरं परम् ॥ (१९।०)

द्राक्षावासायुतं क्वाथं शर्कराभावितं पिबेत् ॥ (२०।०)

वासारसं सिताक्षौद्रैर्लाजान्वा शर्करासमान् । (२१।१)

भक्षयन् रक्तपित्तार्तस् तृष्णादाहज्वरं जयेत् ॥ (२१।२)

धात्रीचूर्णं सितायुक्तं भक्षयेद्रक्तपित्तनुत् ॥ (२२।०)

दोषाः शोषमनोऽभितापकुपिताः कुर्वन्ति कासं ततः पीतं पूतिकफं प्रतीपनयनः पूयोपमं ष्ठीवति । (२३।१)

शीतोष्णेच्छुर् अकारणेन बहुभुक् स्निग्धप्रसन्नाननः पार्श्वार्त्यल्पबलक्षयाकृतिर् अपि प्रादुर्भवत्यन्यथा ॥ (२३।२)

सार्कतीक्ष्णाभ्रको ऽगस्त्यकासमर्दवरारसैः । (२४।१)

मर्दितो वेतसाम्लेन पिण्डितः कासनाशनः ॥ (२४।२)

तारे पिष्टशिलां क्षिप्त्वा हरितालाच्चतुर्गुणाम् । (२५।१)

वासागोक्षुरसाराभ्यां मर्दयेत् प्रहरद्वयम् ॥ (२५।२)

प्रस्विन्नो वालुकायन्त्रे गुञ्जाद्वितयसंमितः । (२६।१)

कासं त्रिकटुनिर्गुण्डीमूलचूर्णयुतो हरेत् ॥ (२६।२)

भूनागाभ्रकयोः सत्त्वं कान्तहेमाभ्ररूप्यकम् । (२७।१)

मुक्ताफलानि रत्नानि ताप्यं वैक्रान्तमेव च ॥ (२७।२)

भस्मीकृतमिदं सर्वं पृथङ् माषमितं मतम् । (२८।१)

निष्कमात्रमितं शुद्धं राजावर्तरजस्तथा ॥ (२८।२)

एतत्सर्वं समं योज्यं मर्दयित्वाम्लवेतसैः । (२९।१)

रुद्ध्वा मूषोदरे कोष्ठ्यां धमेदाकाशदर्शनम् ॥ (२९।२)

शतवारं धमेदेवं मर्दयित्वाम्लवेतसैः । (३०।१)

ततः संचूर्णिते चास्मिन्मुक्ताभस्म द्विशाणकम् ॥ (३०।२)

मरिचं पञ्च शाणेयं क्षिप्त्वा संमर्द्य यत्नतः । (३१।१)

रम्ये करण्डके क्षिप्त्वा स्थापयेत् तदनन्तरम् ॥ (३१।२)

सो ऽयं रत्नकरण्डको रसवरो मध्वाज्यसंक्रामणो हन्याच्छ्वासगदं ज्वरं ग्रहणिकां कासं च हिध्मामयम् । (३२।१)

शूलं शोषमहोदरं बहुविधं कुष्ठं च हन्याद् गदान् बल्यो वृष्यकरः प्रदीपनतमः स्वस्थोचितो वेगवान् ॥ (३२।२)

शुद्धसूतस्य भागैकं भागैकं शुद्धगन्धकम् । (३३।१)

भागत्रयं मृतं ताम्रं मरिचं पञ्चभागिकम् ॥ (३३।२)

मृताभ्रस्य चतुर्भागं भागमेकं विषं क्षिपेत् । (३४।१)

भूताङ्कुशस्य भागैकं सर्वं चाम्लेन मर्दयेत् ॥ (३४।२)

यामं भूताङ्कुशो नाम माषैकं वातकासजित् । (३५।१)

अनुपानं लिहेत्क्षौद्रैर्विभीतकफलत्वचः । (३५।२)

पित्तकासारुचिश्वासक्षयकासांश्च नाशयेत् ॥ (३५।३)

रसभस्म विषं तुल्यं गन्धकं द्विगुणं मतम् । (३६।१)

बोलतालकवाह्लीककर्कोटीमाक्षिकं निशा ॥ (३६।२)

कण्टकारी यवक्षारलाङ्गलीक्षारसैन्धवम् । (३७।१)

मधूकसारं संचूर्ण्य सप्ताहं चार्द्रकद्रवैः ॥ (३७।२)

