रसरत्नसमुच्चयRasaratnasamuccaya

RRS, 7

7 of 18 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रसशालां प्रकुर्वीत सर्वबाधाविवर्जिते । (१।१)

rasaśālāṃ prakurvīta sarvabādhāvivarjite |

1.2१.२

सर्वौषधिमये देशे रम्ये कूपसमन्विते ॥ (१।२)

sarvauṣadhimaye deśe ramye kūpasamanvite ||

2.1२.१

यक्षत्र्यक्षसहस्राक्षदिग्विभागे सुशोभने । (२।१)

yakṣatryakṣasahasrākṣadigvibhāge suśobhane |

2.2२.२

नानोपकरणोपेतां प्राकारेण सुशोभिताम् ॥ (२।२)

nānopakaraṇopetāṃ prākāreṇa suśobhitām ||

3.1३.१

शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद् रसभैरवम् । (३।१)

śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayed rasabhairavam |

3.2३.२

वह्निकर्माणि चाग्नेये याम्ये पाषाणकर्म च ॥ (३।२)

vahnikarmāṇi cāgneye yāmye pāṣāṇakarma ca ||

4.1४.१

नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । (४।१)

nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam |

4.2४.२

शोषणं वायुकोणे च वेधकर्मोत्तरे तथा । (४।२)

śoṣaṇaṃ vāyukoṇe ca vedhakarmottare tathā |

4.3४.३

स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके ॥ (४।३)

sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake ||

5.1५.१

पदार्थसंग्रहः कार्यो रससाधनहेतुकः । (५।१)

padārthasaṃgrahaḥ kāryo rasasādhanahetukaḥ |

5.2५.२

सत्त्वपातनकोष्ठीं च झरत्कोष्ठीं सुशोभनाम् ॥ (५।२)

sattvapātanakoṣṭhīṃ ca jharatkoṣṭhīṃ suśobhanām ||

6.1६.१

भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोण्यो ऽप्यनेकशः । (६।१)

bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇyo 'pyanekaśaḥ |

6.2६.२

भस्त्रिकायुगलं तद्वन्नलिके वंशलोहयोः ॥ (६।२)

bhastrikāyugalaṃ tadvannalike vaṃśalohayoḥ ||

7.1७.१

स्वर्णायोघोषशुल्वाश्मकुण्ड्यश् चर्मकृतां तथा । (७।१)

svarṇāyoghoṣaśulvāśmakuṇḍyaś carmakṛtāṃ tathā |

7.2७.२

करणानि विचित्राणि द्रव्याण्यपि समाहरेत् ॥ (७।२)

karaṇāni vicitrāṇi dravyāṇyapi samāharet ||

8.1८.१

कण्डणी पेषणी स्वल्पा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः । (८।१)

kaṇḍaṇī peṣaṇī svalpā droṇīrūpāśca vartulāḥ |

8.2८.२

आयसास्तप्तखल्लाश्च मर्दकाश्च तथाविधाः ॥ (८।२)

āyasāstaptakhallāśca mardakāśca tathāvidhāḥ ||

9.1९.१

सूक्ष्मच्छिद्रसहस्राढ्या द्रव्यगालनहेतवे । (९।१)

sūkṣmacchidrasahasrāḍhyā dravyagālanahetave |

9.2९.२

चालनी च कटत्राणि शलाका हि च कुण्डली ॥ (९।२)

cālanī ca kaṭatrāṇi śalākā hi ca kuṇḍalī ||

10.1१०.१

सिएवेचालनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । (१०।१)

sievecālanī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate |

10.2१०.२

वैणवीभिः शलाकाभिर्निर्मिता ग्रथिता गुणैः । (१०।२)

vaiṇavībhiḥ śalākābhirnirmitā grathitā guṇaiḥ |

10.3१०.३

कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता ॥ (१०।३)

kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā ||

11.0११.०

सिएवे:: व्।२चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यापि वंशजा ॥ (११।०)

