TĀ, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभे ऽहं द्वितीयम् ॥ (१।२)
tannirṇetuṃ prakaraṇamidamārabhe 'haṃ dvitīyam ||
अनुपायं हि यद्रूपं को ऽर्थो देशनयात्र वै । (२।१)
anupāyaṃ hi yadrūpaṃ ko 'rtho deśanayātra vai |
स्वयं तु तेषां तत्तादृक् किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥ (३।२)
svayaṃ tu teṣāṃ tattādṛk kiṃ brūmaḥ kila tānprati ||
स्वभाव एव मन्तव्यः स हि नित्योदितो विभुः ॥ (४।२)
svabhāva eva mantavyaḥ sa hi nityodito vibhuḥ ||
एतावद्भिरसंख्यातैः स्वभावैर्यत्प्रकाशते । (५।१)
etāvadbhirasaṃkhyātaiḥ svabhāvairyatprakāśate |
के ऽप्यंशांशिकया तेन विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ (५।२)
ke 'pyaṃśāṃśikayā tena viśantyanye niraṃśataḥ ||
तत्र ये निर्मलात्मानो भैरवीयां स्वसंविदम् । (७।१)
tatra ye nirmalātmāno bhairavīyāṃ svasaṃvidam |
स हि तस्मात्समुद्भूतः प्रत्युत प्रविभाव्यते ॥ (८।२)
sa hi tasmātsamudbhūtaḥ pratyuta pravibhāvyate ||
ज्ञप्तावुपाय एव स्यादिति चेज्ज्ञप्तिरुच्यते । (९।१)
jñaptāvupāya eva syāditi cejjñaptirucyate |
प्रकाशत्वं स्वप्रकाशे तच्च तत्रान्यतः कथम् ॥ (९।२)
prakāśatvaṃ svaprakāśe tacca tatrānyataḥ katham ||
संवित्तत्त्वं स्वप्रकाशमित्यस्मिन्कं नु युक्तिभिः । (१०।१)
saṃvittattvaṃ svaprakāśamityasminkaṃ nu yuktibhiḥ |
यावानुपायो बाह्यः स्यादान्तरो वापि कश्चन । (११।१)
yāvānupāyo bāhyaḥ syādāntaro vāpi kaścana |
स सर्वस्तन्मुखप्रेक्षी तत्रोपायत्वभाक् कथम् ॥ (११।२)
sa sarvastanmukhaprekṣī tatropāyatvabhāk katham ||
त्यजावधानानि ननु क्व नाम धत्से ऽवधानं विचिनु स्वयं तत् । (१२।१)
tyajāvadhānāni nanu kva nāma dhatse 'vadhānaṃ vicinu svayaṃ tat |
पूर्णे ऽवधानं न हि नाम युक्तं नापूर्णमभ्येति च सत्यभावम् ॥ (१२।२)
pūrṇe 'vadhānaṃ na hi nāma yuktaṃ nāpūrṇamabhyeti ca satyabhāvam ||
ये ऽपि साक्षादुपायेन तद्रूपं प्रविविञ्चते । (१४।१)
ye 'pi sākṣādupāyena tadrūpaṃ praviviñcate |
नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै खद्योताधित्सवो जडाः ॥ (१४।२)
nūnaṃ te sūryasaṃvittyai khadyotādhitsavo jaḍāḥ ||
तत्प्रकाशात्मतामात्रं शिवस्यैव निजं वपुः ॥ (१५।२)
tatprakāśātmatāmātraṃ śivasyaiva nijaṃ vapuḥ ||
अमुष्मिन्परमाद्वैते प्रकाशात्मनि को ऽपरः ॥ (१६।२)
amuṣminparamādvaite prakāśātmani ko 'paraḥ ||
उपायोपेयभावः स्यात्प्रकाशः केवलं हि सः ॥ (१७।१)
upāyopeyabhāvaḥ syātprakāśaḥ kevalaṃ hi saḥ ||
अस्यां भूमौ सुखं दुःखं बन्धो मोक्षश्चितिर्जडः । (१९।१)
asyāṃ bhūmau sukhaṃ duḥkhaṃ bandho mokṣaścitirjaḍaḥ |
घटकुम्भवदेकार्थाः शब्दास्ते ऽप्येकमेव च ॥ (१९।२)
