श्रीदेव्युवाच । (१।१)

रसस्य लक्षणं किंवा रसकर्म च कीदृशम् । (१।२)

तन्न जानामि देवेश वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ (१।३)

श्रीभैरव उवाच । (२।१)

प्रागेवोक्ता रसोत्पत्तिस् तल्लक्षणम् अतः शृणु ॥ (२।२)

तस्य नामसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च । (३।१)

शक्यते न मया वक्तुं संक्षेपात् कथ्यते शृणु ॥ (३।२)

रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदश्चाथ मिश्रकः ॥ (४।०)

रस-क़ुएच्क्सिल्बेर्रसं सिद्धरसं विद्यात् सिद्धक्षेत्रसमाश्रयम् । (५।१)

नाशयेत् सकलान् रोगान् वलीपलितमेव सः ॥ (५।२)

रसेन्द्र-क़ुएच्क्सिल्बेर्देहलोहकरं शुद्धं रसेन्द्रम् अधुना शृणु । (६।१)

शरीरे हेम्नि कर्ता च जारणे सारणासु च ॥ (६।२)

पारद-क़ुएच्क्सिल्बेर्यो बाह्याभ्यन्तरे श्वेतो बहुलं कञ्चुकावृतः । (७।१)

तं विद्यात् पारदं देवि तारकर्मणि योजयेत् । (७।२)

यथा काञ्जिकसंस्पर्शात् क्षीरभाण्डं विनश्यति । (७।३)

तथा हेम शरीरं च पारदेन विनश्यति ॥ (७।४)

मिश्रक-क़ुएच्क्सिल्बेर्मयूरपत्त्रिकाभासं मिश्रकं च विदुर् बुधाः । (८।१)

धूम्रवर्णं रसं दृष्ट्वा विशेषेणोपलभ्यते । (८।२)

मिश्रकं तु विजानीयादुद्वाहकर्मकारकम् ॥ (८।३)

एवं पञ्चविधा देवि रसभेदा निरूपिताः ॥ (९।०)

सूतसंस्काराःस्वेदनं मर्दनं चैव चारणं जारणं तथा । (१०।१)

द्रावणं रञ्जनं चैव सारणं क्रामणं क्रमात् । (१०।२)

इति यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य सिध्यति सूतकः ॥ (१०।३)

तीव्रत्वं जायते स्वेदात् अमलत्वं च मर्दनात् । (११।१)

चारणेन बलं कुर्यात् जारणाद्बन्धनं भवेत् ॥ (११।२)

एकत्वं द्रावणात् तस्य रक्तत्वं रक्तकाञ्जनात् । (१२।१)

व्यापित्वं सारणात् तस्य क्रामित्वं क्रामणात्तथा ॥ (१२।२)

पारदगतयःजलगो जलरूपेण त्वरितो हंसगो भवेत् । (१३।१)

मलगो मलरूपेण सधूमो धूमगो भवेत् ॥ (१३।२)

अन्या जीवगतिर्देवि जीवोऽण्डादिव निष्क्रमेत् । (१४।१)

स तावज्जीवयेज्जीवं तेन जीवो रसः स्मृतः ॥ (१४।२)

चतुष्टयी गतिस्तस्य निपुणेन तु लभ्यते । (१५।१)

चतस्रो गतयो दृश्या अदृश्या पञ्चमी गतिः ॥ (१५।२)

मन्त्रध्यानादिना तस्य क्षीयते पञ्चमी गतिः ॥ (१६।०)

रसस्य पञ्चावस्थाःधूमश्चिटिचिटिश्चैव मण्डूकप्लुतिरेव च । (१७।१)

अकम्पश्च विकम्पश्च पञ्चावस्था रसस्य तु ॥ (१७।२)

गतित्रयमथ्यमानस्य कल्केन सम्भवेद्धि गतित्रयम् । (१८।१)

जले गतिर्मलगतिः पुनर् हंसगतिस्ततः ॥ (१८।२)

रसनियमनहेम दत्त्वा ततः शुद्धं तत्तु स्तम्भेन् नियामके । (१९।१)

नियामकगणौषध्या रसं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ (१९।२)

नियमितो न प्रयाति तथा धूमगतिं शिवे ॥ (२०।०)

कणिकाचालरहितो बुद्बुदैश्चापवर्जितः । (२१।१)

