स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, 1, 2.2
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्यास्य शंकरात्मनः प्रकाशानन्दघनस्य स्वस्वभावस्य न कुत्रचिद्देशे काल आकारे वा निरोधः प्रसरव्याघातो ऽस्ति अनावृतरूपत्वाद् अस्थगितस्वभावत्वात् ॥ (१।०)
tasyāsya śaṃkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe kāla ākāre vā nirodhaḥ prasaravyāghāto 'sti anāvṛtarūpatvād asthagitasvabhāvatvāt ||
अयं भावः इह यत्किंचित्प्राणपुर्यष्टकसुखनीलादिकं चित्प्रकाशस्यावरकं संभाव्यते तद्यदि न प्रकाशते न किंचित् प्रकाशमानं तु प्रकाशात्मकशंकरस्वरूपमेवेति किं कस्य निरोधकं को वा निरोधार्थः ॥ (२।०)
ayaṃ bhāvaḥ iha yatkiṃcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ saṃbhāvyate tadyadi na prakāśate na kiṃcit prakāśamānaṃ tu prakāśātmakaśaṃkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ ||
एतदेव तस्येत्येतद्विशेषणेन यत्रेत्यादिनोपपादयति ॥ (३।०)
etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati ||
यत्र यस्मिंश्चिद् रूपे स्वात्मनि इदं मातृमानमेयात्मकं सर्वं जगत्कार्यं स्थितं यत्प्रकाशेन प्रकाशमानं सत्स्थितिं लभते तस्य कथं तेन निरोधः शक्यस् तन्निरोधे हि निरोधकाभिमतमेव न चकास्यादित्य् आशयशेषः ॥ (४।०)
yatra yasmiṃścid rūpe svātmani idaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ śakyas tannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādity āśayaśeṣaḥ ||
तदात्मनैव तस्य स्यात्कथं प्राणेन यन्त्रणा ॥ (५।२)
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā ||
ननूत्पन्नस्य स्थित्यात्मा प्रकाशे भवति उत्पत्तिरेव त्व् अस्य कुत इत्याह यस्माच् च निर्गतमिति ॥ (७।०)
nanūtpannasya sthityātmā prakāśe bhavati utpattireva tv asya kuta ityāha yasmāc ca nirgatamiti ||
स्मृतिस्वप्नसंकल्पयोगिनिर्माणदृष्टया चितः स्वानुभवसिद्धं जगत्कारणत्वम् उज्झित्वा अप्रमाणकम् अनुपपन्नं च प्रधानपरमाण्वादीनां न तत्कल्पयितुं युज्यते ॥ (८।०)
smṛtisvapnasaṃkalpayoginirmāṇadṛṣṭayā citaḥ svānubhavasiddhaṃ jagatkāraṇatvam ujjhitvā apramāṇakam anupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ na tatkalpayituṃ yujyate ||
कार्यपदेन चेदमेव ध्वनितं कर्तुः क्रियया निष्पाद्यं हि कार्यमुच्यते न तु जडकारणानन्तरभावि जडस्य कारणत्वानुपपत्तेः ईश्वरप्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या ॥ (९।०)
kāryapadena cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya kāraṇatvānupapatteḥ īśvarapratyabhijñoktanītyā ||
अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् ॥ (११।०)
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam ||
सर्वशब्देनोपादानादिनैरपेक्ष्यं कर्तुर्ध्वनितम् ॥ (१२।२)
sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam ||
न च कार्यं घटादि कर्तुः कुम्भकारादेः कदाचित्स्वरूपं तिरोदधद् दृष्टम् ॥ (१३।०)
na ca kāryaṃ ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhad dṛṣṭam ||
ननु निर्गतिर् अवस्थितस्य भवति तत्किमेतत् क्वचिद् आदाव् एव स्थितं नान्यत्र स्थितमपितु तत्रैव चिदात्मनीत्याह यत्र स्थितमिति ॥ (१४।०)
nanu nirgatir avasthitasya bhavati tatkimetat kvacid ādāv eva sthitaṃ nānyatra sthitamapitu tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti ||
अयमर्थः यदि चिदात्मनि जगदहंप्रकाशाभेदेन न भवेत् तत् कथम् उपादानादिनिरपेक्षं तत उदियात् ॥ (१६।०)
ayamarthaḥ yadi cidātmani jagadahaṃprakāśābhedena na bhavet tat katham upādānādinirapekṣaṃ tata udiyāt ||
यतस्तु यथा न्यग्रोधबीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः । (१७।१)
yatastu yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ |
इति पूर्वोक्तयुक्त्या च तत्रैतद् अभेदेन स्फुरत्स्थितं ततो ऽयं चिदात्मा भगवान् निजरसाश्यानतारूपं जगद् उन्मज्जयतीति युज्यते ॥ (२०।०)