गुटिकां बदराकारां श्लेष्मकासापनुत्तये । (३८।१)

भक्षयेद् बोलबद्धो ऽयं रसः सश्वासपाण्डुजित् ॥ (३८।२)

रसगन्धकपिप्पल्यो हरीतक्यक्षवासकम् । (३९।१)

षडुत्तरगुणं चूर्णं बब्बुलक्वाथभावितम् ॥ (३९।२)

एकविंशतिवाराणि शोषयित्वा विचूर्णयेत् । (४०।१)

भक्षयेन्मधुना हन्ति कासम् अग्निरसो ह्य् अयम् ॥ (४०।२)

त्रिकटु त्रिफला चैला जातीफललवंगकम् । (४१।१)

एतेषां समभागानां समः पूर्वरसो भवेत् ॥ (४१।२)

सम्पूर्यालोडयेत् क्षौद्रे भक्ष्यो निष्कद्वयं द्वयम् । (४२।१)

स्वयम् अग्निरसो नाम्ना क्षयकासनिकृन्तनः ॥ (४२।२)

भृङ्गराजस्य पत्त्राणि मधुना चूर्णितानि हि । (४३।१)

गोलकं धारयेद्वक्त्रे कासविष्टम्भशान्तये ॥ (४३।२)

अर्कैरण्डस्य पत्त्राणां रसं पीत्वा च कासजित् ॥ (४४।०)

दन्तीमूलस्य धूमं वा निर्गुण्ड्या वा पिबेज्जयेत् ॥ (४५।०)

इन्द्रवारुणिकामूलं भृङ्गीकृष्णातिलैः सह । (४६।१)

भक्षयेत् क्षयकासार्तो निष्कमात्रं प्रशान्तये ॥ (४६।२)

श्लेष्मोपरुद्धमनः पवनो ऽतिदुष्टः संदूषयन्ननु जलान्नवहाश् च नाडीः । (४७।१)

आमाशयोद्भवम् इमं विदधात्य् उरस्थः श्वासं च वक्रगमनो हि शरीरभाजाम् ॥ (४७।२)

इन्द्रवारुणिकामूलं देवदारु कटुत्रयम् । (४८।१)

शर्करासहितं खादेद् ऊर्ध्वश्वासप्रशान्तये ॥ (४८।२)

सूतार्धं गन्धकं मर्द्यं यामैकं कन्यकाद्रवैः । (४९।१)

द्वयोः समं ताम्रपत्त्रं पूर्वकल्केन मेलयेत् ॥ (४९।२)

दिनैकं हण्डिकायन्त्रे पक्वमादाय चूर्णयेत् । (५०।१)

सूर्यावर्तरसो ह्य् एष द्विगुञ्जः श्वासजित् भवेत् ॥ (५०।२)

सूतः षोडश तत्समो दिनकरस्तस्यार्धभागो बलिः सिन्धुस्तस्य समः सुसूक्ष्ममृदितः षट् पिप्पली चूर्णितः । (५१।१)

जम्बीरस्वरसेन मर्दितम् इदं तप्तं सुपक्वं भवेत् कासश्वाससगुल्मशूलजठरं पाण्डुं लिहन्नाशयेत् ॥ (५१।२)

साधारणं तु वटकं वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । (५२।१)

पारदं गन्धकं चैव पलमेकं पृथक् पृथक् ॥ (५२।२)

पलत्रयं त्रिकटुकं वङ्गम् एकपलं क्षिपेत् । (५३।१)

सर्वम् एकत्र संयोज्य दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ (५३।२)

गोमूत्रेण तथा त्रीणि दिनानि परिमर्दयेत् । (५४।१)

अक्षप्रमाणवटकं छायाशुष्कं तु कारयेत् ॥ (५४।२)

नित्यमेकं तु वटकं दिनानि त्रिंशदेव च । (५५।१)

श्वासकासज्वरहरम् अग्निमान्द्यारुचिप्रणुत् ॥ (५५।२)

रसभागो भवेदेको गन्धको द्विगुणो मतः । (५६।१)

त्रिभागा पिप्पली ग्राह्या चतुर्भागा हरीतकी ॥ (५६।२)

विभीतः पञ्चभागस्तु वासा षड्गुणिता भवेत् । (५७।१)

भार्ङ्गीसप्तगुणा ग्राह्या सर्वं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥ (५७।२)

बब्बुलक्वाथम् आदाय भावयेद् एकविंशतिः । (५८।१)

