स्थानप्रकल्पाख्यतया स्फुटस्तु बाह्यो ऽभ्युपायः प्रविविच्यते ऽथ ॥ (१।१)

स्थानभेदस्त्रिधा प्रोक्तः प्राणे देहे बहिस्तथा । (२।१)

प्राणश्च पञ्चधा देहे द्विधा बाह्यान्तरत्वतः ॥ (२।२)

मण्डलं स्थण्डिलं पात्रमक्षसूत्रं सपुस्तकम् । (३।१)

लिङ्गं तूरं पटः पुस्तं प्रतिमा मूर्तिरेव च ॥ (३।२)

इत्येकादशधा बाह्यं पुनस्तद्बहुधा भवेत् । (४।१)

तत्र प्राणाश्रयं तावद्विधानमुपदिश्यते ॥ (४।२)

अध्वा समस्त एवायं षड्विधो ऽप्यतिविस्तृतः । (५।१)

यो वक्ष्यते स एकत्र प्राणे तावत्प्रतिष्ठितः ॥ (५।२)

अध्वनः कलनं यत्तत्क्रमाक्रमतया स्थितम् । (६।१)

क्रमाक्रमौ हि चित्रैककलना भावगोचरे ॥ (६।२)

क्रमाक्रमात्मा कालश्च परः संविदि वर्तते । (७।१)

काली नाम परा शक्तिः सैव देवस्य गीयते ॥ (७।२)

सैव संविद्बहिः स्वात्मगर्भीभूतौ क्रमाक्रमौ । (८।१)

स्फुटयन्ती प्ररोहेण प्राणवृत्तिरिति स्थिता ॥ (८।२)

संविन्मात्रं हि यच्छुद्धं प्रकाशपरमार्थकम् । (९।१)

तन्मेयमात्मनः प्रोज्झ्य विविक्तं भासते नभः ॥ (९।२)

तदेव शून्यरूपत्वं संविदः परिगीयते । (१०।१)

नेति नेति विमर्शेन योगिनां सा परा दशा ॥ (१०।२)

स एव खात्मा मेये ऽस्मिन्भेदिते स्वीक्रियोन्मुखः । (११।१)

पतन्समुच्छलत्त्वेन प्राणस्पन्दोर्मिसंज्ञितः ॥ (११।२)

तेनाहुः किल संवित्प्राक्प्राणे परिणता तथा । (१२।१)

अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः ॥ (१२।२)

इयं सा प्राणनाशक्तिरान्तरोद्योगदोहदा । (१३।१)

स्पन्दः स्फुरत्ता विश्रान्तिर्जीवो हृत्प्रतिभा मता ॥ (१३।२)

सा प्राणवृत्तिः प्राणाद्यै रूपैः पञ्चभिरात्मसात् । (१४।१)

देहं यत्कुरुते संवित्पूर्णस्तेनैष भासते ॥ (१४।२)

प्राणनावृत्तितादात्म्यसंवित्खचितदेहजाम् । (१५।१)

चेष्टां पश्यन्त्यतो मुग्धा नास्त्यन्यदिति मन्वते ॥ (१५।२)

तामेव बालमूर्खस्त्रीप्रायवेदितृसंश्रिताम् । (१६।१)

मतिं प्रमाणीकुर्वन्तश्चार्वाकास् तत्त्वदर्शिनः ॥ (१६।२)

तेषां तथा भावना चेद् दार्ढ्यमेति निरन्तरम् । (१७।१)

तद्देहभङ्गे सुप्ताः स्युर् आतादृग्वासनाक्षयात् ॥ (१७।२)

तद्वासनाक्षये त्वेषामक्षीणं वासनान्तरम् । (१८।१)

बुद्धं कुतश्चित्संसूते विचित्रां फलसम्पदम् ॥ (१८।२)

अदार्ढ्यशङ्कनात् प्राच्यवासनातादवस्थ्यतः । (१९।१)

अन्यकर्तव्यशैथिल्यात्संभाव्यानुशयत्वतः ॥ (१९।२)

अतद्रूढान्यजनताकर्तव्यपरिलोपनात् । (२०।१)

नास्तिक्यवासनामाहुः पापात्पापीयसीमिमाम् ॥ (२०।२)

अलमप्रस्तुतेनाथ प्रकृतं प्रविविच्यते । (२१।१)

यावान्समस्त एवायमध्वा प्राणे प्रतिष्ठितः ॥ (२१।२)

द्विधा च सो ऽध्वा क्रियया मूर्त्या च प्रविभज्यते । (२२।१)

प्राण एव शिखा श्रीमत्त्रिशिरस्युदिता हि सा ॥ (२२।२)

बद्धा यागादिकाले तु निष्कलत्वाच्छिवात्मिका । (२३।१)

यतो ऽहोरात्रमध्ये ऽस्याश्चतुर्विंशतिधा गतिः ॥ (२३।२)

प्राणविक्षेपरन्ध्राख्यशतैश्चित्रफलप्रदा । (२४।१)

क्षपा शशी तथापानो नाद एकत्र तिष्ठति ॥ (२४।२)

जीवादित्यो न चोद्गच्छेत्तुट्यर्धं सान्ध्यमीदृशम् । (२५।१)

ऊर्ध्ववक्त्रो रविश्चन्द्रो ऽधोमुखो वह्निरन्तरे ॥ (२५।२)

माध्याह्निकी मोक्षदा स्याद्व्योममध्यस्थितो रविः । (२६।१)

अनस्तमितसारो हि जन्तुचक्रप्रबोधकः ॥ (२६।२)

बिन्दुः प्राणो ह्यहश्चैव रविरेकत्र तिष्ठति । (२७।१)

महासन्ध्या तृतीया तु सुप्रशान्तात्मिका स्थिता ॥ (२७।२)

एवं बद्धा शिखा यत्र तत्तत्फलनियोजिका । (२८।१)

अतः संविदि सर्वो ऽयमध्वा विश्रम्य तिष्ठति ॥ (२८।२)

अमूर्तायाः सर्वगत्वान्निष्क्रियायाश्च संविदः । (२९।१)

मूर्तिक्रियाभासनं यत्स एवाध्वा महेशितुः ॥ (२९।२)

अध्वा क्रमेण यातव्ये पदे संप्राप्तिकारणम् । (३०।१)

द्वैतिनां भोग्यभावात्तु प्रबुद्धानां यतो ऽद्यते ॥ (३०।२)

इह सर्वत्र शब्दानामन्वर्थं चर्चयेद्यतः । (३१।१)

उक्तं श्रीमन्निशाचारे संज्ञात्र त्रिविधा मता ॥ (३१।२)

नैमित्तिकी प्रसिद्धा च तथान्या पारिभाषिकी । (३२।१)

पूर्वत्वे वा प्रधानं स्यात्तत्रान्तर्भावयेत्ततः ॥ (३२।२)

अतो ऽध्वशब्दस्योक्तेयं निरुक्तिर्नोदितापि चेत् । (३३।१)