iti pūrvoktayuktyā ca tatraitad abhedena sphuratsthitaṃ tato 'yaṃ cidātmā bhagavān nijarasāśyānatārūpaṃ jagad unmajjayatīti yujyate ||
एवं च यत्र स्थितमेव सद् यस्मान् निर्गतमित्यत्र योजना जाता ॥ (२१।०)
evaṃ ca yatra sthitameva sad yasmān nirgatamityatra yojanā jātā ||
ननु यदि तस्मात् प्रकाशवपुष इदं जगन् निर्यातं तन् न प्रथेत न हि प्रथाबाह्यं च प्रथते चेति युक्तम् इत्याशङ्क्य यस्मान् निर्गतमपि सद्यत्र स्थितम् इत्य् आवृत्त्या संगमनीयम् ॥ (२३।०)
nanu yadi tasmāt prakāśavapuṣa idaṃ jagan niryātaṃ tan na pratheta na hi prathābāhyaṃ ca prathate ceti yuktam ityāśaṅkya yasmān nirgatamapi sadyatra sthitam ity āvṛttyā saṃgamanīyam ||
एतदुक्तं भवति न प्रसेवकादिवाक्षोटादि तत् तस्मान् निर्गतमपि तु स एव भगवान् स्वस्वातन्त्र्याद् अनतिरिक्ताम् अप्यतिरिक्तामिव जगद्रूपतां स्वभित्तौ दर्पणनगरवत् प्रकाशयन् स्थितः ॥ (२५।०)
etaduktaṃ bhavati na prasevakādivākṣoṭādi tat tasmān nirgatamapi tu sa eva bhagavān svasvātantryād anatiriktām apyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ svabhittau darpaṇanagaravat prakāśayan sthitaḥ ||
ननु च भवत्वेवं सर्गस्थित्यवस्थयोर् जगतास्यानिरुद्धत्वं संहारावस्थया त्व् अभावात्मना सुषुप्तदेशीयया जगतः सम्बन्धिन्या कथं नैतत् तिरोधीयते नहि ग्राह्यं जगद्विना ग्राहकश्चिदात्मा कश्चिदित्य् आवृत्त्यैतद् एवोत्तरं यस्मान् निर्गतमपि सद्यत्रैव स्थितमुत्पन्नम् अपि जगत्संहारावस्थायां तदैकात्म्येनैवास्ते न त्व् अस्यान्यः कश्चिदुच्छेदः शून्यरूपस्तस्य वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रकाशं भित्तिभूतं विनानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ (२६।०)
nanu ca bhavatvevaṃ sargasthityavasthayor jagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tv abhāvātmanā suṣuptadeśīyayā jagataḥ sambandhinyā kathaṃ naitat tirodhīyate nahi grāhyaṃ jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidity āvṛttyaitad evottaraṃ yasmān nirgatamapi sadyatraiva sthitamutpannam api jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na tv asyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ ||
अशून्यं शून्यमित्युक्तं शून्यं चाभाव उच्यते । (२७।२)
aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate |
देव्यभावः स विज्ञेयो यत्र भावाः क्षयं गताः ॥ (२७।३)
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ ||
एवं सर्वं यस्य कार्यं यत्प्रकाशेनैव प्रकाशते संहृतमपि च सद्यत्प्रकाशैकात्म्येन तिष्ठति न तस्य देशकालाकारादि किंचिन् निरोधकं युज्यते इति व्यापकं नित्यं विश्वशक्तिखचितं स्वप्रकाशम् आदिसिद्धं चैतत्तत्त्वमिति नास्य सिद्धाव् अज्ञातार्थप्रकाशरूपं प्रमाणवराकमुपपद्यत उपयुज्यते सम्भवति वा प्रत्युतैतत्तत्त्वसिद्ध्यधीना प्रमाणादिविश्ववस्तुसिद्धिः ॥ (२९।०)
evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiṃcin nirodhakaṃ yujyate iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktikhacitaṃ svaprakāśam ādisiddhaṃ caitattattvamiti nāsya siddhāv ajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate sambhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ ||
प्रमाणान्यपि वस्तूनां जीवितं यानि तन्वते । (३०।२)
pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate |
यस्मान् निर्गतमपीदं जगद्यत्र स्थितं यत्प्रकाशेन प्रकाशमानं तथाभूतमपि यत्र स्थितं यत्प्रकाशैकरूपं यत्प्रकाश एव यस्य सिद्ध्यै न्यक्षेणेक्ष्यमाणं भवति न त्व् अन्यज् जगन् नाम किंचित् ॥ (३२।०)
yasmān nirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ yatprakāśa eva yasya siddhyai nyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tv anyaj jagan nāma kiṃcit ||
अत्र यत्र स्थितमित्यावर्त्य द्विर् योज्यम् ॥ (३३।०)
atra yatra sthitamityāvartya dvir yojyam ||
