स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, 1, 16.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अत्र स्पन्दतत्त्वे कार्यत्वं कर्तृत्वम् इति च शब्दितं शब्दव्यवहारमात्रेण भेदितमवस्थायुगलमस्ति वस्तुतो हि तदेकमेव स्वतन्त्रप्रकाशघनशंकररूपं तत्त्वं कर्तृसत्त्वाव्यतिरिक्तया प्रकाशात्मना क्रियया व्याप्तं तदभेदेन प्रकाशमानं तत्त्वभुवनशरीरतदभावादिरूपत्वं स्वीकुर्वत्कार्यम् इत्युच्यते तदन्यस्य कस्यापि कारणत्वायोगात् ॥ (१।०)
atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvam iti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva svatantraprakāśaghanaśaṃkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā prakāśātmanā kriyayā vyāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ tattvabhuvanaśarīratadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryam ityucyate tadanyasya kasyāpi kāraṇatvāyogāt ||
तस्य चेदमेव कार्यत्वं यदयं विचित्रदेशकालाद्याभाससंयोजनवियोजनक्रमेणानन्तान् देहनीलाद्याभासांश् चिदात्मनः स्वरूपाद् अनतिरिक्तान् अपि मुकुरप्रतिबिम्बवद् अतिरिक्तान् इवाभासयति यावच् च किंचिदाभासयति तत् सर्वम् आभास्यमानत्वादेव बहिर्मुखेन रूपेण क्षयधर्मकं क्षयश् चास्येदंताभासनिमज्जनेनाहंतारूपतयावस्थानम् अत एव देहादेर्ग्राहकस्य यो वेद्यांशः स एव भगवता सृज्यते संह्रियते च न त्व् अहंताप्रकाशात्मकं कर्तृरूपं तस्य देहाद्यावेशे ऽपि भगवदेकरूपत्वात् अतस्तत्र तयोः कार्यकर्तृत्वयोर् मध्यात् कार्यता क्षयिणी कर्तृत्वं चित्स्वातन्त्र्यरूपं पुनरक्षयं जगदुदयापाययोर् अपि तस्य स्वभावाद् अचलनात् ॥ (४।०)
tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān dehanīlādyābhāsāṃś cidātmanaḥ svarūpād anatiriktān api mukurapratibimbavad atiriktān ivābhāsayati yāvac ca kiṃcidābhāsayati tat sarvam ābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ kṣayaś cāsyedaṃtābhāsanimajjanenāhaṃtārūpatayāvasthānam ata eva dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na tv ahaṃtāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe 'pi bhagavadekarūpatvāt atastatra tayoḥ kāryakartṛtvayor madhyāt kāryatā kṣayiṇī kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayor api tasya svabhāvād acalanāt ||
चलने तु जगदुदयापायाव् अपि न कौचिच् चकास्याताम् इति मूढाद्यवस्थायाम् अप्य् अखण्डितचमत्कारसारम् अमूढम् एवैतत् ॥ (५।०)
calane tu jagadudayāpāyāv api na kaucic cakāsyātām iti mūḍhādyavasthāyām apy akhaṇḍitacamatkārasāram amūḍham evaitat ||
नन्व् अभावसमाधाननिष्पत्तौ सुषुप्तादौ चास्य कर्तृत्वं नोपलभामहे क्वचिदपि प्रवृत्त्यदर्शनात् ॥ (६।०)
nanv abhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe kvacidapi pravṛttyadarśanāt ||
सत्यं कार्योन्मुख इन्द्रियादिप्रेरणात्मकव्यापारप्रवणो यः प्रयत्नः संरम्भः सो ऽत्र कार्यक्षयपदे लुप्यते विच्छिद्यते तस्मिंल् लुप्ते सति अबुधो ऽभावसमाध्यपहारितात्मरूपो मूढो विलुप्तो ऽस्मीति मन्यते ॥ (७।०)
satyaṃ kāryonmukha indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so 'tra kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmiṃl lupte sati abudho 'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto 'smīti manyate ||
यः पुनरन्तर्मुखो ऽहंताप्रकाशरूपः स्वभावो ऽत एव सर्वज्ञत्वगुणस्यास्पदम् उपलक्षणं चैतत् सर्वकर्तृत्वादेर् अपि तस्य लोपो न कदाचित् स्याद् भवतीति न कदाचिदपि संभावनीयो ऽन्यस्य तल्लोपम् उपलब्धुः कस्याप्य् अनुपलम्भात् यदि स कश्चिद् उपलभ्यते स एवासाव् अन्तर्मुखश् चिद्रूपो न चेद् उपलभ्यते तर्हि सा लोपदशास्तीति कुतो निश्चयः ॥ (८।०)