sieve:: v.2cūrṇacālanahetośca cālanyanyāpi vaṃśajā ||

12.1१२.१

कर्णिकारस्य शाल्मल्या हरिजातस्य कम्बया । (१२।१)

karṇikārasya śālmalyā harijātasya kambayā |

12.2१२.२

चतुरङ्गुलविस्तारयुक्तया निर्मिता शुभा ॥ (१२।२)

caturaṅgulavistārayuktayā nirmitā śubhā ||

13.1१३.१

सिएवे:: कुण्डलीकुण्डल्यरत्निविस्तारा छागचर्माभिवेष्टिता । (१३।१)

sieve:: kuṇḍalīkuṇḍalyaratnivistārā chāgacarmābhiveṣṭitā |

13.2१३.२

वाजिवालाम्बरानद्धतला चालनिका परा । (१३।२)

vājivālāmbarānaddhatalā cālanikā parā |

13.3१३.३

तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः ॥ (१३।३)

tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ ||

14.1१४.१

मूषामृत्तुषकार्पासवनोपलकपिष्टकम् । (१४।१)

mūṣāmṛttuṣakārpāsavanopalakapiṣṭakam |

14.2१४.२

त्रिविधं भेषजं धातुजीवमूलमयं तथा । (१४।२)

trividhaṃ bheṣajaṃ dhātujīvamūlamayaṃ tathā |

14.3१४.३

शिखित्र, शर्कराशिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च सितोपला ॥ (१४।३)

śikhitra, śarkarāśikhitrā govaraṃ caiva śarkarā ca sitopalā ||

15.0१५.०

छर्चोअल्शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिला मताः ॥ (१५।०)

charcoalśikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilā matāḥ ||

16.0१६.०

छर्चोअल्:: कोकिलकोकिलाश् चेतिताङ्गारा निर्वाणाः पयसा विना ॥ (१६।०)

charcoal:: kokilakokilāś cetitāṅgārā nirvāṇāḥ payasā vinā ||

17.1१७.१

द्रिएद् चोwदुन्ग्पिष्टकं छगणं छाणम् उपलं चोत्पलं तथा । (१७।१)

dried cowdungpiṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇam upalaṃ cotpalaṃ tathā |

17.2१७.२

गिरिण्डोपलसाठी च संशुष्कच्छगणाभिधाः ॥ (१७।२)

giriṇḍopalasāṭhī ca saṃśuṣkacchagaṇābhidhāḥ ||

18.0१८.०

काचायोमृद्वराटानां कूपिका चषकानि च ॥ (१८।०)

kācāyomṛdvarāṭānāṃ kūpikā caṣakāni ca ||

19.0१९.०

बोत्त्लेकूपिका कुपिका सिद्धा गोला चैव गिरिण्डिका ॥ (१९।०)

bottlekūpikā kupikā siddhā golā caiva giriṇḍikā ||

20.1२०.१

चषकपर्यायाःचषकं च कटोरी च वाटिका खारिका तथा । (२०।१)

caṣakaparyāyāḥcaṣakaṃ ca kaṭorī ca vāṭikā khārikā tathā |

20.2२०.२

कञ्चोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ॥ (२०।२)

kañcolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi ||

21.1२१.१

शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रशिप्राश्च शङ्खिकाः । (२१।१)

śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudraśiprāśca śaṅkhikāḥ |

21.2२१.२

क्षुरप्राश्च तथा पाक्यः यच्चान्यत्तत्र युज्यते । (२१।२)

kṣuraprāśca tathā pākyaḥ yaccānyattatra yujyate |

21.3२१.३

पालिका कर्णिका चैव शाकच्छेदनशस्त्रकाः ॥ (२१।३)

pālikā karṇikā caiva śākacchedanaśastrakāḥ ||

22.1२२.१

शालासम्मार्जनाद्यं हि रसपाकान्तकर्म यत् । (२२।१)

śālāsammārjanādyaṃ hi rasapākāntakarma yat |

22.2२२.२

तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया ॥ (२२।२)

tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā ||

23.1२३.१

श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समर्चयेत् । (२३।१)

śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samarcayet |

23.2२३.२

अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णन्ति भैरवाः ॥ (२३।२)

anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇanti bhairavāḥ ||

24.1२४.१

रससंचिन्तका वैद्या निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । (२४।१)

rasasaṃcintakā vaidyā nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ |

24.2२४.२

सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः ॥ (२४।२)

sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste'pi sādhakaiḥ ||

25.0२५.०

रसपाकावसानं हि सदाघोरं च जापयेत् ॥ (२५।०)

rasapākāvasānaṃ hi sadāghoraṃ ca jāpayet ||

26.0२६.०

सोद्यमाः शुचयः शूरा बलिष्ठाः परिचारकाः ॥ (२६।०)

sodyamāḥ śucayaḥ śūrā baliṣṭhāḥ paricārakāḥ ||

27.1२७.१

धर्मिष्ठः सत्यवाग्विद्वान् शिवकेशवपूजकः । (२७।१)

dharmiṣṭhaḥ satyavāgvidvān śivakeśavapūjakaḥ |

27.2२७.२

सदयः पद्महस्तश्च संयोज्यो रसवैद्यके ॥ (२७।२)

sadayaḥ padmahastaśca saṃyojyo rasavaidyake ||

28.1२८.१

पताकाकुम्भपाथोजमत्स्यचापाङ्कपाणिकः । (२८।१)

patākākumbhapāthojamatsyacāpāṅkapāṇikaḥ |

28.2२८.२

अनामाधस्थरेखाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान् ॥ (२८।२)

anāmādhastharekhāṅkaḥ sa syādamṛtahastavān ||

29.1२९.१

अदेशिकः कृपामुक्तो लुब्धो गुरुविवर्जितः । (२९।१)

adeśikaḥ kṛpāmukto lubdho guruvivarjitaḥ |

29.2२९.२

कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तः स उच्यते ॥ (२९।२)

kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahastaḥ sa ucyate ||

30.0३०.०

निग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने ॥ (३०।०)

nigrahamantrajñāste yojyā nidhisādhane ||

31.1३१.१

बलिष्ठाः सत्यवन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः । (३१।१)

baliṣṭhāḥ satyavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ |

31.2३१.२

भूतत्रासनविद्याश्च ते योज्या बलिसाधने ॥ (३१।२)

bhūtatrāsanavidyāśca te yojyā balisādhane ||

32.1३२.१

निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः । (३२।१)

nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ |

32.2३२.२

यमिनः पथ्यभोक्तारो योजनीया रसायने ॥ (३२।२)

yaminaḥ pathyabhoktāro yojanīyā rasāyane ||

33.1३३.१

धनवन्तो वदान्याश्च सर्वोपस्करसंयुताः । (३३।१)

dhanavanto vadānyāśca sarvopaskarasaṃyutāḥ |

33.2३३.२

गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः ॥ (३३।२)

guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ ||

34.1३४.१

तत्तदौषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः । (३४।१)

tattadauṣadhanāmajñāḥ śucayo vañcanojjhitāḥ |

34.2३४.२

नानाविषयभाषाज्ञास्ते मता भेषजाहृतौ ॥ (३४।२)

nānāviṣayabhāṣājñāste matā bheṣajāhṛtau ||

35.1३५.१

शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् । (३५।१)

śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām |

35.2३५.२

संदेहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति सर्वदा ॥ (३५।२)

saṃdehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati sarvadā ||

36.1३६.१

दशाष्टक्रियया सिद्धो रसोऽसौ साधकोत्तमः । (३६।१)

daśāṣṭakriyayā siddho raso'sau sādhakottamaḥ |

36.2३६.२

हा रसो नष्टमित्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसम् ॥ (३६।२)

hā raso naṣṭamityuktvā sevetānyatra taṃ rasam ||

37.1३७.१

रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । (३७।१)

rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ |

37.2३७.२

जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी ॥ (३७।२)

jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RRS, 7

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit