रसरत्नसमुच्चयRasaratnasamuccaya
RRS, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद् रसभैरवम् । (३।१)
śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayed rasabhairavam |
नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । (४।१)
nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam |
स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके ॥ (४।३)
sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake ||
सत्त्वपातनकोष्ठीं च झरत्कोष्ठीं सुशोभनाम् ॥ (५।२)
sattvapātanakoṣṭhīṃ ca jharatkoṣṭhīṃ suśobhanām ||
भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोण्यो ऽप्यनेकशः । (६।१)
bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇyo 'pyanekaśaḥ |
स्वर्णायोघोषशुल्वाश्मकुण्ड्यश् चर्मकृतां तथा । (७।१)
svarṇāyoghoṣaśulvāśmakuṇḍyaś carmakṛtāṃ tathā |
कण्डणी पेषणी स्वल्पा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः । (८।१)
kaṇḍaṇī peṣaṇī svalpā droṇīrūpāśca vartulāḥ |
सिएवेचालनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । (१०।१)
sievecālanī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate |
वैणवीभिः शलाकाभिर्निर्मिता ग्रथिता गुणैः । (१०।२)
vaiṇavībhiḥ śalākābhirnirmitā grathitā guṇaiḥ |
कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता ॥ (१०।३)
kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā ||
सिएवे:: व्।२चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यापि वंशजा ॥ (११।०)
sieve:: v.2cūrṇacālanahetośca cālanyanyāpi vaṃśajā ||
सिएवे:: कुण्डलीकुण्डल्यरत्निविस्तारा छागचर्माभिवेष्टिता । (१३।१)
sieve:: kuṇḍalīkuṇḍalyaratnivistārā chāgacarmābhiveṣṭitā |
तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः ॥ (१३।३)
tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ ||
शिखित्र, शर्कराशिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च सितोपला ॥ (१४।३)
śikhitra, śarkarāśikhitrā govaraṃ caiva śarkarā ca sitopalā ||
छर्चोअल्शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिला मताः ॥ (१५।०)
charcoalśikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilā matāḥ ||
छर्चोअल्:: कोकिलकोकिलाश् चेतिताङ्गारा निर्वाणाः पयसा विना ॥ (१६।०)
charcoal:: kokilakokilāś cetitāṅgārā nirvāṇāḥ payasā vinā ||
द्रिएद् चोwदुन्ग्पिष्टकं छगणं छाणम् उपलं चोत्पलं तथा । (१७।१)
dried cowdungpiṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇam upalaṃ cotpalaṃ tathā |
बोत्त्लेकूपिका कुपिका सिद्धा गोला चैव गिरिण्डिका ॥ (१९।०)
bottlekūpikā kupikā siddhā golā caiva giriṇḍikā ||
चषकपर्यायाःचषकं च कटोरी च वाटिका खारिका तथा । (२०।१)
caṣakaparyāyāḥcaṣakaṃ ca kaṭorī ca vāṭikā khārikā tathā |
कञ्चोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ॥ (२०।२)
kañcolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi ||
शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रशिप्राश्च शङ्खिकाः । (२१।१)
śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudraśiprāśca śaṅkhikāḥ |
क्षुरप्राश्च तथा पाक्यः यच्चान्यत्तत्र युज्यते । (२१।२)
kṣuraprāśca tathā pākyaḥ yaccānyattatra yujyate |
शालासम्मार्जनाद्यं हि रसपाकान्तकर्म यत् । (२२।१)
śālāsammārjanādyaṃ hi rasapākāntakarma yat |
तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया ॥ (२२।२)
tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā ||
श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समर्चयेत् । (२३।१)
śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samarcayet |
अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णन्ति भैरवाः ॥ (२३।२)
anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇanti bhairavāḥ ||
रससंचिन्तका वैद्या निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । (२४।१)
rasasaṃcintakā vaidyā nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ |
सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः ॥ (२४।२)
sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste'pi sādhakaiḥ ||
सोद्यमाः शुचयः शूरा बलिष्ठाः परिचारकाः ॥ (२६।०)
sodyamāḥ śucayaḥ śūrā baliṣṭhāḥ paricārakāḥ ||
धर्मिष्ठः सत्यवाग्विद्वान् शिवकेशवपूजकः । (२७।१)
dharmiṣṭhaḥ satyavāgvidvān śivakeśavapūjakaḥ |
कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तः स उच्यते ॥ (२९।२)
kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahastaḥ sa ucyate ||
बलिष्ठाः सत्यवन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः । (३१।१)
baliṣṭhāḥ satyavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ |
निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः । (३२।१)
nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ |
गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः ॥ (३३।२)
guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ ||
शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् । (३५।१)
śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām |
संदेहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति सर्वदा ॥ (३५।२)
saṃdehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati sarvadā ||
दशाष्टक्रियया सिद्धो रसोऽसौ साधकोत्तमः । (३६।१)
daśāṣṭakriyayā siddho raso'sau sādhakottamaḥ |
हा रसो नष्टमित्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसम् ॥ (३६।२)
hā raso naṣṭamityuktvā sevetānyatra taṃ rasam ||
रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । (३७।१)
rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ |
जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी ॥ (३७।२)
jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.