ghaṭakumbhavadekārthāḥ śabdāste 'pyekameva ca ||
प्रकाशे ह्यप्रकाशांशः कथं नाम प्रकाशताम् । (२०।१)
prakāśe hyaprakāśāṃśaḥ kathaṃ nāma prakāśatām |
प्रकाशमाने तस्मिन्वा तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥ (२०।२)
prakāśamāne tasminvā taddvaitāstasya lopitāḥ ||
अप्रकाशे ऽथ तस्मिन्वा वस्तुता कथमुच्यते । (२१।१)
aprakāśe 'tha tasminvā vastutā kathamucyate |
एकशब्दस्य न त्वर्थः संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥ (२३।२)
ekaśabdasya na tvarthaḥ saṃkhyā cidvyaktibhedabhāk ||
न चैष शक्तिमान्देवो न कस्याप्याश्रयो यतः ॥ (२४।२)
na caiṣa śaktimāndevo na kasyāpyāśrayo yataḥ ||
नैष ध्येयो ध्यात्रभावान्न ध्याता ध्येयवर्जनात् । (२५।१)
naiṣa dhyeyo dhyātrabhāvānna dhyātā dhyeyavarjanāt |
न पूज्यः पूजकाभावात्पूज्याभावान्न पूजकः ॥ (२५।२)
na pūjyaḥ pūjakābhāvātpūjyābhāvānna pūjakaḥ ||
न मन्त्रो न च मन्त्र्यो ऽसौ न च मन्त्रयिता प्रभुः । (२६।१)
na mantro na ca mantryo 'sau na ca mantrayitā prabhuḥ |
न दीक्षा दीक्षको वापि न दीक्षावान्महेश्वरः ॥ (२६।२)
na dīkṣā dīkṣako vāpi na dīkṣāvānmaheśvaraḥ ||
विसर्जनान्तं नास्त्यत्र कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥ (२७।२)
visarjanāntaṃ nāstyatra kartṛkarmakriyojjhite ||
दुर्विज्ञेया हि सावस्था किमप्येतदनुत्तरम् ॥ (२८।२)
durvijñeyā hi sāvasthā kimapyetadanuttaram ||
असत्त्वं चाप्रकाशत्वं न कुत्राप्युपयोगिता । (३०।१)
asattvaṃ cāprakāśatvaṃ na kutrāpyupayogitā |
विश्वस्य जीवितं सत्यं प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥ (३०।२)
viśvasya jīvitaṃ satyaṃ prakāśaikātmakaśca saḥ ||
आभ्यामेव तु हेतुभ्यां न द्व्यात्मा न द्वयोज्झितः । (३१।१)
ābhyāmeva tu hetubhyāṃ na dvyātmā na dvayojjhitaḥ |
सर्वात्मना हि भात्येष केन रूपेण मन्त्र्यताम् ॥ (३१।२)
sarvātmanā hi bhātyeṣa kena rūpeṇa mantryatām ||
श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं परज्ञानस्वरूपकम् । (३२।१)
śrīmattriśirasi proktaṃ parajñānasvarūpakam |
शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या शक्तिगर्भं परं पदम् ॥ (३२।२)
śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbhaṃ paraṃ padam ||
अकथ्यपदवीरूढं शक्तिस्थं शक्तिवर्जितम् ॥ (३३।२)
akathyapadavīrūḍhaṃ śaktisthaṃ śaktivarjitam ||
अनुत्तरपथे रूढास्ते ऽभ्युपायानियन्त्रिताः ॥ (३४।२)
anuttarapathe rūḍhāste 'bhyupāyāniyantritāḥ ||
एषां न मन्त्रो न ध्यानं न पूजा नापि कल्पना । (३७।१)
eṣāṃ na mantro na dhyānaṃ na pūjā nāpi kalpanā |
न समय्यादिकाचार्यपर्यन्तः को ऽपि विश्रमः ॥ (३७।२)
na samayyādikācāryaparyantaḥ ko 'pi viśramaḥ ||
