तन्त्रालोकTantrāloka

TĀ, 2

2 of 19 · 98 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं । (१।१)

yattatrādyaṃ padamaviratānuttarajñaptirūpaṃ |

1.2१.२

तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभे ऽहं द्वितीयम् ॥ (१।२)

tannirṇetuṃ prakaraṇamidamārabhe 'haṃ dvitīyam ||

2.1२.१

अनुपायं हि यद्रूपं को ऽर्थो देशनयात्र वै । (२।१)

anupāyaṃ hi yadrūpaṃ ko 'rtho deśanayātra vai |

2.2२.२

सकृत्स्याद्देशना पश्चाद् अनुपायत्वमुच्यते ॥ (२।२)

sakṛtsyāddeśanā paścād anupāyatvamucyate ||

3.1३.१

अनुपायमिदं तत्त्वमित्युपायं विना कुतः । (३।१)

anupāyamidaṃ tattvamityupāyaṃ vinā kutaḥ |

3.2३.२

स्वयं तु तेषां तत्तादृक् किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥ (३।२)

svayaṃ tu teṣāṃ tattādṛk kiṃ brūmaḥ kila tānprati ||

4.1४.१

यच्चतुर्धोदितं रूपं विज्ञानस्य विभोरसौ । (४।१)

yaccaturdhoditaṃ rūpaṃ vijñānasya vibhorasau |

4.2४.२

स्वभाव एव मन्तव्यः स हि नित्योदितो विभुः ॥ (४।२)

svabhāva eva mantavyaḥ sa hi nityodito vibhuḥ ||

5.1५.१

एतावद्भिरसंख्यातैः स्वभावैर्यत्प्रकाशते । (५।१)

etāvadbhirasaṃkhyātaiḥ svabhāvairyatprakāśate |

5.2५.२

के ऽप्यंशांशिकया तेन विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ (५।२)

ke 'pyaṃśāṃśikayā tena viśantyanye niraṃśataḥ ||

6.1६.१

तत्रापि चाभ्युपायादिसापेक्षान्यत्वयोगतः । (६।१)

tatrāpi cābhyupāyādisāpekṣānyatvayogataḥ |

6.2६.२

उपायस्यापि नो वार्या तदन्यत्वाद्विचित्रता ॥ (६।२)

upāyasyāpi no vāryā tadanyatvādvicitratā ||

7.1७.१

तत्र ये निर्मलात्मानो भैरवीयां स्वसंविदम् । (७।१)

tatra ye nirmalātmāno bhairavīyāṃ svasaṃvidam |

7.2७.२

निरुपायामुपासीनास्तद्विधिः प्रणिगद्यते ॥ (७।२)

nirupāyāmupāsīnāstadvidhiḥ praṇigadyate ||

8.1८.१

तत्र तावत्क्रियायोगो नाभ्युपायत्वमर्हति । (८।१)

tatra tāvatkriyāyogo nābhyupāyatvamarhati |

8.2८.२

स हि तस्मात्समुद्भूतः प्रत्युत प्रविभाव्यते ॥ (८।२)

sa hi tasmātsamudbhūtaḥ pratyuta pravibhāvyate ||

9.1९.१

ज्ञप्तावुपाय एव स्यादिति चेज्ज्ञप्तिरुच्यते । (९।१)

jñaptāvupāya eva syāditi cejjñaptirucyate |

9.2९.२

प्रकाशत्वं स्वप्रकाशे तच्च तत्रान्यतः कथम् ॥ (९।२)

prakāśatvaṃ svaprakāśe tacca tatrānyataḥ katham ||

10.1१०.१

संवित्तत्त्वं स्वप्रकाशमित्यस्मिन्कं नु युक्तिभिः । (१०।१)

saṃvittattvaṃ svaprakāśamityasminkaṃ nu yuktibhiḥ |

10.2१०.२

तदभावे भवेद्विश्वं जडत्वादप्रकाशकम् ॥ (१०।२)

tadabhāve bhavedviśvaṃ jaḍatvādaprakāśakam ||

11.1११.१

यावानुपायो बाह्यः स्यादान्तरो वापि कश्चन । (११।१)

