TĀ, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
दीक्षा बहुप्रकारेयं श्राद्धान्ता या प्रकीर्तिता । (२।१)
dīkṣā bahuprakāreyaṃ śrāddhāntā yā prakīrtitā |
सा संस्क्रियायै मोक्षाय भोगायापि द्वयाय वा ॥ (२।२)
sā saṃskriyāyai mokṣāya bhogāyāpi dvayāya vā ||
तत्र संस्कारसिद्ध्यै या दीक्षा साक्षान्न मोचनी । (३।१)
tatra saṃskārasiddhyai yā dīkṣā sākṣānna mocanī |
वक्तव्यं पुत्रकादीनां तन्मयत्वप्रसिद्धये ॥ (४।२)
vaktavyaṃ putrakādīnāṃ tanmayatvaprasiddhaye ||
बुभुक्षोर्वा मुमुक्षोर्वा स्वसंविद्गुरुशास्त्रतः । (५।१)
bubhukṣorvā mumukṣorvā svasaṃvidguruśāstrataḥ |
प्रमाणाद्या संस्क्रियायै दीक्षा हि गुरुणा कृता ॥ (५।२)
pramāṇādyā saṃskriyāyai dīkṣā hi guruṇā kṛtā ||
ततः स संस्कृतं योग्यं ज्ञात्वात्मानं स्वशासने । (६।१)
tataḥ sa saṃskṛtaṃ yogyaṃ jñātvātmānaṃ svaśāsane |
तदुक्तवस्त्वनुष्ठानं भुक्त्यै मुक्त्यै च सेवते ॥ (६।२)
taduktavastvanuṣṭhānaṃ bhuktyai muktyai ca sevate ||
आचार्यप्रत्ययादेव यो ऽपि स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् । (७।१)
ācāryapratyayādeva yo 'pi syādbhuktimuktibhāk |
तत्प्रत्यूहोदयध्वस्त्यै ब्रूयात्तस्यापि वर्तनम् ॥ (७।२)
tatpratyūhodayadhvastyai brūyāttasyāpi vartanam ||
स्वसंविद्गुरुसंवित्त्योस्तुल्यप्रत्ययभागपि । (८।१)
svasaṃvidgurusaṃvittyostulyapratyayabhāgapi |
शेषवृत्त्या समादेश्यस् तद्विघ्नादिप्रशान्तये ॥ (८।२)
śeṣavṛttyā samādeśyas tadvighnādipraśāntaye ||
यः सर्वथा परापेक्षामुज्झित्वा तु स्थितो निजात् । (९।१)
yaḥ sarvathā parāpekṣāmujjhitvā tu sthito nijāt |
प्रत्ययाद्यो ऽपि चाचार्यप्रत्ययादेव केवलात् ॥ (९।२)
pratyayādyo 'pi cācāryapratyayādeva kevalāt ||
तौ सांसिद्धिकनिर्बीजौ को वदेच्छेषवृत्तये । (१०।१)
tau sāṃsiddhikanirbījau ko vadeccheṣavṛttaye |
तत्रैषां शेषवृत्त्यर्थं नित्यनैमित्तिके ध्रुवे । (११।१)
tatraiṣāṃ śeṣavṛttyarthaṃ nityanaimittike dhruve |
काम्यवर्जं यतः कामाश् चित्राश् चित्राभ्युपायकाः ॥ (११।२)
kāmyavarjaṃ yataḥ kāmāś citrāś citrābhyupāyakāḥ ||
तत्र नित्यो विधिः सन्ध्यानुष्ठानं देवताव्रजे । (१२।१)
tatra nityo vidhiḥ sandhyānuṣṭhānaṃ devatāvraje |
गुर्वग्निशास्त्रसहिते पूजा भूतदयेत्ययम् ॥ (१२।२)
gurvagniśāstrasahite pūjā bhūtadayetyayam ||
नैमित्तिकस्तु सर्वेषां पर्वणां पूजनं जपः । (१३।१)
naimittikastu sarveṣāṃ parvaṇāṃ pūjanaṃ japaḥ |
व्याख्यादिकं च तत्तस्याधिकं नैमित्तिकं ध्रुवम् ॥ (१४।२)
vyākhyādikaṃ ca tattasyādhikaṃ naimittikaṃ dhruvam ||
तत्रादौ शिशवे ब्रूयाद् गुरुर् नित्यविधिं स्फुटम् । (१५।१)
tatrādau śiśave brūyād gurur nityavidhiṃ sphuṭam |
मुख्येतरादिमन्त्राणां वीर्यव्याप्त्यादियोग्यताम् । (१६।१)
mukhyetarādimantrāṇāṃ vīryavyāptyādiyogyatām |
दृष्ट्वा शिष्ये तमेवास्मै मूलमन्त्रं समर्पयेत् ॥ (१६।२)
dṛṣṭvā śiṣye tamevāsmai mūlamantraṃ samarpayet ||
तच्छास्त्रदीक्षितो ह्येष निर्यन्त्राचारशङ्कितः । (१७।१)
tacchāstradīkṣito hyeṣa niryantrācāraśaṅkitaḥ |
न मुख्ये योग्य इत्यन्यसेवातः स्यात्तु योग्यता ॥ (१७।२)
na mukhye yogya ityanyasevātaḥ syāttu yogyatā ||
साधकस्य बुभुक्षोस्तु साधकीभाविनो ऽपिवा । (१८।१)
sādhakasya bubhukṣostu sādhakībhāvino 'pivā |
पुष्पपातवशात्सिद्धो मन्त्रो ऽर्प्यः साध्यसिद्धये ॥ (१८।२)
puṣpapātavaśātsiddho mantro 'rpyaḥ sādhyasiddhaye ||
वितते गुणभूते वा विधौ दिष्टे पुनर्गुरुः । (१९।१)
vitate guṇabhūte vā vidhau diṣṭe punarguruḥ |
ज्ञात्वास्मै योग्यतां सारं संक्षिप्तं विधिमाचरेत् ॥ (१९।२)
jñātvāsmai yogyatāṃ sāraṃ saṃkṣiptaṃ vidhimācaret ||
तत्रैष नियमो यद्यन् मान्त्रं रूपं न तद्गुरुः । (२०।१)
tatraiṣa niyamo yadyan māntraṃ rūpaṃ na tadguruḥ |
लिखित्वा प्रथयेच्छिष्ये विशेषादूर्ध्वशासने ॥ (२०।२)
likhitvā prathayecchiṣye viśeṣādūrdhvaśāsane ||
मन्त्रा वर्णात्मकास्ते च परामर्शात्मकाः स च । (२१।१)
mantrā varṇātmakāste ca parāmarśātmakāḥ sa ca |
गुरुसंविदभिन्नश् चेत् संक्रामेत्सा ततः शिशौ ॥ (२१।२)
gurusaṃvidabhinnaś cet saṃkrāmetsā tataḥ śiśau ||
लिपिस्थितस्तु यो मन्त्रो निर्वीर्यः सो ऽत्र कल्पितः । (२२।१)
lipisthitastu yo mantro nirvīryaḥ so 'tra kalpitaḥ |
पुस्तकाधीतविद्याश्चेत्युक्तं सिद्धामते ततः । (२३।१)
pustakādhītavidyāścetyuktaṃ siddhāmate tataḥ |
ये तु पुस्तकलब्धे ऽपि मन्त्रे वीर्यं प्रजानते ॥ (२३।२)
ye tu pustakalabdhe 'pi mantre vīryaṃ prajānate ||
ते भैरवीयसंस्काराः प्रोक्ताः सांसिद्धिका इति । (२४।१)
te bhairavīyasaṃskārāḥ proktāḥ sāṃsiddhikā iti |
इति ज्ञात्वा गुरुः सम्यक् परमानन्दघूर्णितः ॥ (२४।२)
iti jñātvā guruḥ samyak paramānandaghūrṇitaḥ ||
तादृशे तादृशे धाम्नि पूजयित्वा विधिं चरेत् । (२५।१)
tādṛśe tādṛśe dhāmni pūjayitvā vidhiṃ caret |
यथान्यशिष्यानुष्ठानं नान्यशिष्येण बुध्यते ॥ (२५।२)
yathānyaśiṣyānuṣṭhānaṃ nānyaśiṣyeṇa budhyate ||
तथा कुर्याद्गुरुर्गुप्तिहानिर्दोषवती यतः । (२६।१)
tathā kuryādgururguptihānirdoṣavatī yataḥ |
देवीनां त्रितयं शुद्धं यद्वा यामलयोगतः ॥ (२६।२)
devīnāṃ tritayaṃ śuddhaṃ yadvā yāmalayogataḥ ||
देवीमेकामथो शुद्धां वदेद्वा यामलात्मिकाम् । (२७।१)
devīmekāmatho śuddhāṃ vadedvā yāmalātmikām |
तत्र मन्त्रं स्फुटं वक्त्राद्गुरुणोपांशु चोदितम् ॥ (२७।२)
tatra mantraṃ sphuṭaṃ vaktrādguruṇopāṃśu coditam ||
अवधार्या प्रवृत्तेस्तमभ्यस्येन्मनसा स्वयम् । (२८।१)
avadhāryā pravṛttestamabhyasyenmanasā svayam |
ततः सुशिक्षितां स्थानदेहान्तःशोधनत्रयीम् ॥ (२८।२)
tataḥ suśikṣitāṃ sthānadehāntaḥśodhanatrayīm ||
न्यासं ध्यानं जपं मुद्रां पूजां कुर्यात्प्रयत्नतः । (२९।१)
nyāsaṃ dhyānaṃ japaṃ mudrāṃ pūjāṃ kuryātprayatnataḥ |
तत्र प्रभाते संबुध्य स्वेष्टां प्राग्देवतां स्मरेत् ॥ (२९।२)
tatra prabhāte saṃbudhya sveṣṭāṃ prāgdevatāṃ smaret ||
कृतावश्यककर्तव्यः शुद्धो भूत्वा ततो गृहम् । (३०।१)
kṛtāvaśyakakartavyaḥ śuddho bhūtvā tato gṛham |
आश्रित्योत्तरदिग्वक्त्रः स्थानदेहान्तरत्रये ॥ (३०।२)
āśrityottaradigvaktraḥ sthānadehāntaratraye ||
शुद्धिं विधाय मन्त्राणां यथास्थानं निवेशनम् । (३१।१)
śuddhiṃ vidhāya mantrāṇāṃ yathāsthānaṃ niveśanam |
मुद्राप्रदर्शनं ध्यानं भेदाभेदस्वरूपतः ॥ (३१।२)
mudrāpradarśanaṃ dhyānaṃ bhedābhedasvarūpataḥ ||
तन्मयीभावसिद्ध्यर्थं प्रतिसन्ध्यं समाचरेत् । (३३।१)
tanmayībhāvasiddhyarthaṃ pratisandhyaṃ samācaret |
अन्ये तु प्रागुदक्पश्चाद्दशदिक्षु चतुष्टयीम् ॥ (३३।२)
anye tu prāgudakpaścāddaśadikṣu catuṣṭayīm ||
सन्ध्यानामाहुरेतच्च तान्त्रिकीयं न नो मतम् । (३४।१)
sandhyānāmāhuretacca tāntrikīyaṃ na no matam |
यासौ कालाधिकारे प्राक् सन्ध्या प्रोक्ता चतुष्टयी ॥ (३४।२)
yāsau kālādhikāre prāk sandhyā proktā catuṣṭayī ||
तामेवान्तः समाधाय सान्ध्यं विधिमुपाचरेत् । (३५।१)
tāmevāntaḥ samādhāya sāndhyaṃ vidhimupācaret |
कुर्यात् स्वाध्यायविज्ञानगुरुकृत्यादितत्परः । (३६।१)
kuryāt svādhyāyavijñānagurukṛtyāditatparaḥ |
सन्ध्याध्यानोदितानन्ततन्मयीभावयुक्तितः ॥ (३६।२)
sandhyādhyānoditānantatanmayībhāvayuktitaḥ ||
तत्संस्कारवशात्सर्वं कालं स्यात्तन्मयो ह्यसौ । (३७।१)
tatsaṃskāravaśātsarvaṃ kālaṃ syāttanmayo hyasau |
ततो यथेष्टकाले ऽसौ पूजां पुष्पासवादिभिः ॥ (३७।२)
tato yatheṣṭakāle 'sau pūjāṃ puṣpāsavādibhiḥ ||
स्थण्डिलादौ शिशुः कुर्याद्विभवाद्यनुरूपतः । (३८।१)
sthaṇḍilādau śiśuḥ kuryādvibhavādyanurūpataḥ |
सुशुद्धः सन्विधिं सर्वं कृत्वान्तरजपान्तकम् ॥ (३८।२)
suśuddhaḥ sanvidhiṃ sarvaṃ kṛtvāntarajapāntakam ||
अर्घपात्रं पुरा यद्वद्विधाय स्वेष्टमन्त्रतः । (३९।१)
arghapātraṃ purā yadvadvidhāya sveṣṭamantrataḥ |
तेन स्थण्डिलपुष्पादि सर्वं संप्रोक्षयेद्बुधः ॥ (३९।२)
tena sthaṇḍilapuṣpādi sarvaṃ saṃprokṣayedbudhaḥ ||
ततस्तत्रैव संकल्प्य द्वारासनगुरुक्रमम् । (४०।१)
tatastatraiva saṃkalpya dvārāsanagurukramam |
ततस्तत्स्थण्डिलं वीध्रव्योमस्फटिकनिर्मलम् । (४१।१)
tatastatsthaṇḍilaṃ vīdhravyomasphaṭikanirmalam |
बोधात्मकं समालोक्य तत्र स्वं देवतागणम् ॥ (४१।२)
bodhātmakaṃ samālokya tatra svaṃ devatāgaṇam ||
प्रतिबिम्बतया पश्येद्बिम्बत्वेन च बोधतः । (४२।१)
pratibimbatayā paśyedbimbatvena ca bodhataḥ |
अर्थकृत्सर्वगं मन्त्रचक्रं रूढेस्तथा भवेत् ॥ (४३।२)
arthakṛtsarvagaṃ mantracakraṃ rūḍhestathā bhavet ||
श्रीनिर्मर्यादशास्त्रे च तदेतद्विभुनोदितम् ॥ (४४।२)
śrīnirmaryādaśāstre ca tadetadvibhunoditam ||
देवः सर्वगतो देव निर्मर्यादः कथं शिवः । (४५।१)
devaḥ sarvagato deva nirmaryādaḥ kathaṃ śivaḥ |
आवाह्यते क्षम्यते वेत्य् एवं पृष्टो ऽब्रवीद्विभुः ॥ (४५।२)
āvāhyate kṣamyate vety evaṃ pṛṣṭo 'bravīdvibhuḥ ||
आवाहितो मया देवः स्थण्डिले च प्रतिष्ठितः । (४७।१)
āvāhito mayā devaḥ sthaṇḍile ca pratiṣṭhitaḥ |
पूजितः स्तुत इत्येवं हृष्ट्वा देवं विसर्जयेत् ॥ (४७।२)
pūjitaḥ stuta ityevaṃ hṛṣṭvā devaṃ visarjayet ||
प्राणिनाम् अप्रबुद्धानां सन्तोषजननाय वै । (४८।१)
prāṇinām aprabuddhānāṃ santoṣajananāya vai |
अनुक्रमेण देवस्य प्राप्तिं भुवनपूर्विकाम् ॥ (४९।२)
anukrameṇa devasya prāptiṃ bhuvanapūrvikām ||
कुतो वानीयते देवः कुत्र वा नीयते ऽपि सः ॥ (५०।२)
kuto vānīyate devaḥ kutra vā nīyate 'pi saḥ ||
स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन स हि सर्वत्र संस्थितः । (५१।१)
sthūlasūkṣmādibhedena sa hi sarvatra saṃsthitaḥ |
धूपैश्च तर्पणं कार्यं श्रद्धाभक्तिबलोचितैः । (५२।१)
dhūpaiśca tarpaṇaṃ kāryaṃ śraddhābhaktibalocitaiḥ |
दीप्तानां शक्तिनादादिमन्त्राणामासवैः पलैः ॥ (५२।२)
