स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, 1, 7.2
Select a line for its word-by-word analysis.
तन्निर्णीतं तत्त्वम् आदरात् श्रद्धया प्रयत्नेन च । (१।१)
tannirṇītaṃ tattvam ādarāt śraddhayā prayatnena ca |
इति शिवसूत्रप्रतिपादितेन सर्वभेदोपसंहारात्मना निजौजोवृत्तिस्फारणरूपेण परिपूर्णान्तर्मुखस्वरूपसेवनात्मना भैरवरूपेणोद्यमेन परीक्ष्यम् ॥ (१।३)
iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam ||
यत इयमिति सर्वस्य स्वसंविदिता तस्य शंकरात्मनः स्वस्वभावस्याकृत्रिमा सहजा स्पन्दतत्त्वरूपा स्वतन्त्रता सर्वत्र जडाजडविषये स्फुरन्ती स्थितेति शेषः । (२।१)
yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya śaṃkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ |
किं तत् तत्त्वम् इत्याह यत इत्यादि लभत इत्यन्तम् ॥ (२।२)
kiṃ tat tattvam ityāha yata ityādi labhata ityantam ||
अयमिति लोकप्रसिद्धो गोलकादिरूपो न तु शास्त्रितस्तस्य नित्यपरोक्षत्वेनायमिति निर्देशाभावात् करणवर्गस् त्रयोदशेन्द्रियाणि विशेषेण मूढो मायावशाज् जडाभासीभूतो ऽणोर् मूढाद् अप्यधिकं मूढत्वं प्राप्तो ऽमूढवच् चेतनवत् स्वयं प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीर् लभते विषयोन्मुखीभवति तत्र रज्यते ततश्च निवर्तत इत्यर्थः ॥ (३।०)
ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparokṣatvenāyamiti nirdeśābhāvāt karaṇavargas trayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho māyāvaśāj jaḍābhāsībhūto 'ṇor mūḍhād apyadhikaṃ mūḍhatvaṃ prāpto 'mūḍhavac cetanavat svayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīr labhate viṣayonmukhībhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ ||
कथं सहान्तरेण चक्रेण इहान्तरं चक्रं करणेश्वर्यो नान्तःकरणानि तेषां वर्गशब्देन स्वीकारात् न वक्ष्यमाणं पुर्यष्टकं तत्स्थस्यान्तःकरणत्रयस्य वर्गशब्देनैव गृहीतत्वात् तन्मात्राणां च वासनामात्ररूपाणाम् उपदेश्यम् अयोगिनं प्रति साक्षात् प्रवृत्त्यादिकर्तृत्वेनासिद्धेः योगिनस्तु साक्षात् कृततन्मात्रस्य स्वयमेव परतत्त्वपरिशीलनावहितस्योपदेश्यत्वाभावात् तस्माद् एतदेकीयमतम् असत् ॥ (४।०)
kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥkaraṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārāt na vakṣyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥkaraṇatrayasya vargaśabdenaiva gṛhītatvāt tanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇām upadeśyam ayoginaṃ prati sākṣāt pravṛttyādikartṛtvenāsiddheḥ yoginastu sākṣāt kṛtatanmātrasya svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāt tasmād etadekīyamatam asat ||
विमूढो ऽमूढवद् इत्यनेन करणवर्ग एव संबन्ध्यो नत्वन्तरमपि करणेश्वरीचक्रं तस्य चिच्चमत्काररूपत्वात् ॥ (५।०)
vimūḍho 'mūḍhavad ityanena karaṇavarga eva saṃbandhyo natvantaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt ||
एवम् अभिदधानस्यायम् आशयः यदयं शंकरात्मा स्वस्वभावो ऽतिदुर्घटकरिणः स्वातन्त्र्याद् युगपदेव संवित्तिसारं च करणेश्वरीचक्रं जडाभासरूपं च करणवर्गम् एकतयैव निर्भासयन् प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः कारयति येन भगवत्यः करणेश्वर्यो यथा तत्तद्भावसृष्ट्यादि विदधति तथा करणवर्गो जडो ऽपि तत्कारीव लक्ष्यते ॥ (६।०)