क्वचित्स्वबुद्ध्या साप्यूह्या कियल्लेख्यं हि पुस्तके ॥ (३३।२)

तत्र क्रियाभासनं यत्सो ऽध्वा कालाह्व उच्यते । (३४।१)

वर्णमन्त्रपदाभिख्यमत्रास्ते ऽध्वत्रयं स्फुटम् ॥ (३४।२)

यस्तु मूर्त्यवभासांशः स देशाध्वा निगद्यते । (३५।१)

कलातत्त्वपुराभिख्यमन्तर्भूतमिह त्रयम् ॥ (३५।२)

त्रिकद्वये ऽत्र प्रत्येकं स्थूलं सूक्ष्मं परं वपुः । (३६।१)

यतो ऽस्ति तेन सर्वो ऽयमध्वा षड्विध उच्यते ॥ (३६।२)

षड्विधादध्वनः प्राच्यं यदेतत्त्रितयं पुनः । (३७।१)

एष एव स कालाध्वा प्राणे स्पष्टं प्रतिष्ठितः ॥ (३७।२)

तत्त्वमध्यस्थितात्कालादन्यो ऽयं काल उच्यते । (३८।१)

एष कालो हि देवस्य विश्वाभासनकारिणी ॥ (३८।२)

क्रियाशक्तिः समस्तानां तत्त्वानां च परं वपुः । (३९।१)

एतदीश्वरतत्त्वं तच्छिवस्य वपुरुच्यते ॥ (३९।२)

उद्रिक्ताभोगकार्यात्मविश्वैकात्म्यमिदं यतः । (४०।१)

एतदीश्वररूपत्वं परमात्मनि यत्किल ॥ (४०।२)

तत्प्रमातरि मायीये कालतत्त्वं निगद्यते । (४१।१)

शिवादिशुद्धविद्यान्तं यच्छिवस्य स्वकं वपुः ॥ (४१।२)

तदेव पुंसो मायादिरागान्तं कञ्चुकीभवेत् । (४२।१)

अनाश्रितं यतो माया कलाविद्ये सदाशिवः ॥ (४२।२)

ईश्वरः कालनियती सद्विद्या राग उच्यते । (४३।१)

अनाश्रितः शून्यमाता बुद्धिमाता सदाशिवः ॥ (४३।२)

ईश्वरः प्राणमाता च विद्या देहप्रमातृता । (४४।१)

अनाश्रयो हि शून्यत्वं ज्ञानमेव हि बुद्धिता ॥ (४४।२)

विश्वात्मता च प्राणत्वं देहे वेद्यैकतानता । (४५।१)

तेन प्राणपथे विश्वा कलनेयं विराजते ॥ (४५।२)

येन रूपेण तद्वच्मः सद्भिस्तदवधीयताम् । (४६।१)

द्वादशान्तावधावस्मिन्देहे यद्यपि सर्वतः ॥ (४६।२)

ओतप्रोतात्मकः प्राणस्तथापीत्थं न सुस्फुटः । (४७।१)

यत्नो जीवनमात्रात्मा तत्परश्च द्विधा मतः ॥ (४७।२)

संवेद्यश्चाप्य् असंवेद्यो द्विधेत्थं भिद्यते पुनः । (४८।१)

स्फुटास्फुटत्वाद्द्वैविध्यं प्रत्येकं परिभावयेत् ॥ (४८।२)

संवेद्यजीवनाभिख्यप्रयत्नस्पन्दसुन्दरः । (४९।१)

प्राणः कन्दात्प्रभृत्येव तथाप्यत्र न सुस्फुटः ॥ (४९।२)

कन्दाधारात्प्रभृत्येव व्यवस्था तेन कथ्यते । (५०।१)

स्वच्छन्दशास्त्रे नाडीनां वाय्वाधारतया स्फुटम् ॥ (५०।२)

तत्रापि तु प्रयत्नो ऽसौ न संवेद्यतया स्थितः । (५१।१)

वेद्ययत्नात्तु हृदयात्प्राणचारो विभज्यते ॥ (५१।२)

प्रभोः शिवस्य या शक्तिर्वामा ज्येष्ठा च रौद्रिका । (५२।१)

सतदन्यतमावात्मप्राणौ यत्नविधायिनौ ॥ (५२।२)

प्रभुशक्तिः क्वचिन्मुख्या यथाङ्गमरुदीरणे । (५३।१)

आत्मशक्तिः क्वचित्कन्दसंकोचस्पन्दने यथा ॥ (५३।२)

प्राणशक्तिः क्वचित्प्राणचारे हार्दे यथा स्फुटम् । (५४।१)

त्रयं द्वयं वा मुख्यं स्याद्योगिनामवधानिनाम् ॥ (५४।२)

अवधानाद् अदृष्टांशाद् बलवत्त्वाद् अथेरणात् । (५५।१)

विपर्ययो ऽपि प्राणात्मशक्तीनां मुख्यतां प्रति ॥ (५५।२)

वामा संसारिणामीशा प्रभुशक्तिर्विधायिनी । (५६।१)

ज्येष्ठा तु सुप्रबुद्धानां बुभुत्सूनां च रौद्रिका ॥ (५६।२)

वामा संसारवमना ज्येष्ठा शिवमयी यतः । (५७।१)

द्रावयित्री रुजां रौद्री रोद्ध्री चाखिलकर्मणाम् ॥ (५७।२)

सृष्ट्यादितत्त्वम् अज्ञात्वा न मुक्तो नापि मोचयेत् । (५८।१)

उक्तं च श्रीयोगचारे मोक्षः सर्वप्रकाशनात् ॥ (५८।२)

उत्पत्तिस्थितिसंहारान् ये न जानन्ति योगिनः । (५९।१)

न मुक्तास्ते तदज्ञानबन्धनैकाधिवासिताः ॥ (५९।२)

सृष्ट्यादयश्च ते सर्वे कालाधीना न संशयः । (६०।१)

स च प्राणात्मकस्तस्मादुच्चारः कथ्यते स्फुटः ॥ (६०।२)

हृदयात्प्राणचारश्च नासिक्यद्वादशान्ततः । (६१।१)

षट्त्रिंशदङ्गुलो जन्तोः सर्वस्य स्वाङ्गुलक्रमात् ॥ (६१।२)

क्षोदिष्ठे वा महिष्ठे वा देहे तादृश एव हि । (६२।१)

वीर्यमोजो बलं स्पन्दः प्राणचारः समं ततः ॥ (६२।२)

षट्त्रिंशदङ्गुले चारे यद्गमागमयुग्मकम् । (६३।१)

नालिकातिथिमासाब्दतत्सङ्घो ऽत्र स्फुटं स्थितः ॥ (६३।२)

तुटिः सपादाङ्गुलयुक्प्राणस्ताः षोडशोच्छ्वसन् । (६४।१)

निःश्वसंश्चात्र चषकः सपञ्चांशे ऽङ्गुले ऽङ्गुले ॥ (६४।२)

