NāSmṛ, 1, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
सुनिश्चितबलाधानस् त्व् अर्थी स्वार्थप्रचोदितः । (१।१)
suniścitabalādhānas tv arthī svārthapracoditaḥ |
पूर्वपक्षश्रुतार्थस् तु प्रत्यर्थी तदनन्तरम् । (२।१)
pūrvapakṣaśrutārthas tu pratyarthī tadanantaram |
पूर्वपक्षार्थसंबन्धं प्रतिपक्षं निवेशयेत् ॥ (२।२)
pūrvapakṣārthasaṃbandhaṃ pratipakṣaṃ niveśayet ||
श्वो लेखनं वा स लभेत् त्र्यहं सप्ताहम् एव वा । (३।१)
śvo lekhanaṃ vā sa labhet tryahaṃ saptāham eva vā |
अर्थी तृतीयपादे तु युक्तं सद्यो ध्रुवं जयी ॥ (३।२)
arthī tṛtīyapāde tu yuktaṃ sadyo dhruvaṃ jayī ||
मिथ्या संप्रतिपत्तिर् वा प्रत्यवस्कन्दम् एव वा । (४।१)
mithyā saṃpratipattir vā pratyavaskandam eva vā |
प्राङ्न्यायविधिसाध्यं वा उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥ (४।२)
prāṅnyāyavidhisādhyaṃ vā uttaraṃ syāc caturvidham ||
मिथ्यैतन् नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । (५।१)
mithyaitan nābhijānāmi tadā tatra na saṃnidhiḥ |
अजातश् चास्मि तत्काल एवं मिथ्या चतुर्विधा ॥ (५।२)
ajātaś cāsmi tatkāla evaṃ mithyā caturvidhā ||
पूर्वपक्षार्थसंबन्धम् उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥ (६।२)
pūrvapakṣārthasaṃbandham uttaraṃ syāc caturvidham ||
भाषाया उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी न निवेशयेत् । (७।१)
bhāṣāyā uttaraṃ yāvat pratyarthī na niveśayet |
अर्थी तु लेखयेत् तावद् यावद् वस्तु विवक्षितम् ॥ (७।२)
arthī tu lekhayet tāvad yāvad vastu vivakṣitam ||
लेख्यं हीनाधिकं भ्रष्टं भाषादोषास् तूदाहृताः ॥ (८।२)
lekhyaṃ hīnādhikaṃ bhraṣṭaṃ bhāṣādoṣās tūdāhṛtāḥ ||
लब्धव्यं येन यद् यस्मात् स तत् तस्माद् अवाप्नुयात् । (९।१)
labdhavyaṃ yena yad yasmāt sa tat tasmād avāpnuyāt |
न त्व् अन्यो ऽन्यद् अथान्यस्माद् इत्य् अन्यार्थम् इदं त्रिधा ॥ (९।२)
na tv anyo 'nyad athānyasmād ity anyārtham idaṃ tridhā ||
मनसाहम् अपि ध्यातस् त्वन्मित्रेणेह शत्रुवत् । (१०।१)
manasāham api dhyātas tvanmitreṇeha śatruvat |
अतो ऽन्यथा महाक्षान्त्या त्वम् इहावेदितो मया ॥ (१०।२)
ato 'nyathā mahākṣāntyā tvam ihāvedito mayā ||
द्रव्यप्रमाणहीनं यत् फलोपाश्रयवर्जितम् । (११।१)
dravyapramāṇahīnaṃ yat phalopāśrayavarjitam |
प्रमाणवर्जितं नाम लेख्यदोषं तद् उत्सृजेत् ॥ (११।२)
pramāṇavarjitaṃ nāma lekhyadoṣaṃ tad utsṛjet ||
एकस्य बहुभिः सार्धं पुरराष्ट्रविरोधकम् ॥ (१२।२)
ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ purarāṣṭravirodhakam ||
हीनाधिका भवेद् व्यर्था तां यत्नेन विवर्जयेत् ॥ (१३।२)
hīnādhikā bhaved vyarthā tāṃ yatnena vivarjayet ||
भ्रष्टं तु दुःस्थितं यत् स्याज् जलतैलादिभिर् हतम् । (१४।१)
bhraṣṭaṃ tu duḥsthitaṃ yat syāj jalatailādibhir hatam |
भाषायां तद् अपि स्पष्टं विस्पष्टार्थं विवर्जयेत् ॥ (१४।२)
bhāṣāyāṃ tad api spaṣṭaṃ vispaṣṭārthaṃ vivarjayet ||
