नारदस्मृतिNāradasmṛti

NāSmṛ, 1, 2

2 of 22 · 88 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सुनिश्चितबलाधानस् त्व् अर्थी स्वार्थप्रचोदितः । (१।१)

suniścitabalādhānas tv arthī svārthapracoditaḥ |

1.2१.२

लेखयेत् पूर्वपक्षं तु कृतकार्यविनिश्चयः ॥ (१।२)

lekhayet pūrvapakṣaṃ tu kṛtakāryaviniścayaḥ ||

2.1२.१

पूर्वपक्षश्रुतार्थस् तु प्रत्यर्थी तदनन्तरम् । (२।१)

pūrvapakṣaśrutārthas tu pratyarthī tadanantaram |

2.2२.२

पूर्वपक्षार्थसंबन्धं प्रतिपक्षं निवेशयेत् ॥ (२।२)

pūrvapakṣārthasaṃbandhaṃ pratipakṣaṃ niveśayet ||

3.1३.१

श्वो लेखनं वा स लभेत् त्र्यहं सप्ताहम् एव वा । (३।१)

śvo lekhanaṃ vā sa labhet tryahaṃ saptāham eva vā |

3.2३.२

अर्थी तृतीयपादे तु युक्तं सद्यो ध्रुवं जयी ॥ (३।२)

arthī tṛtīyapāde tu yuktaṃ sadyo dhruvaṃ jayī ||

4.1४.१

मिथ्या संप्रतिपत्तिर् वा प्रत्यवस्कन्दम् एव वा । (४।१)

mithyā saṃpratipattir vā pratyavaskandam eva vā |

4.2४.२

प्राङ्न्यायविधिसाध्यं वा उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥ (४।२)

prāṅnyāyavidhisādhyaṃ vā uttaraṃ syāc caturvidham ||

5.1५.१

मिथ्यैतन् नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । (५।१)

mithyaitan nābhijānāmi tadā tatra na saṃnidhiḥ |

5.2५.२

अजातश् चास्मि तत्काल एवं मिथ्या चतुर्विधा ॥ (५।२)

ajātaś cāsmi tatkāla evaṃ mithyā caturvidhā ||

6.1६.१

मिथ्या च विपरीतं च पुनः शब्दसमागमम् । (६।१)

mithyā ca viparītaṃ ca punaḥ śabdasamāgamam |

6.2६.२

पूर्वपक्षार्थसंबन्धम् उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥ (६।२)

pūrvapakṣārthasaṃbandham uttaraṃ syāc caturvidham ||

7.1७.१

भाषाया उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी न निवेशयेत् । (७।१)

bhāṣāyā uttaraṃ yāvat pratyarthī na niveśayet |

7.2७.२

अर्थी तु लेखयेत् तावद् यावद् वस्तु विवक्षितम् ॥ (७।२)

arthī tu lekhayet tāvad yāvad vastu vivakṣitam ||

8.1८.१

अन्यार्थम् अर्थहीनं च प्रमाणागमवर्जितम् । (८।१)

anyārtham arthahīnaṃ ca pramāṇāgamavarjitam |

8.2८.२

लेख्यं हीनाधिकं भ्रष्टं भाषादोषास् तूदाहृताः ॥ (८।२)

lekhyaṃ hīnādhikaṃ bhraṣṭaṃ bhāṣādoṣās tūdāhṛtāