TĀ, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
भुक्तिमुक्तिप्रसिद्ध्यर्थं नीयते सद्गुरुं प्रति । (२।१)
bhuktimuktiprasiddhyarthaṃ nīyate sadguruṃ prati |
इत्यस्मिन्मालिनीवाक्ये प्रतिः सांमुख्यवाचकः ॥ (२।२)
ityasminmālinīvākye pratiḥ sāṃmukhyavācakaḥ ||
सांमुख्यं चास्य शिष्यस्य तत्कृपास्पदतात्मकम् । (३।१)
sāṃmukhyaṃ cāsya śiṣyasya tatkṛpāspadatātmakam |
तत्संबन्धात्ततः कश्चित्तत्क्षणादपवृज्यते । (४।१)
tatsaṃbandhāttataḥ kaścittatkṣaṇādapavṛjyate |
तत्क्षणादिति नास्यास्ति यियासादिक्षणान्तरम् । (५।१)
tatkṣaṇāditi nāsyāsti yiyāsādikṣaṇāntaram |
किंत्वेवमेव करुणानिघ्नस्तं गुरुरुद्धरेत् ॥ (५।२)
kiṃtvevameva karuṇānighnastaṃ gururuddharet ||
गुरुसेवाक्षीणतनोर्दीक्षाम् अप्राप्य पञ्चताम् । (६।१)
gurusevākṣīṇatanordīkṣām aprāpya pañcatām |
प्राप्तसामयिकस्याथ परां दीक्षाम् अविन्दतः ॥ (७।२)
prāptasāmayikasyātha parāṃ dīkṣām avindataḥ ||
भ्रष्टस्वसमयस्याथ दीक्षां प्राप्तवतो ऽप्यलम् । (९।१)
bhraṣṭasvasamayasyātha dīkṣāṃ prāptavato 'pyalam |
गुरुर्दीक्षां मृतोद्धारीं कुर्वीत शिवदायिनीम् । (११।१)
gururdīkṣāṃ mṛtoddhārīṃ kurvīta śivadāyinīm |
श्रीमृत्युञ्जयसिद्धादौ तदुक्तं परमेशिना ॥ (११।२)
śrīmṛtyuñjayasiddhādau taduktaṃ parameśinā ||
बालातुरस्त्रीवृद्धे च मृतोद्धारं प्रकल्पयेत् ॥ (१२।२)
bālāturastrīvṛddhe ca mṛtoddhāraṃ prakalpayet ||
विधिः सर्वः पूर्वमुक्तः स तु संक्षिप्त इष्यते । (१३।१)
vidhiḥ sarvaḥ pūrvamuktaḥ sa tu saṃkṣipta iṣyate |
नोपयोग्यत्र तच्छिष्यसंस्क्रियास्वप्नदृष्टये ॥ (१४।२)
nopayogyatra tacchiṣyasaṃskriyāsvapnadṛṣṭaye ||
मन्त्रसंनिधिसंतृप्तियोगायात्र तु मण्डलम् । (१५।१)
mantrasaṃnidhisaṃtṛptiyogāyātra tu maṇḍalam |
भूयोदिने च देवार्चा साक्षान्नास्योपकारि तत् ॥ (१५।२)
bhūyodine ca devārcā sākṣānnāsyopakāri tat ||
तत्प्रविष्टस्य कस्यापि शिष्याणां च गुरोस्तथा । (१७।१)
tatpraviṣṭasya kasyāpi śiṣyāṇāṃ ca gurostathā |
उत्तरोत्तरमुत्कृष्टास्तथा व्यामिश्रणावशात् । (१८।१)
uttarottaramutkṛṣṭāstathā vyāmiśraṇāvaśāt |
क्रियातिभूयसी पुष्पाद्युत्तमं लक्षणान्वितम् ॥ (१८।२)
kriyātibhūyasī puṣpādyuttamaṃ lakṣaṇānvitam ||
एकलिङ्गादि च स्थानं यत्रात्मा सम्प्रसीदति । (१९।१)
ekaliṅgādi ca sthānaṃ yatrātmā samprasīdati |
मण्डलं त्रित्रिशूलाब्जचक्रं यन्मन्त्रमण्डले ॥ (१९।२)
maṇḍalaṃ tritriśūlābjacakraṃ yanmantramaṇḍale ||
तदुक्तं मालिनीतन्त्रे सिद्धं समयमण्डलम् ॥ (२०।२)
taduktaṃ mālinītantre siddhaṃ samayamaṇḍalam ||
येन संदृष्टमात्रेति सिद्धमात्रपदद्वयात् । (२१।१)
yena saṃdṛṣṭamātreti siddhamātrapadadvayāt |