yāvānupāyo bāhyaḥ syādāntaro vāpi kaścana |

11.2११.२

स सर्वस्तन्मुखप्रेक्षी तत्रोपायत्वभाक् कथम् ॥ (११।२)

sa sarvastanmukhaprekṣī tatropāyatvabhāk katham ||

12.1१२.१

त्यजावधानानि ननु क्व नाम धत्से ऽवधानं विचिनु स्वयं तत् । (१२।१)

tyajāvadhānāni nanu kva nāma dhatse 'vadhānaṃ vicinu svayaṃ tat |

12.2१२.२

पूर्णे ऽवधानं न हि नाम युक्तं नापूर्णमभ्येति च सत्यभावम् ॥ (१२।२)

pūrṇe 'vadhānaṃ na hi nāma yuktaṃ nāpūrṇamabhyeti ca satyabhāvam ||

13.1१३.१

तेनावधानप्राणस्य भावनादेः परे पथि । (१३।१)

tenāvadhānaprāṇasya bhāvanādeḥ pare pathi |

13.2१३.२

भैरवीये कथंकारं भवेत्साक्षादुपायता ॥ (१३।२)

bhairavīye kathaṃkāraṃ bhavetsākṣādupāyatā ||

14.1१४.१

ये ऽपि साक्षादुपायेन तद्रूपं प्रविविञ्चते । (१४।१)

ye 'pi sākṣādupāyena tadrūpaṃ praviviñcate |

14.2१४.२

नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै खद्योताधित्सवो जडाः ॥ (१४।२)

nūnaṃ te sūryasaṃvittyai khadyotādhitsavo jaḍāḥ ||

15.1१५.१

किं च यावदिदं बाह्यमान्तरोपायसंमतम् । (१५।१)

kiṃ ca yāvadidaṃ bāhyamāntaropāyasaṃmatam |

15.2१५.२

तत्प्रकाशात्मतामात्रं शिवस्यैव निजं वपुः ॥ (१५।२)

tatprakāśātmatāmātraṃ śivasyaiva nijaṃ vapuḥ ||

16.1१६.१

नीलं पीतं सुखमिति प्रकाशः केवलः शिवः । (१६।१)

nīlaṃ pītaṃ sukhamiti prakāśaḥ kevalaḥ śivaḥ |

16.2१६.२

अमुष्मिन्परमाद्वैते प्रकाशात्मनि को ऽपरः ॥ (१६।२)

amuṣminparamādvaite prakāśātmani ko 'paraḥ ||

17.1१७.१

उपायोपेयभावः स्यात्प्रकाशः केवलं हि सः ॥ (१७।१)

upāyopeyabhāvaḥ syātprakāśaḥ kevalaṃ hi saḥ ||

18.1१८.१

इदं द्वैतमयं भेद इदमद्वैतमित्यपि । (१८।१)

idaṃ dvaitamayaṃ bheda idamadvaitamityapi |

18.2१८.२

प्रकाशवपुरेवायं भासते परमेश्वरः ॥ (१८।२)

prakāśavapurevāyaṃ bhāsate parameśvaraḥ ||

19.1१९.१

अस्यां भूमौ सुखं दुःखं बन्धो मोक्षश्चितिर्जडः । (१९।१)

asyāṃ bhūmau sukhaṃ duḥkhaṃ bandho mokṣaścitirjaḍaḥ |

19.2१९.२

घटकुम्भवदेकार्थाः शब्दास्ते ऽप्येकमेव च ॥ (१९।२)

ghaṭakumbhavadekārthāḥ śabdāste 'pyekameva ca ||

20.1२०.१

प्रकाशे ह्यप्रकाशांशः कथं नाम प्रकाशताम् । (२०।१)

prakāśe hyaprakāśāṃśaḥ kathaṃ nāma prakāśatām |

20.2२०.२

प्रकाशमाने तस्मिन्वा तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥ (२०।२)

prakāśamāne tasminvā taddvaitāstasya lopitāḥ ||

21.1२१.१

अप्रकाशे ऽथ तस्मिन्वा वस्तुता कथमुच्यते । (२१।१)

aprakāśe 'tha tasminvā vastutā kathamucyate |

21.2२१.२

न प्रकाशविशेषत्वमत एवोपपद्यते ॥ (२१।२)