श्वासप्रश्वासयोर्नाली प्रोक्ताहोरात्र उच्यते । (६५।१)

नवाङ्गुलाम्बुधितुटौ प्रहरास्ते ऽब्धयो दिनम् ॥ (६५।२)

निर्गमे ऽन्तर्निशेनेन्दू तयोः संध्ये तुटेर्दले । (६६।१)

केतुः सूर्ये विधौ राहुर्भौमादेर्वारभागिनः ॥ (६६।२)

प्रहरद्वयमन्येषां ग्रहाणामुदयो ऽन्तरा । (६७।१)

सिद्धिर्दवीयसी मोक्षो ऽभिचारः पारलौकिकी ॥ (६७।२)

ऐहिकी दूरनैकट्यातिशया प्रहराष्टके । (६८।१)

मध्याह्नमध्यनिशयोरभिजिन्मोक्षभोगदा ॥ (६८।२)

नक्षत्राणां तदन्येषामुदयो मध्यतः क्रमात् । (६९।१)

नागा लोकेशमूर्तीशा गणेशा जलतत्त्वतः ॥ (६९।२)

प्रधानान्तं नायकाश्च विद्यातत्त्वाधिनायकाः । (७०।१)

सकलाद्याश्च कण्ठ्योष्ठ्यपर्यन्ता भैरवास्तथा ॥ (७०।२)

शक्तयः पारमेश्वर्यो वामेशा वीरनायकाः । (७१।१)

अष्टावष्टौ ये य इत्थं व्याप्यव्यापकताजुषः ॥ (७१।२)

स्थूलसूक्ष्माः क्रमात्तेषामुदयः प्रहराष्टके । (७२।१)

दिने क्रूराणि सौम्यानि रात्रौ कर्माण्यसंशयम् ॥ (७२।२)

क्रूरता सौम्यता वाभिसन्धेरपि निरूपिता । (७३।१)

दिनरात्रिक्षये मुक्तिः सा व्याप्तिध्यानयोगतः ॥ (७३।२)

ते चोक्ताः परमेशेन श्रीमद्वीरावलीकुले । (७४।१)

सितासितौ दीर्घह्रस्वौ धर्माधर्मौ दिनक्षपे ॥ (७४।२)

क्षीयेते यदि तद्दीक्षा व्याप्त्या ध्यानेन योगतः । (७५।१)

अहोरात्रः प्राणचारे कथितो मास उच्यते ॥ (७५।२)

दिनं कृष्णो निशा शुक्लः पक्षौ कर्मसु पूर्ववत् । (७६।१)

याः षोडशोक्तास्तिथयस्तासु ये पूर्वपश्चिमे ॥ (७६।२)

तयोस्तु विश्रमो ऽर्धे ऽर्धे तिथ्यः पञ्चदशेतराः । (७७।१)

सपादे द्व्यङ्गुले तिथ्या अहोरात्रो विभज्यते ॥ (७७।२)

प्रकाशविश्रमवशात्तावेव हि दिनक्षपे । (७८।१)

संवित्प्रतिक्षणं यस्मात्प्रकाशानन्दयोगिनी ॥ (७८।२)

तौ कॢप्तौ यावति तया तावत्येव दिनक्षपे । (७९।१)

यावत्येव हि संवित्तिरुदितोदितसुस्फुटा ॥ (७९।२)

तावानेव क्षणः कल्पो निमेषो वा तदस्त्वपि । (८०।१)

यावानेवोदयो वित्तेर्वेद्यैकग्रहतत्परः ॥ (८०।२)

तावदेवास्तमयनं वेदितृस्वात्मचर्वणम् । (८१।१)

वेद्ये च बहिरन्तर्वा द्वये वाथ द्वयोज्झिते ॥ (८१।२)

सर्वथा तन्मयीभूतिर्दिनं वेत्तृस्थता निशा । (८२।१)

वेदिता वेद्यविश्रान्तो वेत्ता त्वन्तर्मुखस्थितिः ॥ (८२।२)

पुरा विचारयन्पश्चात्सत्तामात्रस्वरूपकः । (८३।१)

जाग्रद्वेदितृता स्वप्नो वेत्तृभावः पुरातनः ॥ (८३।२)

परः सुप्तं क्षये रात्रिदिनयोस्तुर्यमद्वयम् । (८४।१)

कदाचिद्वस्तुविश्रान्तिसाम्येनात्मनि चर्वणम् ॥ (८४।२)

वेद्यवेदकसाम्यं तत् सा रात्रिदिनतुल्यता । (८५।१)

वेद्ये विश्रान्तिरधिका दिनदैर्घ्याय तत्र तु ॥ (८५।२)

न्यूना स्यात्स्वात्मविश्रान्तिर्विपरीते विपर्ययः । (८६।१)

स्वात्मौत्सुक्ये प्रबुद्धे हि वेद्यविश्रान्तिरल्पिका ॥ (८६।२)

इत्थमेव दिवारात्रिन्यूनाधिक्यक्रमं वदेत् । (८७।१)

यथा देहेष्वहोरात्रन्यूनाधिक्यादि नो समम् ॥ (८७।२)

तथा पुरेष्वपीत्येवं तद्विशेषेण नोदितम् । (८८।१)

श्रीत्रैयम्बकसन्तानवितताम्बरभास्करः ॥ (८८।२)

दिनरात्रिक्रमं मे श्रीशंभुर् इत्थम् अपप्रथत् । (८९।१)

श्रीसन्तानगुरुस्त्वाह स्थानं बुद्धाप्रबुद्धयोः ॥ (८९।२)

हृद आरभ्य यत्तेन रात्रिंदिवविभाजनम् । (९०।१)

तदसत्सितपक्षे ऽन्तः प्रवेशोल्लासभागिनि ॥ (९०।२)

अबुद्धस्थानमेवैतद्दिनत्वेन कथं भवेत् । (९१।१)

अलं वानेन नेदं वा मम प्राङ्मतमत्सरः ॥ (९१।२)

हेये तु दर्शिते शिष्याः सत्पथैकान्तदर्शिनः । (९२।१)

व्याख्यातः कृष्णपक्षो यस्तत्र प्राणगतः शशी ॥ (९२।२)

आप्यायनात्मनैकैकां कलां प्रतितिथि त्यजेत् । (९३।१)

द्वादशान्तसमीपे तु यासौ पञ्चदशी तुटिः ॥ (९३।२)

सामावस्यात्र स क्षीणश्चन्द्रः प्राणार्कमाविशेत् । (९४।१)

उक्तं श्रीकामिकायां च नोर्ध्वे ऽधः प्रकृतिः परा । (९४।२)

अर्धार्धे क्रमते माया द्विखण्डा शिवरूपिणी ॥ (९४।३)

चन्द्रसूर्यात्मना देहं पूरयेत् प्रविलापयेत् । (९५।१)

अमृतं चन्द्ररूपेण द्विधा षोडशधा पुनः ॥ (९५।२)

पिबन्ति च सुराः सर्वे दशपञ्च पराः कलाः । (९६।१)