आकृतिर्दीप्तरूपा या मन्त्रस्तद्वत्सुदीप्तिकः ॥ (२१।२)
ākṛtirdīptarūpā yā mantrastadvatsudīptikaḥ ||
शिष्टं स्पष्टमतो नेह कथितं विस्तरात्पुनः । (२२।१)
śiṣṭaṃ spaṣṭamato neha kathitaṃ vistarātpunaḥ |
कृत्वा मण्डलमभ्यर्च्य तत्र देवं कुशैरथ ॥ (२२।२)
kṛtvā maṇḍalamabhyarcya tatra devaṃ kuśairatha ||
गोमयेनाकृतिं कुर्याच्छिष्यवत्तां निधापयेत् । (२३।१)
gomayenākṛtiṃ kuryācchiṣyavattāṃ nidhāpayet |
ततस्तस्यां शोध्यमेकमध्वानं व्याप्तिभावनात् ॥ (२३।२)
tatastasyāṃ śodhyamekamadhvānaṃ vyāptibhāvanāt ||
प्रकृत्यन्तं विनिक्षिप्य पुनरेनं विधिं चरेत् । (२४।१)
prakṛtyantaṃ vinikṣipya punarenaṃ vidhiṃ caret |
चित्तमाकृष्य तत्रस्थं कुर्यात्तद्विधिरुच्यते । (२५।१)
cittamākṛṣya tatrasthaṃ kuryāttadvidhirucyate |
मूलाधारादुदेत्य प्रसृतसुविततानन्तनाड्यध्वदण्डं वीर्येणाक्रम्य नासागगनपरिगतं विक्षिपन् व्याप्तुमीष्टे । (२५।२)
mūlādhārādudetya prasṛtasuvitatānantanāḍyadhvadaṇḍaṃ vīryeṇākramya nāsāgaganaparigataṃ vikṣipan vyāptumīṣṭe |
यावद् धूमाभिरामप्रचिततरशिखाजालकेनाध्वचक्रं संछाद्याभीष्टजीवानयनमिति महाजालनामा प्रयोगः ॥ (२५।३)
yāvad dhūmābhirāmapracitataraśikhājālakenādhvacakraṃ saṃchādyābhīṣṭajīvānayanamiti mahājālanāmā prayogaḥ ||
एतेनाच्छादनीयं व्रजति परवशं संमुखीनत्वमादौ पश्चाद् आनीयते चेत्सकलमथ ततो ऽप्यध्वमध्याद्यथेष्टम् । (२६।१)
etenācchādanīyaṃ vrajati paravaśaṃ saṃmukhīnatvamādau paścād ānīyate cetsakalamatha tato 'pyadhvamadhyādyatheṣṭam |
आकृष्टावुद्धृतौ वा मृतजनविषये कर्षणीये ऽथ जीवे योगः श्रीशंभुनाथागमपरिगमितो जालनामा मयोक्तः ॥ (२६।२)
ākṛṣṭāvuddhṛtau vā mṛtajanaviṣaye karṣaṇīye 'tha jīve yogaḥ śrīśaṃbhunāthāgamaparigamito jālanāmā mayoktaḥ ||
चिरविघटिते सेनायुग्मे यथामिलिते पुनर्हयगजनरं स्वां स्वां जातिं रसादभिधावति । (२७।१)
ciravighaṭite senāyugme yathāmilite punarhayagajanaraṃ svāṃ svāṃ jātiṃ rasādabhidhāvati |
करणपवनैर्नाडीचक्रैस्तथैव समागतैर्निजनिजरसाद् एकीभाव्यं स्वजालवशीकृतैः ॥ (२७।२)
karaṇapavanairnāḍīcakraistathaiva samāgatairnijanijarasād ekībhāvyaṃ svajālavaśīkṛtaiḥ ||
स्वःप्रेततिर्यङ्निरयांस् तदैवैष विमुञ्चति ॥ (२८।२)
svaḥpretatiryaṅnirayāṃs tadaivaiṣa vimuñcati ||
तज्ज्ञानमन्त्रयोगाप्तः पुरुषश्चैष कृत्रिमम् । (२९।१)
tajjñānamantrayogāptaḥ puruṣaścaiṣa kṛtrimam |
त्यजेच्चेति न चित्रं स एवं यः कर्मणापि वा ॥ (३०।२)
tyajecceti na citraṃ sa evaṃ yaḥ karmaṇāpi vā ||
न तदा मुच्यते देहाद्देहान्ते तु शिवं व्रजेत् ॥ (३१।२)
na tadā mucyate dehāddehānte tu śivaṃ vrajet ||
तस्मिन्देहे तु काप्य् अस्य जायते शाङ्करी परा । (३२।१)
tasmindehe tu kāpy asya jāyate śāṅkarī parā |
भक्तिरूहाच्च विज्ञानादाचार्याद्वाप्यसेवितात् ॥ (३२।२)
bhaktirūhācca vijñānādācāryādvāpyasevitāt ||
दार्भादिदेहं व्याप्नोति स्वाधिष्ठित्याप्यचेतयन् ॥ (३३।२)
dārbhādidehaṃ vyāpnoti svādhiṣṭhityāpyacetayan ||
सुप्तकल्पो ऽप्यदेहो ऽपि यो जीवः सो ऽपि जालतः । (३५।१)
suptakalpo 'pyadeho 'pi yo jīvaḥ so 'pi jālataḥ |
अन्तर्बहिर्द्वयौचित्यात्तदत्रोत्कृष्टमुच्यते ॥ (३६।२)
antarbahirdvayaucityāttadatrotkṛṣṭamucyate ||
ततो जालक्रमानीतः स जीवः सुप्तवत्स्थितः । (३७।१)
tato jālakramānītaḥ sa jīvaḥ suptavatsthitaḥ |
न स्पन्दते न जानाति न वक्ति न किलेच्छति । (३८।१)
na spandate na jānāti na vakti na kilecchati |
तादृशस्यैव संस्कारान् सर्वान् प्राग्वत्प्रकल्पयेत् ॥ (३८।२)
tādṛśasyaiva saṃskārān sarvān prāgvatprakalpayet ||
निर्बीजदीक्षायोगेन सर्वं कृत्वा पुरोदितम् । (३९।१)
nirbījadīkṣāyogena sarvaṃ kṛtvā puroditam |
विधिं योजनिकां पूर्णाहुत्या साकं क्षिपेच्च तम् ॥ (३९।२)
vidhiṃ yojanikāṃ pūrṇāhutyā sākaṃ kṣipecca tam ||
दार्भादिदेहे मन्त्राग्नावर्पिते पूर्णया सह । (४०।१)
dārbhādidehe mantrāgnāvarpite pūrṇayā saha |
सप्रत्यया त्वियं यत्र स्पन्दते दर्भजा तनुः । (४१।१)
sapratyayā tviyaṃ yatra spandate darbhajā tanuḥ |
तत्र प्राणमनोमन्त्रार्पणयोगात्तथा भवेत् ॥ (४१।२)
tatra prāṇamanomantrārpaṇayogāttathā bhavet ||
साभ्यासस्य तदप्युक्तं बलाश्वासि न तत्कृते । (४२।१)
sābhyāsasya tadapyuktaṃ balāśvāsi na tatkṛte |
जीवत्परोक्षदीक्षापि कार्या निर्बीजिका तु सा । (४३।१)
jīvatparokṣadīkṣāpi kāryā nirbījikā tu sā |
शिष्टं प्राग्वत् कुशाद्युत्थाकारविप्लोषवर्जितम् ॥ (४४।२)
śiṣṭaṃ prāgvat kuśādyutthākāraviploṣavarjitam ||
पारिमित्यादनैश्वर्यात्साध्ये नियतियन्त्रणात् । (४५।१)
pārimityādanaiśvaryātsādhye niyatiyantraṇāt |
जालाकृष्टिर्विनाभ्यासं रागद्वेषान्न जायते ॥ (४५।२)
jālākṛṣṭirvinābhyāsaṃ rāgadveṣānna jāyate ||
परोक्ष एवातुल्याभिर्दीक्षाभिर्यदि दीक्षितः । (४६।१)
parokṣa evātulyābhirdīkṣābhiryadi dīkṣitaḥ |
तत्रोत्तरं स्याद्बलवत्संस्काराय त्वधस्तनम् ॥ (४६।२)
tatrottaraṃ syādbalavatsaṃskārāya tvadhastanam ||
भुक्तियोजनिकायां तु भूयोभिर्गुरुभिस्तथा । (४७।१)
bhuktiyojanikāyāṃ tu bhūyobhirgurubhistathā |
कृतायां भोगवैचित्र्यं हेतुवैचित्र्ययोगतः ॥ (४७।२)
kṛtāyāṃ bhogavaicitryaṃ hetuvaicitryayogataḥ ||
परोक्षदीक्षणे मायोत्तीर्णे भोगाय योजयेत् । (४८।१)
parokṣadīkṣaṇe māyottīrṇe bhogāya yojayet |
उक्तं हि स्वान्यसंवित्त्योः स्वसंविद्बलवत्तरा । (४९।१)