नियमितो भवत्येष चुल्लिकाग्निसहस्तथा ॥ (२१।२)

जारण ओह्ने नियामन -> गतित्रयअनियम्य यदा सूतं जारयेत् काञ्जिकाशये । (२२।१)

जायते निश्चितं भद्रे तदा तस्य गतित्रयम् ॥ (२२।२)

स्वेदन बिस् मर्दनदोलास्वेदेन चावश्यं स्वेदितो हि दिनत्रयम् । (२३।१)

वसुभण्टादिभिर्देवि रसराजो न हीयते ॥ (२३।२)

अक्षीणं तु रसं दृष्ट्वा दद्याद्व्योमादिकं ततः । (२४।१)

स्वेदनं च ततः कर्म दीयमानस्य मर्दनम् ॥ (२४।२)

पिष्टिकारसालिङ्गित आहारः पिष्टिकेत्यभिधीयते । (२५।१)

जारणतद्द्रुतं रसगर्भे तु जारणं परिकीर्तितम् ॥ (२५।२)

जारणा तत्समाख्याता तदेवं चोपलभ्यते । (२६।१)

रञ्जनजीर्णान्ते रञ्जनं कार्यं रक्तवर्गगणेन च ॥ (२६।२)

सारणजीर्णं जीर्णं तु संरक्तं समहेम्ना तु सारयेत् । (२७।१)

बन्धनसारणायन्त्रयोगेन बध्यते सारितो रसः ॥ (२७।२)

सारितः सारितश्चैव यथा भवति सूतकः । (२८।१)

क्रामण => वेधक्रामणेन समायुक्तं तं च वेधे नियोजयेत् ॥ (२८।२)

आरोटः पारदो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । (२९।१)

बद्धस्तु रुद्ररूपः स्यात् कर्मयोगबलाद्रसः ॥ (२९।२)

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कर्मयोगस्य विस्तरम् ॥ (३०।०)

रसदोषाःपारदस्य त्रयो दोषा विषं वह्निर्मलस् तथा । (३१।१)

विषेण सविषं विद्यात् वह्नौ कुष्ठी भवेन्नरः । (३१।२)

मलेनोदररोगी स्यात् म्रियते च रसायने ॥ (३१।३)

मानपरिभाषाषट् त्रुट्यश् चैकलिक्षा स्यात् षड्लिक्षा यूक एव च । (३२।१)

षड्यूकास्तु रजःसंज्ञाः कथितास्तव सुव्रते ॥ (३२।२)

षड्रजः सर्षपः साक्षात् सिद्धार्थः स च कीर्तितः । (३३।१)

षट्सिद्धार्थाश्च देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः ॥ (३३।२)

षड्यवैरेकगुञ्जा स्यात् षड्गुञ्जाश्चैकमाषकः । (३४।१)

माषा द्वादश तोलः स्यात् अष्टौ तोलाः पलं भवेत् ॥ (३४।२)

द्वात्रिंशत्पलकं देवि शुभं तु परिकीर्तितम् । (३५।१)

शुभस्य तु सहस्रे द्वे भार एकः प्रकीर्तितः ॥ (३५।२)

द्वे सहस्रे पलानां तु सहस्रं शतमेव वा । (३६।१)

अष्टाविंशत् पलानां तु दश पञ्चकमेव वा ॥ (३६।२)

पलार्धेनैव संस्कारः कर्तव्यः सूतकस्य तु ॥ (३७।०)

रसस्वेदनमहाबला नागबला मेघनादा पुनर्नवा । (३८।१)

मेषशृङ्गी च तत्सारैः नवसारसमन्वितम् । (३८।२)

पारदं देवदेवेशि स्वेदयेद्दिवसत्रयम् ॥ (३८।३)

पारदस्वेदनगिरिकर्णी च मीनाक्षी सहदेवी पुनर्नवा । (३९।१)

उरगा त्रिफला कान्ता लघुपर्णी शतावरी ॥ (३९।२)

तुषवर्जे तु धान्याम्ले सर्वं संक्षुभ्य निक्षिपेत् । (४०।१)

एकादशगुणे ऽम्ले ऽस्मिन् षोडशांशैर्विमर्दितम् ॥ (४०।२)

आसुरीलवणव्योषचित्रकार्द्रकमूलकैः । (४१।१)