अमा शेषगुहान्तःस्थामावास्या विश्वतर्पिणी ॥ (९६।२)

एवं कलाः पञ्चदश क्षीयन्ते शशिनः क्रमात् । (९७।१)

आप्यायिन्यमृताब्रूपतादात्म्यात्षोडशी न तु ॥ (९७।२)

तत्र पञ्चदशी यासौ तुटिः प्रक्षीणचन्द्रमाः । (९८।१)

तदूर्ध्वगं यत्तुट्यर्धं पक्षसंधिः स कीर्तितः ॥ (९८।२)

तस्माद्विश्रमतुट्यर्धादामावस्यं पुरादलम् । (९९।१)

परं प्रातिपदं चार्धमिति संधिः स कल्प्यते ॥ (९९।२)

तत्र प्रातिपदे तस्मिंस्तुट्यर्धार्धे पुरादलम् । (१००।१)

आमावस्यं तिथिच्छेदात्कुर्यात्सूर्यग्रहं विशत् ॥ (१००।२)

तत्रार्कमण्डले लीनः शशी स्रवति यन्मधु । (१०१।१)

तप्तत्वात्तत्पिबेदिन्दुसहभूः सिंहिकासुतः ॥ (१०१।२)

अर्कः प्रमाणं सोमस्तु मेयं ज्ञानक्रियात्मकौ । (१०२।१)

राहुर्मायाप्रमाता स्यात्तदाच्छादनकोविदः ॥ (१०२।२)

तत एव तमोरूपो विलापयितुमक्षमः । (१०३।१)

तत्संघट्टाद्वयोल्लासो मुख्यो माता विलापकः ॥ (१०३।२)

अर्केन्दुराहुसंघट्टात् प्रमाणं वेद्यवेदकौ । (१०४।१)

अद्वयेन ततस्तेन पुण्य एष महाग्रहः ॥ (१०४।२)

अमावस्यां विनाप्येष संघट्टश्चेन्महाग्रहः । (१०५।१)

यथार्के मेषगे राहावश्विनीस्थे ऽश्विनीदिने ॥ (१०५।२)

आमावास्यं यदा त्वर्धं लीनं प्रातिपदे दले । (१०६।१)

प्रतिपच्च विशुद्धा स्यात्तन्मोक्षो दूरगे विधौ ॥ (१०६।२)

ग्रासमोक्षान्तरे स्नानध्यानहोमजपादिकम् । (१०७।१)

लौकिकालौकिकं भूयःफलं स्यात्पारलौकिकम् ॥ (१०७।२)

ग्रास्यग्रासकताक्षोभप्रक्षये क्षणमाविशन् । (१०८।१)

मोक्षभाग्ध्यानपूजादि कुर्वंश्चन्द्रार्कयोर्ग्रहे ॥ (१०८।२)

तिथिच्छेद ऋणं कासो वृद्धिर्निःश्वसनं धनम् । (१०९।१)

अयत्नजं यत्नजं तु रेचनादथ रोधनात् ॥ (१०९।२)

एवं प्राणे विशति चित्सूर्य इन्दुं सुधामयम् । (११०।१)

एकैकध्येन बोधांशुं कलया परिपूरयेत् ॥ (११०।२)

क्रमसम्पूरणाशालिशशाङ्कामृतसुन्दराः । (१११।१)

तुट्यः पञ्चदशैताः स्युस्तिथयः सितपक्षगाः ॥ (१११।२)

अन्त्यायां पूर्णमस्तुट्यां पूर्ववत्पक्षसन्धिता । (११२।१)

इन्दुग्रहश्च प्रतिपत्सन्धौ पूर्वप्रवेशतः ॥ (११२।२)

ऐहिकं ग्रहणे चात्र साधकानां महाफलम् । (११३।१)

प्राग्वदन्यदयं मासः प्राणचारे ऽब्द उच्यते ॥ (११३।२)

षट्सु षट्स्वङ्गुलेष्वर्को हृदयान्मकरादिषु । (११४।१)

तिष्ठन् माघादिकं षट्कं कुर्यात्तच्चोत्तरायणम् ॥ (११४।२)

संक्रान्तित्रितये वृत्ते भुक्ते चाष्टादशाङ्गुले । (११५।१)

मेषं प्राप्ते रवौ पुण्यं विषुवत्पारलौकिकम् ॥ (११५।२)

प्रवेशे तु तुलास्थे ऽर्के तदेव विषुवद्भवेत् । (११६।१)

इह सिद्धिप्रदं चैतद्दक्षिणायनगं ततः ॥ (११६।२)

गर्भता प्रोद्बुभूषिष्यद्भावश् चाथोद्बुभूषुता । (११७।१)

उद्भविष्यत्त्वमुद्भूतिप्रारम्भो ऽप्युद्भवस्थितिः ॥ (११७।२)

जन्म सत्ता परिणतिर्वृद्धिर्ह्रासः क्षयः क्रमात् । (११८।१)

मकरादीनि तेनात्र क्रिया सूते सदृक्फलम् ॥ (११८।२)

आमुत्रिके झषः कुम्भो मन्त्रादेः पूर्वसेवने । (११९।१)

चतुष्कं किल मीनाद्यमन्तिकं चोत्तरोत्तरम् ॥ (११९।२)

प्रवेशे खलु तत्रैव शान्तिपुष्ट्यादिसुन्दरम् । (१२०।१)

कर्म स्यादैहिकं तच्च दूरदूरफलं क्रमात् ॥ (१२०।२)

निर्गमे दिनवृद्धिः स्याद्विपरीते विपर्ययः । (१२१।१)

वर्षे ऽस्मिंस्तिथयः पञ्च प्रत्यङ्गुलमिति क्रमः ॥ (१२१।२)

तत्राप्यहोरात्रविधिरिति सर्वं हि पूर्ववत् । (१२२।१)

प्राणीये वर्ष एतस्मिन्कार्तिकादिषु दक्षतः ॥ (१२२।२)

पितामहान्तं रुद्राः स्युर्द्वादशाग्रे ऽत्र भाविनः । (१२३।१)

प्राणे वर्षोदयः प्रोक्तो द्वादशाब्दोदयो ऽधुना ॥ (१२३।२)

खरसास्तिथ्य एकस्मिन् एकस्मिन् अङ्गुले क्रमात् । (१२४।१)

द्वादशाब्दोदये ते च चैत्राद्या द्वादशोदिताः ॥ (१२४।२)

चैत्रे मन्त्रोदितिः सो ऽपि तालुन्युक्तो ऽधुना पुनः । (१२५।१)

हृदि चैत्रोदितिस्तेन तत्र मन्त्रोदयो ऽपि हि ॥ (१२५।२)

प्रत्यङ्गुलं तिथीनां तु त्रिशते परिकल्पिते । (१२६।१)

सपञ्चांशाङ्गुले ऽब्दः स्यात्प्राणे षष्ट्यब्दता पुनः ॥ (१२६।२)

शतानि षट् सहस्राणि चैकविंशतिरित्ययम् । (१२७।१)

विभागः प्राणगः षष्टिवर्षाहोरात्र उच्यते ॥ (१२७।२)

प्रहराहर्निशामासऋत्वब्दरविषष्टिगः । (१२८।१)

यश्छेदस्तत्र यः सन्धिः स पुण्यो ध्यानपूजने ॥ (१२८।२)

इति प्राणोदये यो ऽयं कालः शक्त्येकविग्रहः । (१२९।१)

विश्वात्मान्तःस्थितस्तस्य बाह्ये रूपं निरूप्यते ॥ (१२९।२)

षट् प्राणाश्चषकस्तेषां षष्टिर्नाली च तास्तथा । (१३०।१)

तिथिस्तत्त्रिंशता मासस्ते द्वादश तु वत्सरः ॥ (१३०।२)

अब्दं पित्र्यस्त्वहोरात्र उदग्दक्षिणतो ऽयनात् । (१३१।१)

पितॄणां यत्स्वमानेन वर्षं तद्दिव्यमुच्यते ॥ (१३१।२)

षष्ट्यधिकं च त्रिशतं वर्षाणामत्र मानुषम् । (१३२।१)

तच्च द्वादशभिर्हत्वा माससंख्यात्र लभ्यते ॥ (१३२।२)

तां पुनस्त्रिंशता हत्वाहोरात्रकल्पना वदेत् । (१३३।१)

हत्वा तां चैकविंशत्या सहस्रैः षट्शतेन च ॥ (१३३।२)

प्राणसंख्यां वदेत्तत्र षष्ट्याद्यब्दोदयं पुनः । (१३४।१)

उक्तं च गुरुभिः श्रीमद्रौरवादिस्ववृत्तिषु ॥ (१३४।२)

देवानां यदहोरात्रं मानुषाणां स हायनः । (१३५।१)

शतत्रयेण षष्ट्या च नॄणां विबुधवत्सरः ॥ (१३५।२)

श्रीमत्स्वच्छन्दशास्त्रे च तदेव मतमीक्ष्यते । (१३६।१)

पितॄणां तदहोरात्रमित्युपक्रम्य पृष्ठतः ॥ (१३६।२)

एवं दैवस्त्वहोरात्र इति ह्यैक्योपसंहृतिः । (१३७।१)

तेन ये गुरवः श्रीमत्स्वच्छन्दोक्तिद्वयादितः ॥ (१३७।२)

पित्र्यं वर्षं दिव्यदिनमूचुर्भ्रान्ता हि ते मुधा । (१३८।१)

दिव्यार्काब्दसहस्राणि युगेषु चतुरादितः ॥ (१३८।२)

एकैकहान्या तावद्भिः शतैस्तेष्वष्ट संधयः । (१३९।१)

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वन्तस्ते चतुर्दश ॥ (१३९।२)

ब्रह्मणो ऽहस्तत्र चेन्द्राः क्रमाद्यान्ति चतुर्दश । (१४०।१)

ब्रह्माहो ऽन्ते कालवह्नेर्ज्वाला योजनलक्षिणी ॥ (१४०।२)

दग्ध्वा लोकत्रयं धूमात्त्वन्यत्प्रस्वापयेत्त्रयम् । (१४१।१)

निरयेभ्यः पुरा कालवह्नेर्व्यक्तिर्यतस्ततः ॥ (१४१।२)

विभुरधःस्थितो ऽपीश इति श्रीरौरवं मतम् । (१४२।१)

ब्रह्मनिःश्वासनिर्धूते भस्मनि स्वेदवारिणा ॥ (१४२।२)

तदीयेनाप्लुतं विश्वं तिष्ठेत्तावन्निशागमे । (१४३।१)

तस्मिन्निशावधौ सर्वे पुद्गलाः सूक्ष्मदेहगाः ॥ (१४३।२)

अग्निवेगेरिता लोके जने स्युर्लयकेवलाः । (१४४।१)

कूष्माण्डहाटकाद्यास्तु क्रीडन्ति महदालये ॥ (१४४।२)

निशाक्षये पुनः सृष्टिं कुरुते तामसादितः । (१४५।१)

स्वकवर्षशतान्ते ऽस्य क्षयस्तद्वैष्णवं दिनम् ॥ (१४५।२)

रात्रिश्च तावतीत्येवं विष्णुरुद्रशताभिधाः । (१४६।१)

क्रमात्स्वस्वशतान्तेषु नश्यन्त्यत्राण्डलोपतः ॥ (१४६।२)

अबाद्यव्यक्ततत्त्वान्तेष्वित्थं वर्षशतं क्रमात् । (१४७।१)

दिनरात्रिविभागः स्यात् स्वस्वायुःशतमानतः ॥ (१४७।२)

ब्रह्मणः प्रलयोल्लाससहस्रैस्तु रसाग्निभिः । (१४८।१)

अव्यक्तस्थेषु रुद्रेषु दिनं रात्रिश्च तावती ॥ (१४८।२)

तदा श्रीकण्ठ एव स्यात्साक्षात्संहारकृत्प्रभुः । (१४९।१)

सर्वे रुद्रास्तथा मूले मायागर्भाधिकारिणः ॥ (१४९।२)

अव्यक्ताख्ये ह्याविरिञ्चाच्छ्रीकण्ठेन सहासते । (१५०।१)

निवृत्ताधःस्थकर्मा हि ब्रह्मा तत्राधरे धियः ॥ (१५०।२)

न भोक्ता ज्ञो ऽधिकारे तु वृत्त एव शिवीभवेत् । (१५१।१)

स एषो ऽवान्तरलयस्तत्क्षये सृष्टिरुच्यते ॥ (१५१।२)

सांख्यवेदादिसंसिद्धाञ्छ्रीकण्ठस् तदहर्मुखे । (१५२।१)

सृजत्येव पुनस्तेन न सम्यङ्मुक्तिरीदृशी ॥ (१५२।२)

प्रधाने यदहोरात्रं तज्जं वर्षशतं विभोः । (१५३।१)

श्रीकण्ठस्यायुरेतच्च दिनं कञ्चुकवासिनाम् ॥ (१५३।२)

तत्क्रमान्नियतिः कालो रागो विद्या कलेत्यमी । (१५४।१)

यान्त्यन्योन्यं लयं तेषाम् आयुर् गाहनिकं दिनम् ॥ (१५४।२)

तद्दिनप्रक्षये विश्वं मायायां प्रविलीयते । (१५५।१)

क्षीणायां निशि तावत्यां गहनेशः सृजेत्पुनः ॥ (१५५।२)

एवमव्यक्तकालं तु परार्धैर्दशभिर्जहि । (१५६।१)

मायाहस्तावती रात्रिर्भवेत्प्रलय एष सः ॥ (१५६।२)

मायाकालं परार्धानां गुणयित्वा शतेन तु । (१५७।१)

ऐश्वरो दिवसो नादः प्राणात्मात्र सृजेज्जगत् ॥ (१५७।२)