सत्या भाषा न भवति यद्य् अपि स्यात् प्रतिष्ठिता । (१५।१)
satyā bhāṣā na bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā |
बहिश् चेद् भ्रश्यते धर्मान् नियताद् व्यवहारिकात् ॥ (१५।२)
bahiś ced bhraśyate dharmān niyatād vyavahārikāt ||
गन्धमादनसंस्थस्य मयास्यासीत् तद् अर्पितम् । (१६।१)
gandhamādanasaṃsthasya mayāsyāsīt tad arpitam |
व्यवहारिकधर्मस्य बाह्यम् एतन् न सिध्यति ॥ (१६।२)
vyavahārikadharmasya bāhyam etan na sidhyati ||
आकुलं च क्रियादानं क्रिया चैवाकुला भवेत् ॥ (१७।२)
ākulaṃ ca kriyādānaṃ kriyā caivākulā bhavet ||
तद् आदौ तु लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥ (१८।२)
tad ādau tu likhet sarvaṃ vādinaḥ phalakādiṣu ||
तस्माद् अन्यद् व्यपोह्यं स्याद् वादिनः फलकादिषु ॥ (१९।२)
tasmād anyad vyapohyaṃ syād vādinaḥ phalakādiṣu ||
वादिभ्याम् अभ्यनुज्ञातं शेषं च फलके स्थितम् । (२०।१)
vādibhyām abhyanujñātaṃ śeṣaṃ ca phalake sthitam |
ससाक्षिकं लिखेयुस् ते प्रतिपत्तिं च वादिनोः ॥ (२०।२)
sasākṣikaṃ likheyus te pratipattiṃ ca vādinoḥ ||
वादिभ्यां लिखिताच् छेषं यत् पुनर् वादिना स्मृतम् । (२१।१)
vādibhyāṃ likhitāc cheṣaṃ yat punar vādinā smṛtam |
तत् प्रत्याकलितं नाम स्वपादे तस्य लिख्यते ॥ (२१।२)
tat pratyākalitaṃ nāma svapāde tasya likhyate ||
अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितो ऽपि वा । (२२।१)
arthinā saṃniyukto vā pratyarthiprahito 'pi vā |
यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् । (२३।१)
yo na bhrātā na ca pitā na putro na niyogakṛt |
परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारे ऽपि विब्रुवन् ॥ (२३।२)
parārthavādī daṇḍyaḥ syād vyavahāre 'pi vibruvan ||
पूर्ववादं परित्यज्य यो ऽन्यम् आलम्बते पुनः । (२४।१)
pūrvavādaṃ parityajya yo 'nyam ālambate punaḥ |
वादसंक्रमणाज् ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥ (२४।२)
vādasaṃkramaṇāj jñeyo hīnavādī sa vai naraḥ ||
पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्यो ऽप्य् अर्थान् न हीयते ॥ (२५।२)
paśustrībhūmyṛṇādāne śāsyo 'py arthān na hīyate ||
अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्याद् अपह्नवम् । (२६।१)
abhiyukto 'bhiyogasya yadi kuryād apahnavam |
अभियोक्ता दिशेद् देश्यं प्रत्यवस्कन्दितो न चेत् ॥ (२६।२)
abhiyoktā diśed deśyaṃ pratyavaskandito na cet ||
क्रियापि द्विविधा प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा । (२८।१)
kriyāpi dvividhā proktā mānuṣī daivikī tathā |
मानुषी लेख्यसाक्षिभ्यां धटादिर् दैविकी स्मृता ॥ (२८।२)
mānuṣī lekhyasākṣibhyāṃ dhaṭādir daivikī smṛtā ||
संभवे साक्षिणां चैव दिव्या न भवति क्रिया ॥ (२९।२)
saṃbhave sākṣiṇāṃ caiva divyā na bhavati kriyā ||
अरण्ये निर्जने रात्राव् अन्तर्वेश्मनि साहसे । (३०।१)
araṇye nirjane rātrāv antarveśmani sāhase |