na prakāśaviśeṣatvamata evopapadyate ||

22.1२२.१

अत एकप्रकाशो ऽयमिति वादे ऽत्र सुस्थिते । (२२।१)

ata ekaprakāśo 'yamiti vāde 'tra susthite |

22.2२२.२

दूरादावारिताः सत्यं विभिन्नज्ञानवादिनः ॥ (२२।२)

dūrādāvāritāḥ satyaṃ vibhinnajñānavādinaḥ ||

23.1२३.१

प्रकाशमात्रमुदितमप्रकाशनिषेधनात् । (२३।१)

prakāśamātramuditamaprakāśaniṣedhanāt |

23.2२३.२

एकशब्दस्य न त्वर्थः संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥ (२३।२)

ekaśabdasya na tvarthaḥ saṃkhyā cidvyaktibhedabhāk ||

24.1२४.१

नैष शक्तिर्महादेवी न परत्राश्रितो यतः । (२४।१)

naiṣa śaktirmahādevī na paratrāśrito yataḥ |

24.2२४.२

न चैष शक्तिमान्देवो न कस्याप्याश्रयो यतः ॥ (२४।२)

na caiṣa śaktimāndevo na kasyāpyāśrayo yataḥ ||

25.1२५.१

नैष ध्येयो ध्यात्रभावान्न ध्याता ध्येयवर्जनात् । (२५।१)

naiṣa dhyeyo dhyātrabhāvānna dhyātā dhyeyavarjanāt |

25.2२५.२

न पूज्यः पूजकाभावात्पूज्याभावान्न पूजकः ॥ (२५।२)

na pūjyaḥ pūjakābhāvātpūjyābhāvānna pūjakaḥ ||

26.1२६.१

न मन्त्रो न च मन्त्र्यो ऽसौ न च मन्त्रयिता प्रभुः । (२६।१)

na mantro na ca mantryo 'sau na ca mantrayitā prabhuḥ |

26.2२६.२

न दीक्षा दीक्षको वापि न दीक्षावान्महेश्वरः ॥ (२६।२)

na dīkṣā dīkṣako vāpi na dīkṣāvānmaheśvaraḥ ||

27.1२७.१

स्थानासननिरोधार्घसंधानावाहनादिकम् । (२७।१)

sthānāsananirodhārghasaṃdhānāvāhanādikam |

27.2२७.२

विसर्जनान्तं नास्त्यत्र कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥ (२७।२)

visarjanāntaṃ nāstyatra kartṛkarmakriyojjhite ||

28.1२८.१

न सन्न चासत्सदसन्न च तन्नोभयोज्झितम् । (२८।१)

na sanna cāsatsadasanna ca tannobhayojjhitam |

28.2२८.२

दुर्विज्ञेया हि सावस्था किमप्येतदनुत्तरम् ॥ (२८।२)

durvijñeyā hi sāvasthā kimapyetadanuttaram ||

29.1२९.१

अयमित्यवभासो हि यो भावो ऽवच्छिदात्मकः । (२९।१)

ayamityavabhāso hi yo bhāvo 'vacchidātmakaḥ |

29.2२९.२

स एव घटवल्लोके संस्तथा नैष भैरवः ॥ (२९।२)

sa eva ghaṭavalloke saṃstathā naiṣa bhairavaḥ ||

30.1३०.१

असत्त्वं चाप्रकाशत्वं न कुत्राप्युपयोगिता । (३०।१)

asattvaṃ cāprakāśatvaṃ na kutrāpyupayogitā |

30.2३०.२

विश्वस्य जीवितं सत्यं प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥ (३०।२)

viśvasya jīvitaṃ satyaṃ prakāśaikātmakaśca saḥ ||

31.1३१.१

आभ्यामेव तु हेतुभ्यां न द्व्यात्मा न द्वयोज्झितः । (३१।१)

ābhyāmeva tu hetubhyāṃ na dvyātmā na dvayojjhitaḥ |

31.2३१.२

सर्वात्मना हि भात्येष केन रूपेण मन्त्र्यताम् ॥ (३१।२)

sarvātmanā hi bhātyeṣa kena rūpeṇa mantryatām ||

32.1३२.१

श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं परज्ञानस्वरूपकम् । (३२।१)