uktaṃ hi svānyasaṃvittyoḥ svasaṃvidbalavattarā |
बाधकत्वे बाधिकासौ साम्यौदासीन्ययोस्तथा ॥ (४९।२)
bādhakatve bādhikāsau sāmyaudāsīnyayostathā ||
श्रीमान् धर्मशिवो ऽप्याह पारोक्ष्यां कर्मपद्धतौ । (५०।१)
śrīmān dharmaśivo 'pyāha pārokṣyāṃ karmapaddhatau |
परोक्षदीक्षणे सम्यक् पूर्णाहुतिविधौ यदि ॥ (५०।२)
parokṣadīkṣaṇe samyak pūrṇāhutividhau yadi ||
अग्निश् चिटिचिटाशब्दं सधूमं प्रतिमुञ्चति । (५१।१)
agniś ciṭiciṭāśabdaṃ sadhūmaṃ pratimuñcati |
धत्ते नीलाम्बुदच्छायां मुहुर्ज्वलति शाम्यति ॥ (५१।२)
dhatte nīlāmbudacchāyāṃ muhurjvalati śāmyati ||
ध्वांक्षाद्यश्रव्यशब्दो वा तदा तं लक्षयेद्गुरुः ॥ (५२।२)
dhvāṃkṣādyaśravyaśabdo vā tadā taṃ lakṣayedguruḥ ||
ब्रह्महत्यादिभिः पापैस्तत्सङ्गैश्चोपपातकैः । (५३।१)
brahmahatyādibhiḥ pāpaistatsaṅgaiścopapātakaiḥ |
तदा तस्य न कर्तव्या दीक्षास्मिन् अकृते विधौ ॥ (५३।२)
tadā tasya na kartavyā dīkṣāsmin akṛte vidhau ||
नवात्मा फट्पुटान्तःस्थः पुनः पञ्चफडन्वितः । (५४।१)
navātmā phaṭpuṭāntaḥsthaḥ punaḥ pañcaphaḍanvitaḥ |
इति साहस्रिको होमः कर्तव्यस्तिलतण्डुलैः । (५५।१)
iti sāhasriko homaḥ kartavyastilataṇḍulaiḥ |
अन्ते पूर्णा च दातव्या ततो ऽस्मै दीक्षया गुरुः ॥ (५५।२)
ante pūrṇā ca dātavyā tato 'smai dīkṣayā guruḥ ||
प्रत्यक्षे ऽपि स्थितस्याणोः पापिनो भगवन्मयीम् ॥ (५६।२)
pratyakṣe 'pi sthitasyāṇoḥ pāpino bhagavanmayīm ||
शक्तिं प्राप्तवतो ज्येष्ठामेवमेव विधिं चरेत् । (५७।१)
śaktiṃ prāptavato jyeṣṭhāmevameva vidhiṃ caret |
यदि वा दैशिकः सम्यङ् न दीप्तस्तस्य तत्पुरा ॥ (५७।२)
yadi vā daiśikaḥ samyaṅ na dīptastasya tatpurā ||
प्रायश्चित्तैस्तथा दानैः प्राणायामैश्च शोधनम् । (५८।१)
prāyaścittaistathā dānaiḥ prāṇāyāmaiśca śodhanam |
कृत्वा विधिमिमां चापि दीक्षां कुर्यादशङ्कितः ॥ (५८।२)
kṛtvā vidhimimāṃ cāpi dīkṣāṃ kuryādaśaṅkitaḥ ||
सर्वथा वर्तमानो ऽपि तत्त्वविन्मोचयेत्पशून् । (५९।१)
sarvathā vartamāno 'pi tattvavinmocayetpaśūn |
इच्छयैव शिवः साक्षात्तस्मात्तं पूजयेत्सदा ॥ (५९।२)
icchayaiva śivaḥ sākṣāttasmāttaṃ pūjayetsadā ||
शाठ्यं तत्र न कार्यं च तत्कृत्वाधो व्रजेच्छिशुः । (६०।१)
śāṭhyaṃ tatra na kāryaṃ ca tatkṛtvādho vrajecchiśuḥ |
न पुनः कीर्तयेत्तस्य पापं कीर्तयिता व्रजेत् ॥ (६०।२)
na punaḥ kīrtayettasya pāpaṃ kīrtayitā vrajet ||
निरयं वर्जयेत्तस्मादिति दीक्षोत्तरे विधिः । (६१।१)
nirayaṃ varjayettasmāditi dīkṣottare vidhiḥ |
एषा परोक्षदीक्षा द्विधोदिता जीवदितरभेदेन ॥ (६१।२)
eṣā parokṣadīkṣā dvidhoditā jīvaditarabhedena ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.