विभीतकप्रमाणेन मधुना गुटिकां चरेत् ॥ (५८।२)

एकैकां भक्षयेत्प्रातर्वटी सप्तामृताभिधा । (५९।१)

श्वासकासादिकं व्याधिं तत्क्षणान्नाशयेद् इयम् ॥ (५९।२)

सूतं शुल्बं सुलोहं बलिम् अमृतयुतं त्रित्रिकं रेणुकाब्दं गण्डीरं केसराग्निं द्विगुणगुडयुतं मर्दयित्वा समस्तम् । (६०।१)

कुर्यात् कोलास्थिमात्रान् सुरुचिरवटकान् भक्षयेत् प्राग्दिनादौ पथ्यासीसर्वरोगान् हरति च नितरां नीलकण्ठाभिधानः ॥ (६०।२)

तारताम्ररसपिष्टिका शिला गन्धतालसमभागिकं रसैः । (६१।१)

आटरूषसुरसार्द्रसम्भवैर् मर्दय प्रकुरु गोलकं ततः ॥ (६१।२)

मृत्स्नया च परिवेष्ट्य गोलकं यामयुग्मम् अथ भूधरे पचेत् । (६२।१)

गन्धकेन कुरु तत्समं ततश् चाटरूषकटुकैर् विभावयेत् ॥ (६२।२)

श्वासकासकरिकेसरीरसो वल्लयस्य परिसेवयेद् बुधः ॥ (६३।०)

रसगन्धकताम्राभ्रं कणाशुण्ठ्यूषणं समम् । (६४।१)

भूतम् एकं विषं चैकं सूर्यः कासादिनाशनः ॥ (६४।२)

गन्धकं मरिचं साज्यं पिबेच्छ्वासकफापहम् । (६५।१)

शिला हिङ्गु विडङ्गं च मरिचं कुष्ठसैन्धवम् । (६५।२)

मध्वाज्याभ्यां लिहेत् कर्षं श्वासकाशकफापहम् ॥ (६५।३)

विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः । (६६।१)

शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः । (६६।२)

व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः । (६६।३)

हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते । (६६।४)

रसगन्धकधान्याभ्रतालताप्योपलं क्रमात् । (६६।५)

भागवृद्धं वचाकुष्ठहरिद्राक्षारचित्रकैः ॥ (६६।६)

सपाठा लाङ्गली व्योषसैन्धवाक्षविषैः समम् । (६७।१)

भावितं भृङ्गनीरेण हिक्कावैस्वर्यकासनुत् ॥ (६७।२)

पक्वताम्रे रसः पिष्टो बलिना हिध्मिनां हितः ॥ (६८।०)

चूर्णं पाठेन्द्रवारुण्योर्भाण्डे दत्त्वाथ कुनटीम् । (६९।१)

तत्पृष्ठे शुद्धसूतं च कुनट्यंशं प्रदापयेत् ॥ (६९।२)

सूतार्धं कुनटीचूर्णं तस्यार्धं पूर्वमूलिका । (७०।१)

चूर्णं दत्त्वा पचेच्चुल्ल्या यामाष्ट मृदुवह्निना । (७०।२)

शिलापूतो रसो नाम हन्ति हिक्कां त्रिगुञ्जकः ॥ (७०।३)

मृतसूतं मृतं ताम्रं हिङ्गु पुष्करमूलकम् । (७१।१)

सैन्धवं गन्धकं तालं कटुकं चूर्णयेत् समान् ॥ (७१।२)

देवदालीपुनर्नवयोर् निर्गुण्डीमेघनादयोः । (७२।१)

तिक्तकोषातकीद्रावैर् दिनैकं मर्दयेद् दृढम् ॥ (७२।२)

माषमात्रं लिहेत् क्षौद्रैः रसं मन्थानभैरवम् । (७३।१)

कफरोगप्रशान्त्यर्थं निम्बक्वाथं पिबेदनु ॥ (७३।२)

विश्वादित्रिकनिर्गतद्रवनिशा कीरप्रियोत्थं दलं नीलग्रीवगलालयं सुरपतेस् तार्तीयनेत्राभिधम् । (७४।१)

विद्वत्पुञ्जवती कृमिप्रतिभटं निर्गुण्डिकावारिणा तुल्यांशाश् चणकप्रमाणवटिकाः सश्वासकासघ्निकाः ॥ (७४।२)

क्वाथं रास्नाबृहत्यग्निबलादुग्धैश् च पाययेत् ॥ (७५।०)