śrīmattriśirasi proktaṃ parajñānasvarūpakam |

32.2३२.२

शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या शक्तिगर्भं परं पदम् ॥ (३२।२)

śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbhaṃ paraṃ padam ||

33.1३३.१

न भावो नाप्यभावो न द्वयं वाचामगोचरात् । (३३।१)

na bhāvo nāpyabhāvo na dvayaṃ vācāmagocarāt |

33.2३३.२

अकथ्यपदवीरूढं शक्तिस्थं शक्तिवर्जितम् ॥ (३३।२)

akathyapadavīrūḍhaṃ śaktisthaṃ śaktivarjitam ||

34.1३४.१

इति ये रूढसंवित्तिपरमार्थपवित्रिताः । (३४।१)

iti ye rūḍhasaṃvittiparamārthapavitritāḥ |

34.2३४.२

अनुत्तरपथे रूढास्ते ऽभ्युपायानियन्त्रिताः ॥ (३४।२)

anuttarapathe rūḍhāste 'bhyupāyāniyantritāḥ ||

35.1३५.१

तेषामिदं समाभाति सर्वतो भावमण्डलम् । (३५।१)

teṣāmidaṃ samābhāti sarvato bhāvamaṇḍalam |

35.2३५.२

पुरःस्थमेव संवित्तिभैरवाग्निविलापितम् ॥ (३५।२)

puraḥsthameva saṃvittibhairavāgnivilāpitam ||

36.1३६.१

एतेषां सुखदुःखांशशङ्कातङ्कविकल्पनाः । (३६।१)

eteṣāṃ sukhaduḥkhāṃśaśaṅkātaṅkavikalpanāḥ |

36.2३६.२

निर्विकल्पपरावेशमात्रशेषत्वमागताः ॥ (३६।२)

nirvikalpaparāveśamātraśeṣatvamāgatāḥ ||

37.1३७.१

एषां न मन्त्रो न ध्यानं न पूजा नापि कल्पना । (३७।१)

eṣāṃ na mantro na dhyānaṃ na pūjā nāpi kalpanā |

37.2३७.२

न समय्यादिकाचार्यपर्यन्तः को ऽपि विश्रमः ॥ (३७।२)

na samayyādikācāryaparyantaḥ ko 'pi viśramaḥ ||

38.1३८.१

समस्तयन्त्रणातन्त्रत्रोटनाटंकधर्मिणः । (३८।१)

samastayantraṇātantratroṭanāṭaṃkadharmiṇaḥ |

38.2३८.२

नानुग्रहात्परं किंचिच्छेषवृत्तौ प्रयोजनम् ॥ (३८।२)

nānugrahātparaṃ kiṃciccheṣavṛttau prayojanam ||

39.1३९.१

स्वं कर्तव्यं किमपि कलयंल्लोक एष प्रयत्नान्नो पारार्थ्यं प्रति घटयते कांचन स्वप्रवृत्तिम् । (३९।१)

svaṃ kartavyaṃ kimapi kalayaṃlloka eṣa prayatnānno pārārthyaṃ prati ghaṭayate kāṃcana svapravṛttim |

39.2३९.२

यस्तु ध्वस्ताखिलभवमलो भैरवीभावपूर्णः कृत्यं तस्य स्फुटमिदमियल्लोककर्तव्यमात्रम् ॥ (३९।२)

yastu dhvastākhilabhavamalo bhairavībhāvapūrṇaḥ kṛtyaṃ tasya sphuṭamidamiyallokakartavyamātram ||

