स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, 1, 22.2
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्वत्र तावद् उपायमार्गे समस्तेतरवृत्तिप्रशमपूर्वम् एकाग्रीभवन्ति योगिनः एतास्वतिक्रोधाद्यवस्थासु स्वरसत एव समस्तापरवृत्तिक्षयमयीषु यदि स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततम् उद्युक्तो झटित्य् अन्तर्मुखीभवन्ति योगिनस् तत्समीहितम् अचिरेणैव लभन्ते ॥ (१।०)
sarvatra tāvad upāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvam ekāgrībhavanti yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatam udyukto jhaṭity antarmukhībhavanti yoginas tatsamīhitam acireṇaiva labhante ||
तथाहि समनन्तरविहितदारुणोपघातशत्रुदर्शनान् मर्मस्पर्शितत्तद्वचनाकर्णनाद् वा प्रथमम् एवोन्मिषत्संजिहीर्षादेवताबलाद् अन्तर्मुखीभवद्रश्मिचक्रो ऽतिक्रुद्धः चिरप्रार्थितप्राणेशीवदनेन्दुदर्शनाद् एव तत्क्षणम् एवोन्मज्जत्पूर्णाभिलाषदेवतावशविकासितानुधावत्समस्तकरणचक्रः प्रहृष्टो वा बलवदाततायिबलेन सर्वतो वलितत्वात् कान्दिशीकः किं करोमीति मृशन् विकल्पयन् संशयधाराधिरोहात्मनि पदे ऽनुप्रविष्टः क्षीणसकलालम्बनविकसत्संशयसंविन्निरालम्बनीकृतवृत्तिप्रसरो वा मत्तवारणाद्यनुबध्यमानो धावन् शरीरनिरपेक्षम् एव स्वात्मप्रवणीकृतेतरवृत्तिप्रसरदुद्योगदेवीप्रेरणयातित्वरितपलायनक्रियाविष्टो वा एवम् अन्यास्व् अप्य् एवम्प्रायासु सिंहाजगराद्यवलोकनजनितमहात्रासाद्यवस्थासु यद् वृत्तिक्षयात्मकं पदं गच्छेद् अधितिष्ठेत् स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततम् उद्युक्तो यो योगिजनस् तस्य तत्र वृत्तिक्षयात्मके पदे ऽवस्थाविशेषे स्पन्दः प्रतिष्ठितः स्पन्दतत्त्वम् अभिमुखीभूतमेव तिष्ठति ॥ (३।०)
tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanān marmasparśitattadvacanākarṇanād vā prathamam evonmiṣatsaṃjihīrṣādevatābalād antarmukhībhavadraśmicakro 'tikruddhaḥ ciraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanād eva tatkṣaṇam evonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvāt kāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśan vikalpayan saṃśayadhārādhirohātmani pade 'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣam eva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vā evam anyāsv apy evamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yad vṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacched adhitiṣṭhet spandatattvaviviktaye satatam udyukto yo yogijanas tasya tatra vṛttikṣayātmake pade 'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvam abhimukhībhūtameva tiṣṭhati ||
तस्माद् एतद् वृत्तिक्षयपदं संचेत्य झटिति कूर्माङ्गसंकोचयुक्त्या क्रोधसंशयवृत्तीः प्रशमय्य महाविकासव्याप्तियुक्त्या वा प्रहर्षधावनवृत्तीर् विस्फार्याभिमुखीभूतनिजस्पन्दशक्तिविमर्शवता योगिना भयम् ॥ (४।०)
tasmād etad vṛttikṣayapadaṃ saṃcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīr visphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhayam ||
बुद्धिं निस्तिमितां कृत्वा तत् तत्त्वम् अवशिष्यते ॥ (५।३)
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tat tattvam avaśiṣyate ||
आनन्दे महति प्राप्ते दृष्टे वा बान्धवे चिरात् ॥ (६।०)
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt ||
आनन्दम् उद्गतं ध्यात्वा तल्लयस् तन्मना भवेत् ॥ (७।०)
ānandam udgataṃ dhyātvā tallayas tanmanā bhavet ||
एवम् एतास्व् अवस्थासूक्तयुक्त्या प्रथमं स्पन्दशक्तिं परिशील्य तदनु ताम् एवानुसंदधत् सर्वास्ववस्थासु तद्दार्ढ्यानुप्रवेशमयीं जीवन्मुक्तताम् आहरेत् सततोद्युक्त इत्युपदिशति ॥ (१०।०)
evam etāsv avasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tām evānusaṃdadhat sarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatām āharet satatodyukta ityupadiśati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.