dīptānāṃ śaktinādādimantrāṇāmāsavaiḥ palaiḥ ||
रक्तैः प्राक् तर्पणं पश्चात् पुष्पधूपादिविस्तरैः । (५३।१)
raktaiḥ prāk tarpaṇaṃ paścāt puṣpadhūpādivistaraiḥ |
आगतस्य तु मन्त्रस्य न कुर्यात्तर्पणं यदि ॥ (५३।२)
āgatasya tu mantrasya na kuryāttarpaṇaṃ yadi ||
हरत्यर्धशरीरं स इत्युक्तं किल शम्भुना । (५४।१)
haratyardhaśarīraṃ sa ityuktaṃ kila śambhunā |
तेनैव कुर्यात्पूजां स इति शम्भोर्विनिश्चयः । (५५।१)
tenaiva kuryātpūjāṃ sa iti śambhorviniścayaḥ |
साधकानां बुभुक्षूणां विधिर्नियतियन्त्रितः ॥ (५५।२)
sādhakānāṃ bubhukṣūṇāṃ vidhirniyatiyantritaḥ ||
मुमुक्षूणां तत्त्वविदां स एव तु निरर्गलः । (५६।१)
mumukṣūṇāṃ tattvavidāṃ sa eva tu nirargalaḥ |
कार्ये विशेषमाधित्सुर्विशिष्टं कारणं स्पृशेत् ॥ (५६।२)
kārye viśeṣamādhitsurviśiṣṭaṃ kāraṇaṃ spṛśet ||
सन्ति भोगे विशेषाश्च विचित्राः कारणेरिताः ॥ (५७।२)
santi bhoge viśeṣāśca vicitrāḥ kāraṇeritāḥ ||
स्वल्पा क्रिया भूयसी वा हृदयाह्लाददायिभिः ॥ (५८।२)
svalpā kriyā bhūyasī vā hṛdayāhlādadāyibhiḥ ||
बाह्यैः संकल्पजैर्वापि कारकैः परिकल्पिता । (५९।१)
bāhyaiḥ saṃkalpajairvāpi kārakaiḥ parikalpitā |
मुमुक्षोर्न विशेषाय नैःश्रेयसविधिं प्रति ॥ (५९।२)
mumukṣorna viśeṣāya naiḥśreyasavidhiṃ prati ||
नहि ब्रह्मणि शंसन्ति बाहुल्याल्पत्वदुर्दशाः । (६०।१)
nahi brahmaṇi śaṃsanti bāhulyālpatvadurdaśāḥ |
चितः स्वातन्त्र्यसारत्वात् तस्यानन्दघनत्वतः ॥ (६०।२)
citaḥ svātantryasāratvāt tasyānandaghanatvataḥ ||
क्रिया स्यात्तन्मयीभूत्यै हृदयाह्लाददायिभिः । (६१।१)
kriyā syāttanmayībhūtyai hṛdayāhlādadāyibhiḥ |
शिवाभेदभराद्भाववर्गः च्योतति यं रसम् ॥ (६१।२)
śivābhedabharādbhāvavargaḥ cyotati yaṃ rasam ||
स्तोत्रेषु बहुधा चैतन्मया प्रोक्तं निजाह्निके ॥ (६२।२)
stotreṣu bahudhā caitanmayā proktaṃ nijāhnike ||
अधिशय्य पारमार्थिकभावप्रसरप्रकाशमुल्लसति । (६३।१)
adhiśayya pāramārthikabhāvaprasaraprakāśamullasati |
या परमामृतदृक् त्वां तयार्चयन्ते रहस्यविदः ॥ (६३।२)
yā paramāmṛtadṛk tvāṃ tayārcayante rahasyavidaḥ ||
कृत्वाधारधरां चमत्कृतिरसप्रोक्षाक्षणक्षालितामात्तैर्मानसतः स्वभावकुसुमैः स्वामोदसंदोहिभिः । (६४।१)
kṛtvādhāradharāṃ camatkṛtirasaprokṣākṣaṇakṣālitāmāttairmānasataḥ svabhāvakusumaiḥ svāmodasaṃdohibhiḥ |
आनन्दामृतनिर्भरस्वहृदयानर्घार्घपात्रक्रमात् त्वां देव्या सह देहदेवसदने देवार्चये ऽहर्निशम् ॥ (६४।२)
ānandāmṛtanirbharasvahṛdayānarghārghapātrakramāt tvāṃ devyā saha dehadevasadane devārcaye 'harniśam ||
नानास्वादरसामिमां त्रिजगतीं हृच्चक्रयन्त्रार्पिताम् ऊर्ध्वाध्यस्तविवेकगौरवभरान्निष्पीड्य निःष्यन्दितम् । (६५।१)
nānāsvādarasāmimāṃ trijagatīṃ hṛccakrayantrārpitām ūrdhvādhyastavivekagauravabharānniṣpīḍya niḥṣyanditam |
यत्संवित्परमामृतं मृतिजराजन्मापहं जृम्भते तेन त्वां हविषा परेण परमे संतर्पये ऽहर्निशम् ॥ (६५।२)
yatsaṃvitparamāmṛtaṃ mṛtijarājanmāpahaṃ jṛmbhate tena tvāṃ haviṣā pareṇa parame saṃtarpaye 'harniśam ||
मुद्रां प्रदर्शयेत्पश्चान्मनसा वापि योगतः । (६७।१)
mudrāṃ pradarśayetpaścānmanasā vāpi yogataḥ |
कृत्वा जपं ततः सर्वं देवतायै समर्पयेत् । (६८।१)
kṛtvā japaṃ tataḥ sarvaṃ devatāyai samarpayet |
तच्चोक्तं कर्तृतातत्त्वनिरूपणविधौ पुरा ॥ (६८।२)
taccoktaṃ kartṛtātattvanirūpaṇavidhau purā ||
ततो विसर्जनं कार्यं बोधैकात्म्यप्रयोगतः । (६९।१)
tato visarjanaṃ kāryaṃ bodhaikātmyaprayogataḥ |
कृत्वा वा वह्निगां मन्त्रतृप्तिं प्रोक्तविधानतः ॥ (६९।२)
kṛtvā vā vahnigāṃ mantratṛptiṃ proktavidhānataḥ ||
ऋते ऽन्यत्स्वयमश्नीयादगाधे ऽम्भस्यथ क्षिपेत् ॥ (७०।२)
ṛte 'nyatsvayamaśnīyādagādhe 'mbhasyatha kṣipet ||
प्राणिनो जलजाः पूर्वदीक्षिताः शम्भुना स्वयम् । (७१।१)
prāṇino jalajāḥ pūrvadīkṣitāḥ śambhunā svayam |
मार्जारमूषिकाद्यैर् यद् अदीक्षैश् चापि भक्षितम् । (७२।१)
mārjāramūṣikādyair yad adīkṣaiś cāpi bhakṣitam |
अतस्तत्त्वविदा ध्वस्तशङ्कातङ्को ऽपि पण्डितः । (७३।१)
atastattvavidā dhvastaśaṅkātaṅko 'pi paṇḍitaḥ |
प्रकटं नेदृशं कुर्याल्लोकानुग्रहवाञ्छया ॥ (७३।२)
prakaṭaṃ nedṛśaṃ kuryāllokānugrahavāñchayā ||
श्रीमन्मतमहाशास्त्रे तदुक्तं विभुना स्वयम् । (७४।१)
śrīmanmatamahāśāstre taduktaṃ vibhunā svayam |
भवेत्तथा यथान्येषां शङ्का नो मनसि स्फुरेत् । (७५।१)
bhavettathā yathānyeṣāṃ śaṅkā no manasi sphuret |
मार्जयित्वा ततः स्नानं पुष्पेणाथ प्रपूजयेत् ॥ (७५।२)
mārjayitvā tataḥ snānaṃ puṣpeṇātha prapūjayet ||
पुष्पादि सर्वं तत्स्थं तदगाधाम्भसि निक्षिपेत् । (७६।१)
puṣpādi sarvaṃ tatsthaṃ tadagādhāmbhasi nikṣipet |
उक्तः स्थण्डिलयागो ऽयं नित्यकर्मणि शम्भुना ॥ (७६।२)
uktaḥ sthaṇḍilayāgo 'yaṃ nityakarmaṇi śambhunā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.