yaḥ punarantarmukho 'haṃtāprakāśarūpaḥ svabhāvo 'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadam upalakṣaṇaṃ caitat sarvakartṛtvāder api tasya lopo na kadācit syād bhavatīti na kadācidapi saṃbhāvanīyo 'nyasya tallopam upalabdhuḥ kasyāpy anupalambhāt yadi sa kaścid upalabhyate sa evāsāv antarmukhaś cidrūpo na ced upalabhyate tarhi sā lopadaśāstīti kuto niścayaḥ ||
अथ चान्यः कश्चित् तल्लोपं नोपलभते ऽपितु स एव प्रकाशात्मा तत्कथं तस्याभावः । (९।१)
atha cānyaḥ kaścit tallopaṃ nopalabhate 'pitu sa eva prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ |
एवं चान्यस्यानुपलम्भनाद् इत्य् अत्रान्यकर्तृकस्योपलम्भस्याभावाद् इत्यर्थः ॥ (९।२)
evaṃ cānyasyānupalambhanād ity atrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvād ityarthaḥ ||
अथ च घटाभावो यथा घटविविक्तभूतलाद्युपलम्भनान् निश्चीयते तथैवात्माभावो ऽप्यात्मविविक्तस्य कस्यचिद् उपलम्भान् निश्चीयेत तदुपलम्भकसत्तावश्यम्भाविनीति तदुपलम्भकस्वात्मनास्तिता न सिध्यति ॥ (१०।०)
atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanān niścīyate tathaivātmābhāvo 'pyātmaviviktasya kasyacid upalambhān niścīyeta tadupalambhakasattāvaśyambhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na sidhyati ||
यदि च कार्योन्मुखप्रयत्नलोपे स लुप्येत तदोत्तरकालम् अन्यस्य कस्याप्युपलम्भो न भवेत् अन्योपलम्भाभावः प्रसज्येतेत्य् अर्थः ॥ (११।०)
yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālam anyasya kasyāpyupalambho na bhavet anyopalambhābhāvaḥ prasajyetety arthaḥ ||
अपि चान्यस्य बहिर्मुखस्य प्रयत्नस्य सौषुप्तादाव् अनुपलम्भात् कथम् अन्तर्मुखस्य तत्त्वस्य बालिशैर् लोप आशङ्कितो यतो ऽन्यस्य लोपे ऽन्यस्य किं वृत्तम् ॥ (१२।०)
api cānyasya bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāv anupalambhāt katham antarmukhasya tattvasya bāliśair lopa āśaṅkito yato 'nyasya lope 'nyasya kiṃ vṛttam ||
अथ चान्यस्य कार्योन्मुखप्रयत्नस्यानुपलम्भाद् अनुपलम्भप्रकाशनान् न कदाचित् प्रकाशात्मनो ऽन्तर्मुखस्य तस्योपलब्धुर् लोपः यतो ऽसाव् अन्तर्मुखोभावः सर्वज्ञत्वगुणस्यास्पदं ताम् अप्यभावदशां वेत्त्येव अन्यथा सैव न सिध्येदिति ॥ (१३।०)
atha cānyasya kāryonmukhaprayatnasyānupalambhād anupalambhaprakāśanān na kadācit prakāśātmano 'ntarmukhasya tasyopalabdhur lopaḥ yato 'sāv antarmukhobhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tām apyabhāvadaśāṃ vettyeva anyathā saiva na sidhyediti ||
अन्तर्मुखे कार्यत्वप्रतियोगिताम् इव कर्तृत्वस्य सम्भाव्यावस्थात्वम् उक्तं वस्तुतस्तु उक्तयुक्त्या तस्यावस्थातृत्वम् एव ॥ (१५।०)
antarmukhe kāryatvapratiyogitām iva kartṛtvasya sambhāvyāvasthātvam uktaṃ vastutastu uktayuktyā tasyāvasthātṛtvam eva ||
अन्तर्मुख इति अन्तः पूर्णाहंतात्मकं मुखं प्रधानं यस्येति योज्यम् ॥ (१६।०)
antarmukha iti antaḥ pūrṇāhaṃtātmakaṃ mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yojyam ||
एवम् अप्रबुद्धो बहिर्मुखव्यापारनिरोधे ग्राहकस्याप्यात्मनो ऽनुपपन्नम् अप्यभावं निश्चिनुत इति प्रतिपाद्य सुप्रबुद्धाप्रबुद्धयोर् यादृग् आत्मोपलम्भस्तं निरूपयति ॥ (१७।०)
evam aprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano 'nupapannam apyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayor yādṛg ātmopalambhastaṃ nirūpayati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.