40.1४०.१

तं ये पश्यन्ति ताद्रूप्यक्रमेणामलसंविदः । (४०।१)

taṃ ye paśyanti tādrūpyakrameṇāmalasaṃvidaḥ |

40.2४०.२

ते ऽपि तद्रूपिणस् तावत्य् एवास्यानुग्रहात्मता ॥ (४०।२)

te 'pi tadrūpiṇas tāvaty evāsyānugrahātmatā ||

41.1४१.१

एतत्तत्त्वपरिज्ञानं मुख्यं यागादि कथ्यते । (४१।१)

etattattvaparijñānaṃ mukhyaṃ yāgādi kathyate |

41.2४१.२

दीक्षान्तं विभुना श्रीमत्सिद्धयोगीश्वरीमते ॥ (४१।२)

dīkṣāntaṃ vibhunā śrīmatsiddhayogīśvarīmate ||

42.1४२.१

स्थण्डिलादुत्तरं तूरं तूरादुत्तरतः पटः । (४२।१)

sthaṇḍilāduttaraṃ tūraṃ tūrāduttarataḥ paṭaḥ |

42.2४२.२

पटाद्ध्यानं ततो ध्येयं ततः स्याद्धारणोत्तरा ॥ (४२।२)

paṭāddhyānaṃ tato dhyeyaṃ tataḥ syāddhāraṇottarā ||

43.1४३.१

ततो ऽपि योगजं रूपं ततो ऽपि ज्ञानमुत्तरम् । (४३।१)

tato 'pi yogajaṃ rūpaṃ tato 'pi jñānamuttaram |

43.2४३.२

ज्ञानेन हि महासिद्धो भवेद्योगीश्वरस्त्विति ॥ (४३।२)

jñānena hi mahāsiddho bhavedyogīśvarastviti ||

44.1४४.१

सो ऽपि स्वातन्त्र्यधाम्ना चेदप्यनिर्मलसंविदाम् । (४४।१)

so 'pi svātantryadhāmnā cedapyanirmalasaṃvidām |

44.2४४.२

अनुग्रहं चिकीर्षुस्तद्भाविनं विधिमाश्रयेत् ॥ (४४।२)

anugrahaṃ cikīrṣustadbhāvinaṃ vidhimāśrayet ||

45.1४५.१

अनुग्राह्यानुसारेण विचित्रः स च कथ्यते । (४५।१)

anugrāhyānusāreṇa vicitraḥ sa ca kathyate |

45.2४५.२

परापराद्युपायौघसंकीर्णत्वविभेदतः ॥ (४५।२)

parāparādyupāyaughasaṃkīrṇatvavibhedataḥ ||

46.1४६.१

तदर्थमेव चास्यापि परमेश्वररूपिणः । (४६।१)

tadarthameva cāsyāpi parameśvararūpiṇaḥ |

46.2४६.२

तदभ्युपायशास्त्रादिश्रवणाध्ययनादरः ॥ (४६।२)

tadabhyupāyaśāstrādiśravaṇādhyayanādaraḥ ||

47.1४७.१

नहि तस्य स्वतन्त्रस्य कापि कुत्रापि खण्डना । (४७।१)

nahi tasya svatantrasya kāpi kutrāpi khaṇḍanā |

47.2४७.२

नानिर्मलचितः पुंसो ऽनुग्रहस्त्वनुपायकः ॥ (४७।२)

nānirmalacitaḥ puṃso 'nugrahastvanupāyakaḥ ||

48.1४८.१

श्रीमदूर्मिमहाशास्त्रे सिद्धसंतानरूपके । (४८।१)

śrīmadūrmimahāśāstre siddhasaṃtānarūpake |

48.2४८.२

इदमुक्तं तथा श्रीमत्सोमानन्दादिदैशिकैः ॥ (४८।२)

idamuktaṃ tathā śrīmatsomānandādidaiśikaiḥ ||

49.1४९.१

गुरोर्वाक्याद्युक्तिप्रचयरचनोन्मार्जनवशात् समाश्वासाच्छास्त्रं प्रति समुदिताद्वापि कथितात् । (४९।१)

gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt samāśvāsācchāstraṃ prati samuditādvāpi kathitāt |

49.2४९.२

विलीने शङ्काभ्रे हृदयगगनोद्भासिमहसः प्रभोः सूर्यस्येव स्पृशत चरणान्ध्वान्तजयिनः ॥ (४९।२)

vilīne śaṅkābhre hṛdayagaganodbhāsimahasaḥ prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇāndhvāntajayinaḥ ||

50.1५०.१

इदमनुत्तरधामविवेचकं विगलितौपयिकं कृतमाह्निकम् ॥ (५०।१)

idamanuttaradhāmavivecakaṃ vigalitaupayikaṃ kṛtamāhnikam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

TĀ, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit