रसरत्नसमुच्चयRasaratnasamuccaya
RRS, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
न क्रमेण विना शास्त्रं न शास्त्रेण विना क्रमः । (२।१)
na krameṇa vinā śāstraṃ na śāstreṇa vinā kramaḥ |
शास्त्रं क्रमयुतं ज्ञात्वा यः करोति स सिद्धिभाक् ॥ (२।२)
śāstraṃ kramayutaṃ jñātvā yaḥ karoti sa siddhibhāk ||
निरालस्याः स्वधर्मज्ञाः सदाज्ञापरिपालकाः ॥ (५।२)
nirālasyāḥ svadharmajñāḥ sadājñāparipālakāḥ ||
दम्भमात्सर्यनिर्मुक्ताः कुलाचारेषु दीक्षिताः । (६।१)
dambhamātsaryanirmuktāḥ kulācāreṣu dīkṣitāḥ |
इत्येवं लक्षणैर्युक्ताः शिष्याः स्युः सूतसिद्धये ॥ (६।३)
ityevaṃ lakṣaṇairyuktāḥ śiṣyāḥ syuḥ sūtasiddhaye ||
सहायाः सोद्यमास्तत्र यथा शिष्यास्ततोऽधिकाः । (७।१)
sahāyāḥ sodyamāstatra yathā śiṣyāstato'dhikāḥ |
कुलीनाः स्वामिभक्ताश्च कर्तव्या रसकर्मणि ॥ (७।२)
kulīnāḥ svāmibhaktāśca kartavyā rasakarmaṇi ||
विद्यां ग्रहीतुमिच्छति चौर्यच्छद्मखलोत्सवात् ॥ (८।२)
vidyāṃ grahītumicchati cauryacchadmakhalotsavāt ||
न तेषां सिध्यते किंचिन् मणिमन्त्रौषधादिकम् । (९।१)
na teṣāṃ sidhyate kiṃcin maṇimantrauṣadhādikam |
तस्माद् भक्तिबलादेव संतुष्यति यदा गुरुः । (१०।१)
tasmād bhaktibalādeva saṃtuṣyati yadā guruḥ |
तदा शिष्येण सा ग्राह्या रसविद्यात्मसिद्धये । (१०।२)
tadā śiṣyeṇa sā grāhyā rasavidyātmasiddhaye |
तत्र शाला प्रकर्तव्या सुविस्तीर्णा मनोरमा । (१३।१)
tatra śālā prakartavyā suvistīrṇā manoramā |
सम्यग्वातायनोपेता दिव्यचित्रैर् विचित्रिता ॥ (१३।२)
samyagvātāyanopetā divyacitrair vicitritā ||
तत्समीपे समे दीप्ते कर्तव्यं रसमण्डपम् । (१४।१)
tatsamīpe same dīpte kartavyaṃ rasamaṇḍapam |
अतिगुप्तं सुविस्तीर्णं कपाटार्गलशोभितम् ॥ (१४।२)
atiguptaṃ suvistīrṇaṃ kapāṭārgalaśobhitam ||
ध्वजछत्त्रवितानाढ्यं पुष्पमालाविलम्बितम् । (१५।१)
dhvajachattravitānāḍhyaṃ puṣpamālāvilambitam |
भूः समा तत्र कर्तव्या सुदृढा दर्पणोपमा । (१६।१)
bhūḥ samā tatra kartavyā sudṛḍhā darpaṇopamā |
तन्मध्ये वेदिका रम्या कर्तव्या लक्षणान्विता ॥ (१६।२)
tanmadhye vedikā ramyā kartavyā lakṣaṇānvitā ||
निष्कत्रयं हेमपत्त्रं रसेन्द्रं नवनिष्ककम् । (१७।१)
niṣkatrayaṃ hemapattraṃ rasendraṃ navaniṣkakam |
अम्लेन मर्दयेद् यामं तेन लिङ्गं तु कारयेत् ॥ (१७।२)
amlena mardayed yāmaṃ tena liṅgaṃ tu kārayet ||
दोलायन्त्रे सारनाले जम्बीरस्थं दिनं पचेत् । (१८।१)
dolāyantre sāranāle jambīrasthaṃ dinaṃ pacet |
तल्लिङ्गं पूजयेत्तत्र सुशुभैरुपचारकैः ॥ (१८।२)
talliṅgaṃ pūjayettatra suśubhairupacārakaiḥ ||
तत्फलं कोटिगुणितं रसलिङ्गार्चनाद्भवेत् ॥ (१९।२)
tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ rasaliṅgārcanādbhavet ||
तत्क्षणाद् विलयं यान्ति रसलिङ्गस्य दर्शनात् ॥ (२०।२)
tatkṣaṇād vilayaṃ yānti rasaliṅgasya darśanāt ||
स्पर्शनात्प्राप्यते मुक्तिरिति सत्यं शिवोदितम् । (२१।१)
sparśanātprāpyate muktiriti satyaṃ śivoditam |
आग्नेय्यां श्रीघोरेण मन्त्रराजेन चार्चयेत् ॥ (२१।२)
āgneyyāṃ śrīghoreṇa mantrarājena cārcayet ||
अष्टादशभुजं शुभ्रं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । (२२।१)
aṣṭādaśabhujaṃ śubhraṃ pañcavaktraṃ trilocanam |
प्रेतारूढं नीलकण्ठं रसलिङ्गं विचिन्तयेत् ॥ (२२।२)
pretārūḍhaṃ nīlakaṇṭhaṃ rasaliṅgaṃ vicintayet ||
तस्योत्सङ्गे महादेवीमेकवक्त्रां चतुर्भुजाम् । (२३।१)
tasyotsaṅge mahādevīmekavaktrāṃ caturbhujām |
अक्षमालाङ्कुशं दक्षे वामे पाशाभयं शुभम् । (२३।२)
akṣamālāṅkuśaṃ dakṣe vāme pāśābhayaṃ śubham |
दधतीं तप्तहेमाभां पीतवस्त्रां विभावयेत् ॥ (२३।३)
dadhatīṃ taptahemābhāṃ pītavastrāṃ vibhāvayet ||
वाङ्मयी श्रीः कामराजशक्तिबीजं रसाङ्कुशायै नमो द्वादशार्णैषा ज्ञेया विद्या रसाङ्कुशा ॥ (२४।०)
vāṅmayī śrīḥ kāmarājaśaktibījaṃ rasāṅkuśāyai namo dvādaśārṇaiṣā jñeyā vidyā rasāṅkuśā ||
नन्दीभृङ्गीमहाकालकुलीरान् पूर्वदिक्क्रमात् । (२५।२)
nandībhṛṅgīmahākālakulīrān pūrvadikkramāt |
पूजयेन् नाममन्त्रैश् च प्रणवादिनमोऽन्तकैः ॥ (२५।३)
pūjayen nāmamantraiś ca praṇavādinamo'ntakaiḥ ||
एव नित्यार्चनं तत्र कर्तव्यं रससिद्धये ॥ (२६।०)
eva nityārcanaṃ tatra kartavyaṃ rasasiddhaye ||
सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे चन्द्रताराबलान्विते । (२८।१)
sumuhūrte sunakṣatre candratārābalānvite |
स्थापयेद् रसलिङ्गाग्रे दिव्यवस्त्रेण वेष्टितम् । (२९।१)
sthāpayed rasaliṅgāgre divyavastreṇa veṣṭitam |
गन्धपुष्पाक्षतैर् धूपैर् नैवेद्यैश्च सुपूजयेत् ॥ (२९।२)
gandhapuṣpākṣatair dhūpair naivedyaiśca supūjayet ||
पूजान्ते हवनं कुर्याद्योनिकुण्डे सुलक्षणे । (३०।१)
pūjānte havanaṃ kuryādyonikuṇḍe sulakṣaṇe |
तिलाज्यैः पायसैः पुष्पैः शतपुष्पादिकैः पृथक् ॥ (३०।२)
tilājyaiḥ pāyasaiḥ puṣpaiḥ śatapuṣpādikaiḥ pṛthak ||
अघोरेण रसाङ्कुश्या होमान्ते शिष्यमाह्वयेत् । (३१।१)
aghoreṇa rasāṅkuśyā homānte śiṣyamāhvayet |
यस्यास्तु कुञ्चिताः केशाः श्यामा या पद्मलोचना । (३२।१)
yasyāstu kuñcitāḥ keśāḥ śyāmā yā padmalocanā |
सुरूपा तरुणी भिन्ना विस्तीर्णजघना शुभा ॥ (३२।२)
surūpā taruṇī bhinnā vistīrṇajaghanā śubhā ||
कृष्णपक्षे पुष्पवती सा नारी कालिनी स्मृता । (३४।२)
kṛṣṇapakṣe puṣpavatī sā nārī kālinī smṛtā |
तस्या देयं त्रिसप्ताहं गन्धकं घृतसंयुतम् । (३५।२)
tasyā deyaṃ trisaptāhaṃ gandhakaṃ ghṛtasaṃyutam |
कर्षैकैकं प्रभाते तु सा भवेत्कालिनीसमा ॥ (३५।३)
karṣaikaikaṃ prabhāte tu sā bhavetkālinīsamā ||
एवं शक्तियुतो यो ऽसौ दीक्षयेत् तं गुरूत्तमः । (३६।१)
evaṃ śaktiyuto yo 'sau dīkṣayet taṃ gurūttamaḥ |
सुस्नातम् अभिषिञ्चेत मन्त्रेण कलशोदकैः ॥ (३६।२)
susnātam abhiṣiñceta mantreṇa kalaśodakaiḥ ||
अघोरामङ्कुशीं विद्यां दध्याच्छिष्याय सद्गुरुः । (३७।१)
aghorāmaṅkuśīṃ vidyāṃ dadhyācchiṣyāya sadguruḥ |
यथाशक्त्या सुशिष्येण दातव्या गुरुदक्षिणा ॥ (३७।२)
yathāśaktyā suśiṣyeṇa dātavyā gurudakṣiṇā ||
अथाज्ञया गुरोर्मन्त्रं लक्षं लक्षं पृथग्जपेत् । (३८।१)
athājñayā gurormantraṃ lakṣaṃ lakṣaṃ pṛthagjapet |
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं अद्योरतर प्रस्फुट २ प्रकट २ कह २ शमय २ जात २ दह २ पातय २ ॐ ह्रीं ह्रैं ह्रौं ह्रूं अघोराय फट् इमम् अघोरमन्त्रं तु औं कामराजशक्तिबीजरसाङ्कुशायै आज्ञया विद्यां रसाङ्कुशाम् । (३८।२)
oṃ hrāṃ hrīṃ hrūṃ adyoratara prasphuṭa 2 prakaṭa 2 kaha 2 śamaya 2 jāta 2 daha 2 pātaya 2 oṃ hrīṃ hraiṃ hrauṃ hrūṃ aghorāya phaṭ imam aghoramantraṃ tu auṃ kāmarājaśaktibījarasāṅkuśāyai ājñayā vidyāṃ rasāṅkuśām |
दशांशं जुहुयात्कुण्डे त्रिकोणे हस्तमात्रके । (३९।१)
daśāṃśaṃ juhuyātkuṇḍe trikoṇe hastamātrake |
जातिपुष्पं त्रिमध्वक्तं पूर्णान्ते कन्यकार्चनम् ॥ (३९।२)
jātipuṣpaṃ trimadhvaktaṃ pūrṇānte kanyakārcanam ||
कृत्वाथ प्रविशेच्छालां शुद्धां लिप्तां सवेदिकाम् । (४०।१)
kṛtvātha praviśecchālāṃ śuddhāṃ liptāṃ savedikām |
षट्कोणं मण्डलं तत्र सिन्दूरेण द्विहस्तकम् ॥ (४०।२)
ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalaṃ tatra sindūreṇa dvihastakam ||
वेदिकायां लिखेत्सम्यक् तद्बहिश् चाष्टपत्त्रकम् । (४१।१)
vedikāyāṃ likhetsamyak tadbahiś cāṣṭapattrakam |
कमलं चतुरस्रं च चतुर्द्वारैः सुशोभितम् ॥ (४१।२)
kamalaṃ caturasraṃ ca caturdvāraiḥ suśobhitam ||
कर्णिकायां न्यसेत् खल्लं लोहजं स्वर्णलेखितम् । (४२।१)
karṇikāyāṃ nyaset khallaṃ lohajaṃ svarṇalekhitam |
पञ्चाशत्पञ्चविंशद् वा पूजयेद् रसलिङ्गवत् ॥ (४२।३)
pañcāśatpañcaviṃśad vā pūjayed rasaliṅgavat ||
भूनागः शक्तयश्चैताः षट्कोणे पूजयेत् क्रमात् ॥ (४३।२)
bhūnāgaḥ śaktayaścaitāḥ ṣaṭkoṇe pūjayet kramāt ||
उपरसगन्धतालककासीसशिलाकङ्कुष्ठभूषणम् । (४४।१)
uparasagandhatālakakāsīsaśilākaṅkuṣṭhabhūṣaṇam |
पूज्या अष्टदलेष्वेते पूर्वादीशानगं क्रमात् ॥ (४४।३)
pūjyā aṣṭadaleṣvete pūrvādīśānagaṃ kramāt ||
महारसरसकं विमला ताप्यं चपला तुत्थम् अञ्जनम् । (४५।१)
mahārasarasakaṃ vimalā tāpyaṃ capalā tuttham añjanam |
हिङ्गुलं सस्यकं चैव ख्याता एते महारसाः । (४५।२)
hiṅgulaṃ sasyakaṃ caiva khyātā ete mahārasāḥ |
पूर्वादीशानपर्यन्तं पत्त्राग्रेषु प्रपूजयेत् ॥ (४५।३)
pūrvādīśānaparyantaṃ pattrāgreṣu prapūjayet ||
पूर्वद्वारे स्वर्णरौप्ये दक्षिणे ताम्रसीसके । (४६।१)
pūrvadvāre svarṇaraupye dakṣiṇe tāmrasīsake |
पश्चिमे वङ्गकान्तौ च उत्तरे मुण्डतीक्ष्णके । (४६।२)
paścime vaṅgakāntau ca uttare muṇḍatīkṣṇake |
भस्त्रिका दण्डिकानेका शिला खल्वान्युलूखलम् । (४८।१)
bhastrikā daṇḍikānekā śilā khalvānyulūkhalam |
मृत्काष्ठताम्रलोहोत्थपात्राणि विविधानि च । (४९।१)
mṛtkāṣṭhatāmralohotthapātrāṇi vividhāni ca |
दिव्यौषधीनां वर्गाश्च रञ्जकस्नेहनानि च । (४९।२)
divyauṣadhīnāṃ vargāśca rañjakasnehanāni ca |
एतानि द्वारबाह्ये तु मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ (४९।३)
etāni dvārabāhye tu mūlamantreṇa pūjayet ||
वाङ्माया ह्रीं ततः क्षें च क्ष्मश्च पञ्चाक्षरो मनुः । (५०।१)
vāṅmāyā hrīṃ tataḥ kṣeṃ ca kṣmaśca pañcākṣaro manuḥ |
सर्वेषां रससिद्धानां नाम संकीर्तयेत् तदा ॥ (५०।३)
sarveṣāṃ rasasiddhānāṃ nāma saṃkīrtayet tadā ||
व्यालाचार्यश् चन्द्रसेनः सुबुद्धिर्नरवाहनः । (५१।१)
vyālācāryaś candrasenaḥ subuddhirnaravāhanaḥ |
आगमो नागबुद्धिश् च खण्डः कापालिको मतः ॥ (५२।२)
āgamo nāgabuddhiś ca khaṇḍaḥ kāpāliko mataḥ ||
कामारिस् तान्त्रिकः शम्भुर् लङ्कालम्पटशारदौ । (५३।१)
kāmāris tāntrikaḥ śambhur laṅkālampaṭaśāradau |
बाणासुरो मुनिश्रेष्ठो गोविन्दः कपिलो बलिः ॥ (५३।२)