तावती चैश्वरी रात्रिर्यत्र प्राणः प्रशाम्यति । (१५८।१)

प्राणगर्भस्थमप्यत्र विश्वं सौषुम्नवर्त्मना ॥ (१५८।२)

प्राणे ब्रह्मबिले शान्ते संविद्याप्यवशिष्यते । (१५९।१)

अंशांशिकातो ऽप्येतस्याः सूक्ष्मसूक्ष्मतरो लयः ॥ (१५९।२)

गुणयित्वैश्वरं कालं परार्धानां शतेन तु । (१६०।१)

सादाशिवं दिनं रात्रिर्महाप्रलय एव च ॥ (१६०।२)

सदाशिवः स्वकालान्ते बिन्द्वर्धेन्दुनिरोधिकाः । (१६१।१)

आक्रम्य नादे लीयेत गृहीत्वा सचराचरम् ॥ (१६१।२)

नादो नादान्तवृत्त्या तु भित्त्वा ब्रह्मबिलं हठात् । (१६२।१)

शक्तितत्त्वे लयं याति निजकालपरिक्षये ॥ (१६२।२)

एतावच्छक्तितत्त्वे तु विज्ञेयं खल्वहर्निशम् । (१६३।१)

शक्तिः स्वकालविलये व्यापिन्यां लीयते पुनः ॥ (१६३।२)

व्यापिन्या तद्दिवारात्रं लीयते साप्यनाश्रिते । (१६४।१)

परार्धकोट्या हत्वापि शक्तिकालमनाश्रिते ॥ (१६४।२)

दिनं रात्रिश्च तत्काले परार्धगुणिते ऽपि च । (१६५।१)

सो ऽपि याति लयं साम्यसंज्ञे सामनसे पदे ॥ (१६५।२)

स कालः साम्यसंज्ञः स्यान्नित्यो ऽकल्यः कलात्मकः । (१६६।१)

यत्तत्सामनसं रूपं तत्साम्यं ब्रह्म विश्वगम् ॥ (१६६।२)

अतः सामनसात् कालान्निमेषोन्मेषमात्रतः । (१६७।१)

तुट्यादिकं परार्धान्तं सूते सैवात्र निष्ठितम् ॥ (१६७।२)

दशशतसहस्रमयुतं लक्षनियुतकोटि सार्बुदं वृन्दम् । (१६८।१)

खर्वनिखर्वे शंखाब्जजलधिमध्यान्तमथ परार्धं च ॥ (१६८।२)

इत्येकस्मात्प्रभृति हि दशधा दशधा क्रमेण कलयित्वा । (१६९।१)

एकादिपरार्धान्तेष्वष्टादशसु स्थितिं ब्रूयात् ॥ (१६९।२)

चत्वार एते प्रलया मुख्याः सर्गाश्च तत्कलाः । (१७०।१)

भूमूलनैशशक्तिस्थास्तदेवाण्डचतुष्टयम् ॥ (१७०।२)

कालाग्निर्भुवि संहर्ता मायान्ते कालतत्त्वराट् । (१७१।१)

श्रीकण्ठो मूल एकत्र सृष्टिसंहारकारकः ॥ (१७१।२)

तल्लयो वान्तरस्तस्मादेकः सृष्टिलयेशिता । (१७२।१)

श्रीमानघोरः शक्त्यन्ते संहर्ता सृष्टिकृच्च सः ॥ (१७२।२)

तत्सृष्टौ सृष्टिसंहारा निःसंख्या जगतां यतः । (१७३।१)

अन्तर्भूतास्ततः शाक्ती महासृष्टिरुदाहृता ॥ (१७३।२)

लये ब्रह्मा हरी रुद्रशतान्यष्टकपञ्चकम् । (१७४।१)

इत्यन्योन्यं क्रमाद्यान्ति लयं मायान्तके ऽध्वनि ॥ (१७४।२)

मायातत्त्वलये त्वेते प्रयान्ति परमं पदम् । (१७५।१)

मायोर्ध्वे ये सिताध्वस्थास्तेषां परशिवे लयः ॥ (१७५।२)

तत्राप्यौपाधिकाद्भेदाल्लये भेदं परे विदुः । (१७६।१)

एवं तात्त्वेश्वरे वर्गे लीने सृष्टौ पुनः परे ॥ (१७६।२)

तत्साधकाः शिवेष्टा वा तत्स्थानमधिशेरते । (१७७।१)

ब्राह्मी नाम परस्यैव शक्तिस्तां यत्र पातयेत् ॥ (१७७।२)

स ब्रह्मा विष्णुरुद्राद्या वैष्णव्यादेरतः क्रमात् । (१७८।१)

शक्तिमन्तं विहायान्यं शक्तिः किं याति नेदृशम् ॥ (१७८।२)

छादितप्रथिताशेषं शक्तिरेकः शिवस्तथा । (१७९।१)

एवं विसृष्टिप्रलयाः प्राण एकत्र निष्ठिताः ॥ (१७९।२)

सो ऽपि संविदि संविच्च चिन्मात्रे ज्ञेयवर्जिते । (१८०।१)

चिन्मात्रमेव देवी च सा परा परमेश्वरी ॥ (१८०।२)

अष्टात्रिंशं च तत्तत्त्वं हृदयं तत्परापरम् । (१८१।१)

तेन संवित्त्वमेवैतत्स्पन्दमानं स्वभावतः ॥ (१८१।२)

लयोदया इति प्राणे षष्ट्यब्दोदयकीर्तनम् । (१८२।१)

इच्छामात्रप्रतिष्ठेयं क्रियावैचित्र्यचर्चना ॥ (१८२।२)

कालशक्तिस्ततो बाह्ये नैतस्या नियतं वपुः । (१८३।१)

स्वप्नस्वप्ने तथा स्वप्ने सुप्ते संकल्पगोचरे ॥ (१८३।२)

समाधौ विश्वसंहारसृष्टिक्रमविवेचने । (१८४।१)

मितो ऽपि किल कालांशो विततत्वेन भासते ॥ (१८४।२)

प्रमात्रभेदे भेदे ऽथ चित्रो विततिमाप्यसौ । (१८५।१)

एवं प्राणे यथा कालः क्रियावैचित्र्यशक्तिजः ॥ (१८५।२)

तथापाने ऽपि हृदयान्मूलपीठविसर्पिणि । (१८६।१)

मूलाभिधमहापीठसङ्कोचप्रविकासयोः ॥ (१८६।२)

ब्रह्माद्यनाश्रितान्तानां चिनुते सृष्टिसंहृती । (१८७।१)

शश्वद्यद्यप्यपानो ऽयम् इत्थं वहति किंत्वसौ ॥ (१८७।२)

अवेद्ययत्नो यत्नेन योगिभिः समुपास्यते । (१८८।१)

हृत्कन्दानन्दसंकोचविकासद्वादशान्तगाः ॥ (१८८।२)

