स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, 1, 8.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अयं लौकिकः पुरुष इच्छैव नोदनं प्रतोदस्तस्य प्रेरकत्वेन करणप्रवर्तनार्थव्यापारणाय यस्मान् न प्रवर्तते अपि तु आत्मनश् चिद्रूपस्य यद् बलं स्पन्दतत्त्वात्मकं तत्स्पर्शात् तत्कृतात् कियन्मात्राद् आवेशात् तत्समो भवेत् अहंतारसविप्रुडभिषेकादचेतनो ऽपि चेतनताम् आसादयत्येव ॥ (१।०)
ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmān na pravartate api tu ātmanaś cidrūpasya yad balaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāt tatkṛtāt kiyanmātrād āveśāt tatsamo bhavet ahaṃtārasavipruḍabhiṣekādacetano 'pi cetanatām āsādayatyeva ||
ततस् तत् तत्त्वं न केवलं करणानि यावत् तत्प्रेरकत्वेन शङ्कितं कल्पितमपि प्रमातारं चेतनीकृत्य स्वयं प्रवृत्त्यादिपात्रं करोति येनास्यायम् अभिमानो ऽहं करणानि प्रेरयामीति ॥ (२।०)
tatas tat tattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvat tatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyam abhimāno 'haṃ karaṇāni prerayāmīti ||
स्पन्दतत्त्वानुवेधं विनापि तु स एव न किंचिदिति करणानां ग्राहकस्य च स्वरश्मिचक्रप्रसरानुवेधेन चेतनीभावापादकं तत्त्वं परीक्ष्यमिति युक्तमेव ॥ (३।०)
spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva ||
यदि पुनर् इच्छाख्येन प्रतोदरूपेण करणान्तरेण करणानि प्रेरयेत् तद् अपीच्छाख्यं करणं प्रेर्यत्वात् करणान्तरं स्वप्रेरणायापेक्षेत तदप्य् अन्यद् इत्य् अनवस्था स्यात् ॥ (४।०)
yadi punar icchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayet tad apīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvāt karaṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapy anyad ity anavasthā syāt ||
यत् तूक्तम् अस्माकमिच्छा न तत्र प्रवर्तितुम् उत्सहते इति तत्राप्याद्यं श्लोकार्धम् अभ्युपगमेन परं तूत्तरतया योज्यम् ॥ (५।०)
yat tūktam asmākamicchā na tatra pravartitum utsahate iti tatrāpyādyaṃ ślokārdham abhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam ||
सत्यं नायं पुरुषस्तत्त्वपरीक्षार्थम् इच्छां प्रवर्तयितुं शक्नोति नेच्छया तत्त्वं विषयीकर्तुं क्षमस् तस्याविकल्प्यत्वाद् अपि तु विषयान् अनुधावन्तीम् इच्छां तदुपभोगपुरःसरं प्रशमय्य यदा त्व् अन्तर्मुखमात्मबलं स्पन्दतत्त्वं स्वकरणानां च चेतनावहं स्पृशति तदा तत्समो भवेत् तत्समावेशात् तद्वत् सर्वत्र स्वतन्त्रताम् आसादयत्येव यस्माद् एवं तस्मात् तत्त्वं परीक्ष्यम् इत्यर्थः ॥ (६।०)
satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārtham icchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamas tasyāvikalpyatvād api tu viṣayān anudhāvantīm icchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tv antarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavet tatsamāveśāt tadvat sarvatra svatantratām āsādayatyeva yasmād evaṃ tasmāt tattvaṃ parīkṣyam ityarthaḥ ||
शक्तिभूमेः स्पर्शाप्रधानत्वाद् आत्मबलस्पर्शादित्य् उक्तम् ॥ (७।०)
śaktibhūmeḥ sparśāpradhānatvād ātmabalasparśādity uktam ||
ननु चायं क्षेत्री परमेश्वरमयो ऽपि किं न सदा पारिपूर्ण्येन स्फुरति कस्माद् अन्तर्मुखात्मबलस्पर्शम् अपेक्षत इत्य् आशङ्क्याह ॥ (८।०)
nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo 'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmād antarmukhātmabalasparśam apekṣata ity āśaṅkyāha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.