नानुग्रहात्परं किंचिच्छेषवृत्तौ प्रयोजनम् ॥ (३८।२)
nānugrahātparaṃ kiṃciccheṣavṛttau prayojanam ||
स्वं कर्तव्यं किमपि कलयंल्लोक एष प्रयत्नान्नो पारार्थ्यं प्रति घटयते कांचन स्वप्रवृत्तिम् । (३९।१)
svaṃ kartavyaṃ kimapi kalayaṃlloka eṣa prayatnānno pārārthyaṃ prati ghaṭayate kāṃcana svapravṛttim |
यस्तु ध्वस्ताखिलभवमलो भैरवीभावपूर्णः कृत्यं तस्य स्फुटमिदमियल्लोककर्तव्यमात्रम् ॥ (३९।२)
yastu dhvastākhilabhavamalo bhairavībhāvapūrṇaḥ kṛtyaṃ tasya sphuṭamidamiyallokakartavyamātram ||
तं ये पश्यन्ति ताद्रूप्यक्रमेणामलसंविदः । (४०।१)
taṃ ye paśyanti tādrūpyakrameṇāmalasaṃvidaḥ |
ते ऽपि तद्रूपिणस् तावत्य् एवास्यानुग्रहात्मता ॥ (४०।२)
te 'pi tadrūpiṇas tāvaty evāsyānugrahātmatā ||
एतत्तत्त्वपरिज्ञानं मुख्यं यागादि कथ्यते । (४१।१)
etattattvaparijñānaṃ mukhyaṃ yāgādi kathyate |
दीक्षान्तं विभुना श्रीमत्सिद्धयोगीश्वरीमते ॥ (४१।२)
dīkṣāntaṃ vibhunā śrīmatsiddhayogīśvarīmate ||
स्थण्डिलादुत्तरं तूरं तूरादुत्तरतः पटः । (४२।१)
sthaṇḍilāduttaraṃ tūraṃ tūrāduttarataḥ paṭaḥ |
पटाद्ध्यानं ततो ध्येयं ततः स्याद्धारणोत्तरा ॥ (४२।२)
paṭāddhyānaṃ tato dhyeyaṃ tataḥ syāddhāraṇottarā ||
ततो ऽपि योगजं रूपं ततो ऽपि ज्ञानमुत्तरम् । (४३।१)
tato 'pi yogajaṃ rūpaṃ tato 'pi jñānamuttaram |
ज्ञानेन हि महासिद्धो भवेद्योगीश्वरस्त्विति ॥ (४३।२)
jñānena hi mahāsiddho bhavedyogīśvarastviti ||
सो ऽपि स्वातन्त्र्यधाम्ना चेदप्यनिर्मलसंविदाम् । (४४।१)
so 'pi svātantryadhāmnā cedapyanirmalasaṃvidām |
अनुग्रहं चिकीर्षुस्तद्भाविनं विधिमाश्रयेत् ॥ (४४।२)
anugrahaṃ cikīrṣustadbhāvinaṃ vidhimāśrayet ||
नहि तस्य स्वतन्त्रस्य कापि कुत्रापि खण्डना । (४७।१)
nahi tasya svatantrasya kāpi kutrāpi khaṇḍanā |
नानिर्मलचितः पुंसो ऽनुग्रहस्त्वनुपायकः ॥ (४७।२)
nānirmalacitaḥ puṃso 'nugrahastvanupāyakaḥ ||
इदमुक्तं तथा श्रीमत्सोमानन्दादिदैशिकैः ॥ (४८।२)
idamuktaṃ tathā śrīmatsomānandādidaiśikaiḥ ||
गुरोर्वाक्याद्युक्तिप्रचयरचनोन्मार्जनवशात् समाश्वासाच्छास्त्रं प्रति समुदिताद्वापि कथितात् । (४९।१)
gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt samāśvāsācchāstraṃ prati samuditādvāpi kathitāt |
विलीने शङ्काभ्रे हृदयगगनोद्भासिमहसः प्रभोः सूर्यस्येव स्पृशत चरणान्ध्वान्तजयिनः ॥ (४९।२)
vilīne śaṅkābhre hṛdayagaganodbhāsimahasaḥ prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇāndhvāntajayinaḥ ||
इदमनुत्तरधामविवेचकं विगलितौपयिकं कृतमाह्निकम् ॥ (५०।१)
idamanuttaradhāmavivecakaṃ vigalitaupayikaṃ kṛtamāhnikam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.