न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥ (३०।२)
nyāsasyāpahnave caiva divyā sambhavati kriyā ||
अभियुक्तेन वै भाव्यं विज्ञेयं पूर्वपक्षवत् ॥ (३१।२)
abhiyuktena vai bhāvyaṃ vijñeyaṃ pūrvapakṣavat ||
स्वयम् अभ्युपपन्नश् च अवसन्नश् चतुर्विधः ॥ (३२।२)
svayam abhyupapannaś ca avasannaś caturvidhaḥ ||
अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः । (३३।१)
anyavādī kriyādveṣī nopasthātā niruttaraḥ |
मुक्ताविद्रुमशङ्खाद्याः प्रदुष्टाः स्वामिगामिनः ॥ (३४।२)
muktāvidrumaśaṅkhādyāḥ praduṣṭāḥ svāmigāminaḥ ||
गन्धमाल्यम् अदत्तं तु भूषणं वास एव वा । (३५।१)
gandhamālyam adattaṃ tu bhūṣaṇaṃ vāsa eva vā |
पादुकेति राजोक्तं तद् आक्रामन् वधम् अर्हति ॥ (३५।२)
pāduketi rājoktaṃ tad ākrāman vadham arhati ||
पण्यमूल्यं भृतिर् न्यासो दण्डो यच् चावहारकम् । (३६।१)
paṇyamūlyaṃ bhṛtir nyāso daṇḍo yac cāvahārakam |
मिथ्याभियोगिनो ये स्युर् द्विजानां शूद्रयोनयः । (३७।१)
mithyābhiyogino ye syur dvijānāṃ śūdrayonayaḥ |
तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले विधापयेत् ॥ (३७।२)
teṣāṃ jihvāṃ samutkṛtya rājā śūle vidhāpayet ||
आज्ञा लेखः पट्टकः शासनं वा आधिः पत्त्रं विक्रयो वा क्रयो वा । (३८।१)
ājñā lekhaḥ paṭṭakaḥ śāsanaṃ vā ādhiḥ pattraṃ vikrayo vā krayo vā |
राज्ञे कुर्यात् पूर्वम् आवेदनं यस् तस्य ज्ञेयः पूर्वपक्षः विधिज्ञैः ॥ (३८।२)
rājñe kuryāt pūrvam āvedanaṃ yas tasya jñeyaḥ pūrvapakṣaḥ vidhijñaiḥ ||
शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् साक्ष्यं विशोधयेत् ॥ (३९।२)
śuddheṣu sākṣiṣu tataḥ paścāt sākṣyaṃ viśodhayet ||
साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः । (४०।१)
sākṣisabhyāvasannānāṃ dūṣaṇe darśanaṃ punaḥ |
स्वचर्यावसितानां तु नास्ति पौनर्भवो विधिः ॥ (४०।२)
svacaryāvasitānāṃ tu nāsti paunarbhavo vidhiḥ ||
स्वयम् अभ्युपपन्नो ऽपि स्वचर्यावसितो ऽपि सन् । (४१।१)
svayam abhyupapanno 'pi svacaryāvasito 'pi san |
क्रियावसन्नो ऽप्य् अर्हेत परं सभ्यावधारणम् ॥ (४१।२)
kriyāvasanno 'py arheta paraṃ sabhyāvadhāraṇam ||
पक्षान् उत्सार्य कार्यस् तु सभ्यैः कार्यविनिश्चयः । (४२।१)
pakṣān utsārya kāryas tu sabhyaiḥ kāryaviniścayaḥ |
अनुत्सारितनिर्णिक्ते विरोधः प्रेत्य चेह च ॥ (४२।२)
anutsāritanirṇikte virodhaḥ pretya ceha ca ||
सभैर् एव जितः पश्चाद् राज्ञा शास्यः स्वशास्त्रतः । (४३।१)
sabhair eva jitaḥ paścād rājñā śāsyaḥ svaśāstrataḥ |
जयिने चापि देयं स्याद् यथावज् जयपत्रकम् ॥ (४३।२)
jayine cāpi deyaṃ syād yathāvaj jayapatrakam ||
व्यवहारमुखं चैतत् पूर्वम् उक्तं स्वयंभुवा । (४४।१)
vyavahāramukhaṃ caitat pūrvam uktaṃ svayaṃbhuvā |
मुखशुद्धौ हि शुद्धिः स्याद् व्यवहारस्य नान्यथा ॥ (४४।२)
mukhaśuddhau hi śuddhiḥ syād vyavahārasya nānyathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.