bāṇāsuro muniśreṣṭho govindaḥ kapilo baliḥ ||
एते सर्वे तु सूतेन्द्रा रससिद्धा महाबलाः । (५४।१)
ete sarve tu sūtendrā rasasiddhā mahābalāḥ |
वैद्याः पूज्याः प्रयत्नेन ततः कुर्याद्रसार्चनम् ॥ (५५।२)
vaidyāḥ pūjyāḥ prayatnena tataḥ kuryādrasārcanam ||
तर्पयेत् पूजयेद् भक्त्या यथाशक्त्यनुसारतः ॥ (५६।३)
tarpayet pūjayed bhaktyā yathāśaktyanusārataḥ ||
इत्येवं सर्वसम्भारयुक्तं कुर्याद्रसोत्सवम् । (५७।१)
ityevaṃ sarvasambhārayuktaṃ kuryādrasotsavam |
सर्वविघ्नप्रशान्त्यर्थं सर्वेप्सितफलप्रदम् ॥ (५७।२)
sarvavighnapraśāntyarthaṃ sarvepsitaphalapradam ||
अन्यथा यो विमूढात्मा मन्त्रदीक्षाक्रमाद्विना । (५८।१)
anyathā yo vimūḍhātmā mantradīkṣākramādvinā |
कर्तुमिच्छति सूतस्य साधनं गुरुवर्जितः ॥ (५८।२)
kartumicchati sūtasya sādhanaṃ guruvarjitaḥ ||
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रोक्तां कारयेत्क्रियाम् ॥ (५९।२)
tasmātsarvaprayatnena śāstroktāṃ kārayetkriyām ||
सम्यक्साधनसोद्यमा गुरुयुता राजाज्ञयालंकृता नानाकर्मपराङ्मुखा रसपराश् चाढ्या जनैश्चार्थिताः । (६०।१)
samyaksādhanasodyamā guruyutā rājājñayālaṃkṛtā nānākarmaparāṅmukhā rasaparāś cāḍhyā janaiścārthitāḥ |
मात्रायन्त्रसुपाककर्मकुशलाः सर्वौषधे कोविदाः तेषां सिध्यति नान्यथा विधिबलाच्छ्रीपारदः पारदः ॥ (६०।२)
mātrāyantrasupākakarmakuśalāḥ sarvauṣadhe kovidāḥ teṣāṃ sidhyati nānyathā vidhibalācchrīpāradaḥ pāradaḥ ||
रसशास्त्रं प्रदातव्यं विप्राणां धर्महेतवे । (६१।१)
rasaśāstraṃ pradātavyaṃ viprāṇāṃ dharmahetave |
राज्ञे वैश्याय वृद्ध्यर्थं दास्यार्थम् इतरस्य च ॥ (६१।२)
rājñe vaiśyāya vṛddhyarthaṃ dāsyārtham itarasya ca ||
गुरौ तुष्टे शिवस्तुष्येच्छिवे तुष्टे रसस्तथा । (६२।१)
gurau tuṣṭe śivastuṣyecchive tuṣṭe rasastathā |
रसे तुष्टे क्रियाः सर्वाः सिध्यन्त्येव न संशयः ॥ (६२।२)
rase tuṣṭe kriyāḥ sarvāḥ sidhyantyeva na saṃśayaḥ ||
रसविद्या दृढं गोप्या मातुर्गुह्यमिव ध्रुवम् । (६३।१)
rasavidyā dṛḍhaṃ gopyā māturguhyamiva dhruvam |
भवेद् वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या च प्रकाशनात् ॥ (६३।२)
bhaved vīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśanāt ||
रोगिणां बहुभिर्ज्ञातं भवेन्निर्वीर्यम् औषधम् ॥ (६४।२)
rogiṇāṃ bahubhirjñātaṃ bhavennirvīryam auṣadham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.