evam abhidadhānasyāyam āśayaḥ yadayaṃ śaṃkarātmā svasvabhāvo 'tidurghaṭakariṇaḥ svātantryād yugapadeva saṃvittisāraṃ ca karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargam ekatayaiva nirbhāsayan pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo 'pi tatkārīva lakṣyate ||
यद्यपि रहस्यदृष्टौ न कश्चिज् जडः करणवर्गो ऽस्ति अपितु विज्ञानदेहाः करणेश्वर्य एव विजृम्भन्ते तथापीह सुप्रसिद्धप्रतीत्यनुसारेणोपदेश्यः क्रमेण रहस्यार्थोपदेशे ऽनुप्रवेश्य इत्येवम् उक्तम् ॥ (७।०)
yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścij jaḍaḥ karaṇavargo 'sti apitu vijñānadehāḥ karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ krameṇa rahasyārthopadeśe 'nupraveśya ityevam uktam ||
एवं च गोलकादिरूपकरणवर्गाप्रवृत्त्यादिक्रमेण तदधिष्ठातृरूपं निजमरीचिचक्रं चिन्वानेनैव तदुभयप्रचोदकं श्रीमच्छंकरात्मकं स्वस्वरूपं परीक्षणीयं यतस् तत्प्राप्तौ तदीयाकृत्रिमा स्वतन्त्रतास्य योगिनः स्याद् इत्य् अप्य् अनेनैवोक्तं भवति ॥ (८।०)
evaṃ ca golakādirūpakaraṇavargāpravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṃkarātmakaṃ svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatas tatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya yoginaḥ syād ity apy anenaivoktaṃ bhavati ||
तदेतदेव परीक्षणार्हं परमोपादेयत्वाद् एतदेव च परीक्षितुं शक्यमुक्तयुक्त्या सुखोपायत्वात् अत एवादरेणाभिलषितविषयोपभोगानिरोधात्मना बहुमानेन ॥ (९।०)
tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvād etadeva ca parīkṣituṃ śakyamuktayuktyā sukhopāyatvāt ata evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena ||
अत्र परीक्षणस्येहत्योपदेशानुसारेण प्राप्तकालता ॥ (१०।०)
atra parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā ||
निजनिजेषु पदेषु पतन्त्व् इमाः करणवृत्तय उल्लसिता मम । (११।२)
nijanijeṣu padeṣu patantv imāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama |
क्षणम् अपीश मनागपि मैव भूत् त्वद्विभेदरसक्षतिसाहसम् ॥ (११।३)
kṣaṇam apīśa manāgapi maiva bhūt tvadvibhedarasakṣatisāhasam ||
परीक्ष्यम् इत्य् अर्हे शक्ये प्राप्तकालतायां प्रैषादौ च कृत्यः ॥ (१३।०)
parīkṣyam ity arhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ ||
अथ च जडः करणवर्गो यद् बलाद् अमूढवत् प्रवृत्त्यादि लभते इति सर्वस्यानुभवसाक्षिकम् अभिदधदिन्द्रियादिचैतन्यवादिचार्वाकमतम् अप्यनेन व्युदस्तवान् ॥ (१४।०)
atha ca jaḍaḥ karaṇavargo yad balād amūḍhavat pravṛttyādi labhate iti sarvasyānubhavasākṣikam abhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākamatam apyanena vyudastavān ||
अथ कथमुक्तं ततस् तत्त्वाच् चेतनताम् इवासाद्येन्द्रियाणि स्वयं प्रवृत्त्यादि लभन्त इति यावतायम् एव ग्राहक इच्छया दात्रादीनीव करणानि प्रेरयति ॥ (१५।०)
atha kathamuktaṃ tatas tattvāc cetanatām ivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi labhanta iti yāvatāyam eva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati ||
यद् अप्युक्तं तत् तत्त्वं प्रयत्नेन परीक्ष्यम् इति तदपि कथं यतो ऽस्माकम् इच्छा बहिर् एवानुधावति न तु तत्त्वपरीक्षायां प्रवर्तितुम् उत्सहत इत्य् आशङ्क्याह ॥ (१६।०)
yad apyuktaṃ tat tattvaṃ prayatnena parīkṣyam iti tadapi kathaṃ yato 'smākam icchā bahir evānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitum utsahata ity āśaṅkyāha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.