zu AHS, Sū., 9, 23.1
Select a line for its word-by-word analysis.
असौ त्रिविधो विपाकः यथास्वं रसैर् मधुराम्लकटुकैः तुल्यफलः तुल्यकार्यो ज्ञेयः ॥ (२।०)
asau trividho vipākaḥ yathāsvaṃ rasair madhurāmlakaṭukaiḥ tulyaphalaḥ tulyakāryo jñeyaḥ ||
मधुरस्य रसस्य कार्यं दृष्ट्वा मधुरः पाको लक्षणीयः ॥ (३।०)
madhurasya rasasya kāryaṃ dṛṣṭvā madhuraḥ pāko lakṣaṇīyaḥ ||
द्रव्यादीनां पृथक् प्रयोजकत्वमाह तत्र द्रव्यम् इति ॥ (५।०)
dravyādīnāṃ pṛthak prayojakatvamāha tatra dravyam iti ||
गुणान्तरेण रसाद् व्यतिरिक्तेन गुर्वादिना गुणेन ॥ (६।०)
guṇāntareṇa rasād vyatiriktena gurvādinā guṇena ||
तेन पलाण्डुस् तदुष्णैर् न्यूनः इत्यादिप्रयोगा उपपन्नाः ॥ (८।०)
tena palāṇḍus taduṣṇair nyūnaḥ ityādiprayogā upapannāḥ ||
तथा च सुश्रुतः तद् द्रव्यमात्मना किंचित् किंचिद् वीर्येण सेवितम् । (११।१)
tathā ca suśrutaḥ tad dravyamātmanā kiṃcit kiṃcid vīryeṇa sevitam |
किंचिद् रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति च ॥ (११।२)
kiṃcid rasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti ca ||
किंचिद् अपरं किंचनेति त्रयं कर्तृकर्मविशेषणम् ॥ (१४।०)
kiṃcid aparaṃ kiṃcaneti trayaṃ kartṛkarmaviśeṣaṇam ||
यदा बहूनि द्रव्याणि एकमेव कर्म कुर्वन्ति तदा कर्तृविशेषणम् यदैकम् एव द्रव्यं बहूनि कर्माणि तदा कर्मविशेषणम् ॥ (१५।०)
yadā bahūni dravyāṇi ekameva karma kurvanti tadā kartṛviśeṣaṇam yadaikam eva dravyaṃ bahūni karmāṇi tadā karmaviśeṣaṇam ||
एतच्चोदाहृतं संग्रहे तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यं च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरुष्णवीर्यं च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसादिभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपनशमनत्वं च विद्यात् ॥ (१६।०)
etaccodāhṛtaṃ saṃgrahe tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasādibhyaḥ prāyo guṇān doṣakopanaśamanatvaṃ ca vidyāt ||
यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकितया सकषायत्वाद् रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच् च ॥ (१९।०)
yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākitayā sakaṣāyatvād raukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvāc ca ||
आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोति उष्णवीर्यत्वात् ॥ (२१।०)
ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karoti uṣṇavīryatvāt ||
तथा तैलं कटुविपाकितया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम् ॥ (२२।०)
tathā tailaṃ kaṭuvipākitayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram ||
अम्लं काञ्जिकं कफं जयति तीक्ष्णोष्णत्वात् ॥ (२३।०)
amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati tīkṣṇoṣṇatvāt ||
कपित्थं तु रौक्ष्यात् कफं पित्तं च शीतवीर्यत्वात् ॥ (२४।०)
kapitthaṃ tu raukṣyāt kaphaṃ pittaṃ ca śītavīryatvāt ||
आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकितया च कफं रौक्ष्याल् लाघवाच् च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस् तु न वातम् ॥ (२५।०)
āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākitayā ca kaphaṃ raukṣyāl lāghavāc ca śaityaraukṣyalāghavais tu na vātam ||
लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात् कफम् ॥ (२६।०)
lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kapham ||
कटुकापि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकतया वातं जयति पिप्पली च लशुनो ऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः पलाण्डुश् च ॥ (२७।०)
kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākatayā vātaṃ jayati pippalī ca laśuno 'pi snehauṣṇyagauravaiḥ palāṇḍuś ca ||
स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम् वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया ॥ (२८।०)
sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā ||
तिक्ता अपि व्याघ्रीविशल्यार्कवारुण्य उष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति ॥ (३०।०)
tiktā api vyāghrīviśalyārkavāruṇya uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti ||
कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति न तु पित्तम् उष्णवीर्यत्वात् ॥ (३१।०)
kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittam uṣṇavīryatvāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.