ब्रह्मादयो ऽनाश्रितान्ताः सेव्यन्ते ऽत्र सुयोगिभिः । (१८९।१)

एते च परमेशानशक्तित्वाद्विश्ववर्तिनः ॥ (१८९।२)

देहमप्यश्नुवानास्तत्कारणानीति कामिके । (१९०।१)

बाल्ययौवनवृद्धत्वनिधनेषु पुनर्भवे ॥ (१९०।२)

मुक्तौ च देहे ब्रह्माद्याः षडधिष्ठानकारिणः । (१९१।१)

तस्यान्ते तु परा देवी यत्र युक्तो न जायते ॥ (१९१।२)

अनेन ज्ञातमात्रेण दीक्षानुग्रहकृद्भवेत् । (१९२।१)

समस्तकारणोल्लासपदे सुविदिते यतः ॥ (१९२।२)

अकारणं शिवं विन्देद्यत्तद्विश्वस्य कारणम् । (१९३।१)

अधोवक्त्रं त्विदं द्वैतकलङ्कैकान्तशातनम् ॥ (१९३।२)

क्षीयते तदुपासायां येनोर्ध्वाधरडम्बरः । (१९४।१)

अत्रापानोदये प्राग्वत्षष्ट्यब्दोदययोजनाम् ॥ (१९४।२)

यावत्कुर्वीत तुट्यादेर्युक्ताङ्गुलविभागतः । (१९५।१)

एवं समाने ऽपि विधिः स हि हार्दीषु नाडिषु ॥ (१९५।२)

संचरन्सर्वतोदिक्कं दशधैव विभाव्यते । (१९६।१)

दश मुख्या महानाडीः पूरयन्नेष तद्गताः ॥ (१९६।२)

नाड्यन्तरश्रिता नाडीः क्रामन्देहे समस्थितिः । (१९७।१)

अष्टासु दिग्दलेष्वेष क्रामंस्तद्दिक्पतेः क्रमात् ॥ (१९७।२)

चेष्टितान्यनुकुर्वाणो रौद्रः सौम्यश्च भासते । (१९८।१)

स एव नाडीत्रितये वामदक्षिणमध्यगे ॥ (१९८।२)

इन्द्वर्काग्निमये मुख्ये चरंस्तिष्ठत्यहर्निशम् । (१९९।१)

सार्धनालीद्वयं प्राणशतानि नव यत्स्थितम् ॥ (१९९।२)

तावद्वहन्नहोरात्रं चतुर्विंशतिधा चरेत् । (२००।१)

विषुवद्वासरे प्रातः सांशां नालीं स मध्यगः ॥ (२००।२)

वामेतरोदक्सव्यान्यैर् यावत् संक्रान्तिपञ्चकम् । (२०१।१)

एवं क्षीणासु पादोनचतुर्दशसु नालिषु ॥ (२०१।२)

मध्याह्ने दक्षविषुवन्नवप्राणशतीं वहेत् । (२०२।१)

दक्षोदगन्योदग्दक्षैः पुनः संक्रान्तिपञ्चकम् ॥ (२०२।२)

नवासु शतमेकैकं ततो विषुवदुत्तरम् । (२०३।१)

पञ्चके पञ्चके ऽतीते संक्रान्तेर्विषुवद्बहिः ॥ (२०३।२)

यद्वत्तथान्तः सङ्क्रान्तिर्नवप्राणशतानि सा । (२०४।१)

एवं रात्रावपीत्येवं विषुवद्दिवसात्समात् ॥ (२०४।२)

आरभ्याहर्निशावृद्धिह्राससङ्क्रान्तिगो ऽप्यसौ । (२०५।१)

रात्र्यन्तदिनपूर्वांशौ मध्याह्नो दिवसक्षयः ॥ (२०५।२)

स शर्वर्युदयो मध्यमुदक्तो विषुतेदृशी । (२०६।१)

व्याप्तौ विषेर् यतो वृत्तिः साम्यं च व्याप्तिरुच्यते ॥ (२०६।२)

तदर्हति च यः कालो विषुवत्तदिहोदितः । (२०७।१)

विषुवत्प्रभृति ह्रासवृद्धी ये दिनरात्रिगे ॥ (२०७।२)

तत्क्रमेणैव संक्रान्तिह्रासवृद्धी दिवानिशोः । (२०८।१)

इत्थं समानमरुतो वर्षद्वयविकल्पनम् ॥ (२०८।२)

चार एकत्र नह्यत्र श्वासप्रश्वासचर्चनम् । (२०९।१)

समाने ऽपि तुटेः पूर्वं यावत्षष्ट्यब्दगोचरम् ॥ (२०९।२)

कालसंख्या सुसूक्ष्मैकचारगा गण्यते बुधैः । (२१०।१)

संध्यापूर्वाह्णमध्याह्नमध्यरात्रादि यत्किल ॥ (२१०।२)

अन्तःसंक्रान्तिगं ग्राह्यं तन्मुख्यं तत्फलोदितेः । (२११।१)

उक्तः समानगः काल उदाने तु निरूप्यते ॥ (२११।२)

प्राणव्याप्तौ यदुक्तं तदुदाने ऽप्यत्र केवलम् । (२१२।१)

नासाशक्त्यन्तयोः स्थाने ब्रह्मरन्ध्रोर्ध्वधामनी ॥ (२१२।२)

तेनोदाने ऽत्र हृदयान्मूर्धन्यद्वादशान्तगम् । (२१३।१)

तुट्यादिषष्टिवर्षान्तं विश्वं कालं विचारयेत् ॥ (२१३।२)

व्याने तु विश्वात्ममये व्यापके क्रमवर्जिते । (२१४।१)

सूक्ष्मसूक्ष्मोच्छलद्रूपमात्रः कालो व्यवस्थितः ॥ (२१४।२)

सृष्टिः प्रविलयः स्थेमा संहारो ऽनुग्रहो यतः । (२१५।१)

क्रमात्प्राणादिके काले तं तं तत्राश्रयेत्ततः ॥ (२१५।२)

प्राणचारे ऽत्र यो वर्णपदमन्त्रोदयः स्थितः । (२१६।१)

यत्नजो ऽयत्नजः सूक्ष्मः परः स्थूलः स कथ्यते ॥ (२१६।२)

एको नादात्मको वर्णः सर्ववर्णाविभागवान् । (२१७।१)

सो ऽनस्तमितरूपत्वादनाहत इहोदितः ॥ (२१७।२)

स तु भैरवसद्भावो मातृसद्भाव एष सः । (२१८।१)

परा सैकाक्षरा देवी यत्र लीनं चराचरम् ॥ (२१८।२)

ह्रस्वार्णत्रयमेकैकं रव्यङ्गुलमथेतरत् । (२१९।१)

प्रवेश इति षड्वर्णाः सूर्येन्दुपथगाः क्रमात् ॥ (२१९।२)

इकारोकारयोरादिसन्धौ संध्यक्षरद्वयम् । (२२०।१)

एओ इति प्रवेशे तु ऐऔ इति द्वयं विदुः ॥ (२२०।२)