एवं च स्वानुभवसिद्धमेवास्य तत्त्वस्य सृष्टिस्थितिसंहारमेलनावभासिनो ऽतिदुर्घटकारिणः सर्वदा सर्वत्रानिरुद्धत्वम् ॥ (३४।०)
evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino 'tidurghaṭakāriṇaḥ sarvadā sarvatrāniruddhatvam ||
परमेश्वरता जयत्यपूर्वा तव सर्वेश यदीशितव्यशून्या । (३५।२)
parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā |
अपरापि तथैव ते ययेदं जगदाभाति यथा तथा न भाति ॥ (३५।३)
aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti ||
अत्रहिभासमानमेव जगद् भासनैकशेषीभूतत्वाद् भासनातिरिक्तं न किंचिद्भातीत्यर्थः ॥ (३७।०)
atrahibhāsamānameva jagad bhāsanaikaśeṣībhūtatvād bhāsanātiriktaṃ na kiṃcidbhātītyarthaḥ ||
किंच यत्र स्थितम् इत्युक्त्योपशमपदे यस्माच् च निर्गतमिति प्रसरपदे यतोऽस्य न निरोधस् ततो निमीलनोन्मीलनसमाधिद्वयेऽपि योगिना स्वस्वभावसमावेशपरेणैव भवितव्यम् ॥ (३८।०)
kiṃca yatra sthitam ityuktyopaśamapade yasmāc ca nirgatamiti prasarapade yato'sya na nirodhas tato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam ||
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ॥ (३९।२)
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam ||
तस्माच् छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः ॥ (४१।२)
tasmāc chabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ||
कुत्रचिदनात्मवादिनि सौगतादौ प्रमातरि कुत्रचिच् च बाधकाभिमते प्रमाणे सति न तस्य निरोधः प्रतिषेधोऽस्ति यतो यस्तस्य प्रतिषेधको यच् च तस्य प्रतिषेधकं प्रमाणं तद्यदि न सिद्धम् अभित्तिकम् एतच् चित्रं सिद्धिश्चास्य प्रकाशते इति तत्सिद्ध्यैव भगवान् आदिसिद्धस्वप्रकाशमूर्तिर् अस्तीत्य् एतत् प्रतिषेधायोदितेनाप्य् अनक्षरमुक्तम् ॥ (४३।०)
kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracic ca bādhakābhimate pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yac ca tasya pratiṣedhakaṃ pramāṇaṃ tadyadi na siddham abhittikam etac citraṃ siddhiścāsya prakāśate iti tatsiddhyaiva bhagavān ādisiddhasvaprakāśamūrtir astīty etat pratiṣedhāyoditenāpy anakṣaramuktam ||
एवं चानेन विश्वोत्तीर्णं विश्वमयं विश्वसर्गसंहारादिकारि शांकरं स्वस्वभावात्मकं तत्त्वम् इत्यभिदधता सर्वेषु पारमेश्वरेषु यदुपास्यं तदितः स्पन्दतत्त्वान् नाधिकं केवलमेतत्स्वातन्त्र्यवशेनैव तदुपासावैचित्र्यम् आभास्यते ॥ (४६।०)
evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri śāṃkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvam ityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvān nādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva tadupāsāvaicitryam ābhāsyate ||
तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः ॥ (४८।२)
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ ||
एवमेतादृशेषु चिन्तारत्नप्रायेषु श्रीस्पन्दसूत्रेषु यदन्यैः सर्वैर् विवृतिकृद्भिर् व्याख्यायि यच् चास्माभिः किंचिद् व्याक्रियते तत्रान्तरममत्सरा अनवलिप्ताश् च स्वयमेव विचिन्वन्तु सचेतसो न तु तद् अस्माभिर् उद्घाट्य प्रतिपदं प्रदर्श्यते ग्रन्थगौरवापत्तेः ॥ (५१।०)
evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ sarvair vivṛtikṛdbhir vyākhyāyi yac cāsmābhiḥ kiṃcid vyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāś ca svayameva vicinvantu sacetaso na tu tad asmābhir udghāṭya pratipadaṃ pradarśyate granthagauravāpatteḥ ||
ननु जागरादिदशस्व् ईदृशः स्वभावो नानुभूयते यदि चायमुक्तयुक्तिभिर्न केनचित् निरुध्यते तत् जागराद्यवस्था स्वयमेव निरोत्स्यते इति शङ्कात उक्तमप्यर्थम् अप्रतिपद्यमानं प्रतिबोधयन्न् उपदिशति ॥ (५२।०)
nanu jāgarādidaśasv īdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacit nirudhyate tat jāgarādyavasthā svayameva nirotsyate iti śaṅkāta uktamapyartham apratipadyamānaṃ pratibodhayann upadiśati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.