स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, Dvitīyo niḥṣyandaḥ, 4.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यतो जीवो ग्राहकः सर्वमयः शिववद् विश्वरूपः तेन हेतुना शब्देषु वाचकेषु अर्थेषु वाच्येषु चिन्तासु विकल्पज्ञानादिरूपासु आदिमध्यान्तरूपा सावस्था नास्ति या शिवो न भवति सर्वमेव शिवस्वरूपम् इत्यर्थः ॥ (१।०)
yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavad viśvarūpaḥ tena hetunā śabdeṣu vācakeṣu artheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsu ādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva śivasvarūpam ityarthaḥ ||
यतश् चैवमतो भोक्तैव चिदात्मा ग्राहको भोग्यभावेन देहनीलादिरूपेण सदा नित्यं सर्वत्र विचित्रतत्त्वभुवनादिपदे सम्यगनूनाधिकतया स्थितः न तु भोग्यं नाम किंचिद्भोक्तुर् भिन्नम् अस्ति ॥ (२।०)
yataś caivamato bhoktaiva cidātmā grāhako bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade samyaganūnādhikatayā sthitaḥ na tu bhogyaṃ nāma kiṃcidbhoktur bhinnam asti ||
जीव इत्युपक्रम्य शिव इत्युपसंहारेण जीवशिवयोर्वास्तवो न को ऽपि भेदः इति देहाद्यवस्थासु न कासुचिद् अप्यपूर्णमन्यता मन्तव्या अपि तु चिद्घनशिवस्वभावतैवेति भङ्ग्योपदिशति ॥ (३।०)
jīva ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko 'pi bhedaḥ iti dehādyavasthāsu na kāsucid apyapūrṇamanyatā mantavyā api tu cidghanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati ||
यथोक्तम् शरीरमपि ये षट्त्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति अर्चयन्ति च ते सिध्यन्ति घटादिकम् इव तथाभिनिविश्य पश्यन्ति अर्चयन्ति च ते ऽपीति नास्त्यत्र विवादः इति श्रीप्रत्यभिज्ञाटीकायाम् ॥ (४।०)
yathoktam śarīramapi ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca te sidhyanti ghaṭādikam iva tathābhiniviśya paśyanti arcayanti ca te 'pīti nāstyatra vivādaḥ iti śrīpratyabhijñāṭīkāyām ||
आलम्ब्य संविदं यस्मात् संवेद्यं न स्वभावतः । (५।२)
ālambya saṃvidaṃ yasmāt saṃvedyaṃ na svabhāvataḥ |
तस्मात्संविदितं सर्वमिति संविन्मयो भवेत् ॥ (५।३)
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet ||
कस्मात् जीवः सर्वमयः इत्यत्र हेतुः सर्वभावानां समुद्भवाद् उत्पत्तिहेतुत्वात् अपादानभावप्रधानश्च निर्देशः ॥ (७।०)
kasmāt jīvaḥ sarvamayaḥ ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ samudbhavād utpattihetutvāt apādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ ||
प्रमातृमितिमानमेयमयभेदजातस्य ते विहार इह हेतुतां समुपयाति यस्मात् त्वयि । (८।१)
pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti yasmāt tvayi |
निवृत्तविवृतौ क्वचित् तद् अपयाति तेनाध्वाधुना नयेन पुनरीक्ष्यते जगति जातुचित्केनचित् ॥ (८।२)
nivṛttavivṛtau kvacit tad apayāti tenādhvādhunā nayena punarīkṣyate jagati jātucitkenacit ||
इति श्रीज्ञानगर्भस्तोत्रोक्तनीत्या संविद्येव प्रसृतायां जगतः सद्भावात् सर्वभावसमुद्भवत्वं जीवस्य यतश्च जीवादेव उदयति विश्वमतोऽयं सर्वमयो विश्वशक्तिरिति यावत् ॥ (९।०)
iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva prasṛtāyāṃ jagataḥ sadbhāvāt sarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya yataśca jīvādeva udayati viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat ||
सर्वमयत्वे हेत्वन्तरमाह तत्संवेदन इत्यर्धेन ॥ (११।०)
sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena ||
तस्य सर्वस्य नीलसुखादेर्यत्संवेदनं प्रकाशस्तेन रूपेण स्वभावेन तादात्म्यप्रतिपत्तेः सर्वमयत्वस्योपलम्भात् ॥ (१२।०)
tasya sarvasya nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādātmyapratipatteḥ sarvamayatvasyopalambhāt ||
एवमनेन श्लोकद्वयेन रहस्यचर्याः सर्वभेदपादपोन्मूलोपपत्तिपरिघटिताश् च ज्ञानोपदेशकथाः प्रथमचरमसूत्राभ्यां महार्थतत्त्वं जाग्रदादिसूत्रेण षडर्धपरमार्थः तदाक्रम्य इत्य् अनेन सर्वोपासासारतेत्याद्युपक्षिप्तम् इति स्पन्दतत्त्वेनैव विश्वोपदेशाः स्वीकृताः ॥ (१३।०)
evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ sarvabhedapādaponmūlopapattiparighaṭitāś ca jñānopadeśakathāḥ prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa ṣaḍardhaparamārthaḥ tadākramya ity anena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptam iti spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ ||
अथैतत्प्रतिपत्तिसारतैव मोक्ष इत्यादिशति ॥ (१४।०)
athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.