षण्ठार्णानि प्रवेशे तु द्वादशान्तललाटयोः । (२२१।१)

गले हृदि च बिन्द्वर्णविसर्गौ परितःस्थितौ ॥ (२२१।२)

कादिपञ्चकमाद्यस्य वर्णस्यान्तः सदोदितम् । (२२२।१)

एवं सस्थानवर्णानामन्तः सा सार्णसन्ततिः ॥ (२२२।२)

हृद्येष प्राणरूपस्तु सकारो जीवनात्मकः । (२२३।१)

बिन्दुः प्रकाशो हार्णश्च पूरणात्मतया स्थितः ॥ (२२३।२)

उक्तः परो ऽयमुदयो वर्णानां सूक्ष्म उच्यते । (२२४।१)

प्रवेशे षोडशौन्मुख्ये रवयः षण्ठवर्जिताः ॥ (२२४।२)

तदेवेन्द्वर्कमत्रान्ये वर्णाः सूक्ष्मोदयस्त्वयम् । (२२५।१)

कालो ऽर्धमात्रः कादीनां त्रयस्त्रिंशत उच्यते ॥ (२२५।२)

मात्रा ह्रस्वाः पञ्च दीर्घाष्टकं द्विस्त्रिः प्लुतं तु ﾱ । (२२६।१)

एकाशीतिमिमाम् अर्धमात्राणाम् आह नो गुरुः ॥ (२२६।२)

यद्वशाद्भगवान् एकाशीतिकं मन्त्रमभ्यधात् । (२२७।१)

एकाशीतिपदा देवी शक्तिः प्रोक्ता शिवात्मिका ॥ (२२७।२)

श्रीमातङ्गे तथा धर्मसंघातात्मा शिवो यतः । (२२८।१)

तथा तथा परामर्शशक्तिचक्रेश्वरः प्रभुः ॥ (२२८।२)

स्थूलैकाशीतिपदजपरामर्शैर् विभाव्यते । (२२९।१)

तत एव परामर्शो यावत्येकः समाप्यते ॥ (२२९।२)

तावत्तत्पदमुक्तं नो सुप्तिङ्नियमयन्त्रितम् । (२३०।१)

एकाशीतिपदोदारविमर्शक्रमबृंहितः ॥ (२३०।२)

स्थूलोपायः परोपायस्त्वेष मात्राकृतो लयः । (२३१।१)

अर्धमात्रा नव नव स्युश्चतुर्षु चतुर्षु यत् ॥ (२३१।२)

अङ्गुलेष्विति षट्त्रिंशत्येकाशीतिपदोदयः । (२३२।१)

अङ्गुले नवभागेन विभक्ते नवमांशकाः ॥ (२३२।२)

वेदा मात्रार्धमन्यत्तु द्विचतुःषड्गुणं त्रयम् । (२३३।१)

एवमङ्गुलरन्ध्रांशचतुष्कद्वयगं लघु ॥ (२३३।२)

दीर्घं प्लुतं क्रमाद्द्वित्रिगुणमर्धं ततो ऽपि हल् । (२३४।१)

क्षकारस्त्र्यर्धमात्रात्मा मात्रिकः सतथान्तरा ॥ (२३४।२)

विश्रान्तावर्धमात्रास्य तस्मिंस्तु कलिते सति । (२३५।१)

अङ्गुलार्धे ऽद्रिभागेन त्वर्धमात्रा पुरा पुनः ॥ (२३५।२)

क्षकारः सर्वसंयोगग्रहणात्मा तु सर्वगः । (२३६।१)

सर्ववर्णोदयाद्यन्तसन्धिषूदयभाग्विभुः ॥ (२३६।२)

इत्थं षट्त्रिंशके चारे वर्णानामुदयः फले । (२३७।१)

क्रूरे सौम्ये विलोमेन हादि यावदपश्चिमम् ॥ (२३७।२)

हृद्यकारो द्वादशान्ते हकारस्तदिदं विदुः । (२३८।१)

अहमात्मकमद्वैतं यः प्रकाशात्मविश्रमः ॥ (२३८।२)

शिवशक्त्यविभागेन मात्रैकाशीतिका त्वियम् । (२३९।१)

द्वासप्ततावङ्गुलेषु द्विगुणत्वेन संसरेत् ॥ (२३९।२)

उक्तः सूक्ष्मोदयस्त्रैधं द्विधोक्तस्तु परोदयः । (२४०।१)

अथ स्थूलोदयो ऽर्णानां भण्यते गुरुणोदितः ॥ (२४०।२)

एकैकमर्धप्रहरं दिने वर्गाष्टकोदयः । (२४१।१)

रात्रौ च ह्रासवृद्ध्यत्र केचिदाहुर्न के ऽपि तु ॥ (२४१।२)

एष वर्गोदयो रात्रौ दिवा चाप्य् अर्धयामगः । (२४२।१)

प्राणत्रयोदशशती पञ्चाशदधिका च सा ॥ (२४२।२)

अध्यर्धा किल संक्रान्तिर्वर्गे वर्गे दिवानिशोः । (२४३।१)

तदैक्ये तूदयश्चारशतानां सप्तविंशतिः ॥ (२४३।२)

नव वर्गांस्तु ये प्राहुस्तेषां प्राणशती रवीन् । (२४४।१)

सत्रिभागैव संक्रान्तिर्वर्गे प्रत्येकमुच्यते ॥ (२४४।२)

अहर्निशं तदैक्ये तु शतानां श्रुतिचक्षुषी । (२४५।१)

स्थूलो वर्गोदयः सो ऽयमथार्णोदय उच्यते ॥ (२४५।२)

एकैकवर्णे प्राणानां द्विशतं षोडशाधिकम् । (२४६।१)

बहिश्चषकषट्त्रिंशद्दिन इत्थं तथानिशि ॥ (२४६।२)

शतमष्टोत्तरं तत्र रौद्रं शाक्तमथोत्तरम् । (२४७।१)

यामलस्थितियोगे तु रुद्रशक्त्यविभागिता ॥ (२४७।२)

दिनरात्र्यविभागे तु दृग्वह्न्यब्ध्यसुचारणाः । (२४८।१)

सपञ्चमांशा नाडी च बहिर्वर्णोदयः स्मृतः ॥ (२४८।२)

इति पञ्चाशिका सेयं वर्णानां परिचर्चिता । (२४९।१)

एकोनां ये तु तामाहुस्तन्मतं सम्प्रचक्ष्महे ॥ (२४९।२)

वेदाश्चाराः पञ्चमांशन्यूनं चारार्धमेकशः । (२५०।१)

वर्णे ऽधिकं तद्द्विगुणमविभागे दिवानिशोः ॥ (२५०।२)

स्थूलो वर्णोदयः सो ऽयं पुरा सूक्ष्मो निगद्यते ॥ (२५१।१)

इति कालतत्त्वमुदितं शास्त्रमुखागमनिजानुभवसिद्धम् ॥ (२५२।१)