स्पन्दकारिकानिर्णयSpandakārikānirṇaya
SpandaKārNir zu SpandaKār, Dvitīyo niḥṣyandaḥ, 7.2
Select a line for its word-by-word analysis.
इह शिवो भूत्वा शिवं यजेत् इति यद् उद्घोष्यते तत्र ध्यायिनश् चेतसि संवेदने तस्येति न सावस्था न या शिवः इति प्रतिपादितशिवस्वभावस्य ध्येयस्य अन्यस्य वा कस्यचित् तत्तत्सिद्धिहेतोर् मन्त्रदेवताविशेषस्य अयम् एवोदयः प्रकटीभावः या साधकस्य ध्यातुराचार्यादेः । (१।१)
iha śivo bhūtvā śivaṃ yajet iti yad udghoṣyate tatra dhyāyinaś cetasi saṃvedane tasyeti na sāvasthā na yā śivaḥ iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasya anyasya vā kasyacit tattatsiddhihetor mantradevatāviśeṣasya ayam evodayaḥ prakaṭībhāvaḥ yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ |
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः ॥ (१।२)
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ||
इति प्रतिपादितरूपा तदात्मतासमापत्तिः शिवैक्यावेशो न तु पञ्चवक्त्रादेर्व्यतिरिक्तस्याकारस्य दर्शनं न तु निश्चयमात्रेण तदात्मतासमापत्तिः अपि तु इच्छतो ऽविकल्पविश्वाहंतात्मकशिवैक्यरूपेच्छापरामर्शाधिरूढस्य ॥ (२।०)
iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa tadātmatāsamāpattiḥ api tu icchato 'vikalpaviśvāhaṃtātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya ||
एतद् उक्तं भवति अहमेव तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितो विश्वशरीरश् चिदानन्दघनः शिव इति संकल्पो यस्याविकल्पशेषीभूतत्वेन फलति तस्य ध्येयमन्त्रदेवतादि किं न नाम अभिमुखीभवति सर्वस्यैतदद्वयप्रथालग्नत्वात् ॥ (३।०)
etad uktaṃ bhavati ahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito viśvaśarīraś cidānandaghanaḥ śiva iti saṃkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt ||
साक्षाद्भवन्मये नाथ सर्वस्मिन् भुवनान्तरे । (४।२)
sākṣādbhavanmaye nātha sarvasmin bhuvanāntare |
किं न भक्तिमतां क्षेत्रं मन्त्रः क्वैषां न सिध्यति ॥ (४।३)
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ kvaiṣāṃ na sidhyati ||
इयमेव च समापत्तिः परमाद्वयरूपस्यामृतस्य प्राप्तिः अन्यस्मिंस् त्व् अमृते कतिपयकालशरीरदार्ढ्यदायिनि प्राप्तेऽपि साधकैर्मरणमवश्यमवाप्यत एवेत्य् एवकाराशयः ॥ (६।०)
iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiḥ anyasmiṃs tv amṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evety evakārāśayaḥ ||
एवं सर्वत्रानेनैवाशयेन श्रीस्वच्छन्दे स्थूलदृष्ट्यामृतप्राप्तिप्रकरणे । (७।१)
evaṃ sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe |
इत्युक्त्योपसंहृत्य तात्त्विकस् तत्प्राप्तिप्रकारः । (८।१)
ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikas tatprāptiprakāraḥ |
जीवन्न् एव विमुक्तो ऽसौ यस्येयं भावना सदा । (११।२)
jīvann eva vimukto 'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā |
यः शिवं भावयेन् नित्यं न कालः कलयेत्तु तम् । (११।३)
yaḥ śivaṃ bhāvayen nityaṃ na kālaḥ kalayettu tam |
स स्वच्छन्दपदे युक्तः स्वच्छन्दसमतां व्रजेत् । (११।५)
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet |
स्वच्छन्दश्चैव स्वच्छन्दः स्वच्छन्दो विचरेत् सदा ॥ (११।६)
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaret sadā ||
इत्यनेन सहजसंदर्भेण सप्रशंसं पश्चादुपदिष्टः ॥ (१२।०)
ityanena sahajasaṃdarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ ||
अयमेवात्मनो ग्रहो ज्ञानं यदुच्यते आत्मा ज्ञातव्य इति तत्रेदम् एव सर्वज्ञसर्वकर्तृस्वतन्त्रशिवस्वरूपतया प्रत्यभिज्ञानम् आत्मनो ज्ञानं न तु । (१३।१)
ayamevātmano graho jñānaṃ yaducyate ātmā jñātavya iti tatredam eva sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānam ātmano jñānaṃ na tu |
त आत्मोपासकाः सर्वे न गच्छन्ति परं पदम् ॥ (१४।२)
ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam ||
तथा दीक्षावसरे योजनिकाद्यर्थमयमेव शिष्यात्मनोऽनुग्रहः इमामेव समापत्तिं विद्वानाचार्यः शिष्यात्मानं शिवे योजयन्नाचार्यो भवतीत्यर्थः ॥ (१६।०)
tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva śiṣyātmano'nugrahaḥ imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ ||
इयं स्वप्रत्ययसिद्धा पुत्रकादेः शिवात्मनः सद्भावस्य पारमार्थिकस्वरूपस्य दायिनी निर्वाणदीक्षा ॥ (१७।०)
iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā ||
दीक्षा भवत्यसंदिग्धा तिलाज्याहुतिवर्जिता ॥ (१८।३)
dīkṣā bhavatyasaṃdigdhā tilājyāhutivarjitā ||
हौत्री दीक्षापि दीक्षैव तत्र मा भूत् कस्यचिद् अनाश्वास इत्याशयेनात्रैवकारो न कृतः श्रीमहागुरुप्रवरेणेति शिवम् ॥ (२०।०)
hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūt kasyacid anāśvāsa ityāśayenātraivakāro na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.