हिक्विनं पाययेद् धूमं पत्त्रैः शिखिनिशोद्भवैः ॥ (७६।०)

कर्षैकं गन्धकं शुद्धं घृतैश् चोष्णोदकैः पिबेत् । (७७।१)

कफं हन्त्यथ वा क्षौद्रैः पञ्चवक्त्ररसः खलु ॥ (७७।२)

अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसंदूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस् तु । (७८।१)

स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ॥ (७८।२)

पर्पटी:: प्रोदुच्तिओन्रसं द्विगुणगन्धेन मर्दयित्वा सभृङ्गकम् । (७९।१)

लोहपात्रे घृताभ्यक्ते द्रावितं बदराग्निना ॥ (७९।२)

ऊर्ध्वाधो गोमयं दत्त्वा कदल्याः कोमले दले । (८०।१)

स्निग्धया लोहदर्व्या च पर्पटाकारतां नयेत् ॥ (८०।२)

लोहपात्रे विनिक्षिप्ता लोहपर्पटिका भवेत् । (८१।१)

ताम्रपात्रे विनिक्षिप्ता ताम्रपर्पटिका भवेत् ॥ (८१।२)

विषपादं च युञ्जीत तत्साध्येष्वामयेषु च । (८२।१)

सुरसाया जयन्त्याश् च कन्यकाटरूषकयोः ॥ (८२।२)

त्रिफलाया मुनेर् भार्ङ्ग्या मुण्ड्यास् त्रिकटुचित्रयोः । (८३।१)

भृङ्गराजस्य वह्नेश्च प्रत्यहं द्रवभावितम् ॥ (८३।२)

आर्द्रकस्य रसेनापि सप्तधा भावयेत्पुनः । (८४।१)

अङ्गारैः स्वेदयेद् ईषत् पर्पटरसम् उत्तमम् ॥ (८४।२)

गुञ्जाष्टकं ददीतास्य ताम्बूलीपत्त्रसंयुतम् । (८५।१)

पिप्पलीदशकैः क्वाथं निर्गुण्ड्याश् चानुपाययेत् । (८५।२)

स्वरभङ्गे कफे श्वासे प्रयोज्यः सर्वदा रसः ॥ (८५।३)

त्रिकण्टकस्य मूलानि शुण्ठीं संक्षुद्य निक्षिपेत् । (८६।१)

अजाक्षीरे सनीरार्धं यावत्क्षीरं विपाचयेत् ॥ (८६।२)

तत्क्षीरं पाययेद्रात्रौ सकणं भोजने ऽपि च । (८७।१)

कूष्माण्डं वर्जयेच्चिञ्चां वृन्ताकं कर्कटीम् अपि ॥ (८७।२)

आरनालं च तैलं च संसर्गं च विवर्जयेत् । (८८।१)

मासत्रयं च सेवेत कासश्वासनिवृत्तये ॥ (८८।२)

सजीरहिङ्गुकव्योषैः शमयेद् ग्रहणीं रसः । (८९।१)

दशमूलाम्भसा वातज्वरं त्रिकटुना कफम् ॥ (८९।२)

ज्वरं मधुकसारेण पञ्चकोलेन सर्वजम् । (९०।१)

यक्ष्माणं मधुपिप्पल्या गोमूत्रेण गुदाङ्कुरान् ॥ (९०।२)

शूलम् एरण्डतैलेन पाण्डुशोफं सगुग्गुलुः । (९१।१)

कुष्ठानि भृङ्गभल्लातवाकुची पञ्चनिम्बकैः ॥ (९१।२)

धत्तूरबीजसंयोगान्मेहोन्मादविनाशिनी । (९२।१)

अपस्मारं निहन्त्याशु व्योषनिम्बुदलैः सह ॥ (९२।२)

स्तनंधयशिशूनां तु रसोऽयं नितरां हितः । (९३।१)

पथ्याक्षचूर्णादिवशाद् व्याधींश् चान्यान् सुदुस्तरान् ॥ (९३।२)

सजातीफलशीतोदं योजयेत्पर्पटीरसम् । (९४।१)

पित्ताजीर्णे शिरश् चास्य शीततोयेन सेचयेत् ॥ (९४।२)

नस्यं निष्ठीवनं धूमं तीक्ष्णं वमनरेचनम् । (९५।१)

अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम् । (९५।२)

चिरकालस्थितं मद्यं योजयेत्कफरोगिणे ॥ (९५।३)