दोलायां स्वेदयेद्देवि त्रिदिनं मृदुनाग्निना ॥ (४१।२)

एन्त्ड़ेर्नुन्ग् वोन् मलस् उन्द् दोषसङ्कोलस्तु विषं हन्ति वह्निमारग्वधः प्रिये । (४२।१)

चित्रकस्तु मलं हन्यात् कुमारी सप्तकञ्चुकम् ॥ (४२।२)

तस्माद् एभिः समोपेतैर्मर्दयेत् पातयेद् बुधः ॥ (४३।०)

पारदमर्दनविद्याधरेण यन्त्रेण भावयेद्दोषवर्जितम् । (४४।१)

ततस्त्रिगुणवस्त्रस्थं तं रसं देवि गालितम् ॥ (४४।२)

त्रिफलावह्निमूलत्वात् गृहकन्यारसान्वितम् । (४५।१)

निरुद्गारे तु पाषाणे मर्दयेत् पातयेत् पुनः ॥ (४५।२)

धूमसारगुडव्योषरजनीसितसर्षपैः । (४६।१)

इष्टिकाकाञ्जिकोर्णाभिः त्रिदिनं मर्दयेत्ततः ॥ (४६।२)

निर्मलो जायते सूतः मत्प्रभावं प्रकाशयेत् ॥ (४७।०)

मेर्चुर्य्:: शोधनवासकेन विभीतेन मर्दयेत् पातयेत् पुनः । (४८।१)

नागवङ्गादिका दोषा यान्ति नाशम् उपाधिजाः ॥ (४८।२)

एन्त्ड़ेर्नेन् वोन् गिरिदोषसप्तवारं काकमाच्या गतदोषं विमर्दयेत् । (४९।१)

पातयेत् सप्तवारं च गिरिदोषं त्यजेद्रसः ॥ (४९।२)

एन्त्ड़ेर्नेन् वोन् क्षेत्रदोषक्षेत्रदोषं त्यजेद्देवि गोकर्णरसमूर्छितः ॥ (५०।०)

एन्त्ड़ेर्नेन् वोन् कञ्चुकस्कार्पासपत्त्रनिर्यासे स्विन्नस् त्रिकटुकान्विते । (५१।१)

सप्तकञ्चुकनिर्मुक्तः सप्ताहाज्जायते रसः ॥ (५१।२)

शोधन दुर्छ् मर्दन + पातनकाकमाची जया ब्राह्मी गाङ्गेरी रक्तचित्रकः । (५२।१)

मण्डूकी मुद्गपर्णी च शृङ्गवेरं रसाङ्कुशः ॥ (५२।२)

देवदाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । (५३।१)

कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः ॥ (५३।२)

शूलिनी शूर्पपर्णी च गोजिह्वा क्षीरकञ्चुकः । (५४।१)

तद्रसैर्मर्दितः पात्यः सप्तधा निर्मलो भवेत् ॥ (५४।२)

एन्त्ड़ेर्नेन् वोन् वङ्ग उन्द् नागताम्रेण पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्ध्वपातने । (५५।१)

वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ (५५।२)

रोधन (?)मर्दितस् त्रिफलाशिग्रुराजिकापटुचित्रकैः । (५६।१)

ऊर्ध्वभाण्डगतः पाच्यः प्रदीप्तैर् उपलैरधः ॥ (५६।२)

सृष्ट्यम्बुजनिरोधेन लब्धप्रायो भवेद्रसः । (५७।१)

रेइनिगुन्ग् दुर्छ् नियमनकर्कोटीकञ्चुकीबिम्बीसर्पाक्ष्यम्बुजसंयुतम् ॥ (५७।२)

रसं नियामके दद्यात् तेजस्वी निर्मलो भवेत् । (५८।१)

ग्रासार्थिकरणएवं विशोधितः सूतो भद्राष्टांशविशोषितः ॥ (५८।२)

क्षुद्राम्ललवणक्षारभूखगोषणशिग्रुभिः । (५९।१)

राजिकाटङ्कणयुतैरारनाले दिनत्रयम् । (५९।२)

स्वेदनाद्दीपितो देवि ग्रासार्थी जायते रसः ॥ (५९।३)

व्योमसत्त्वादिबीजानि रसजारणशोधने । (६०।१)

तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ (६०।२)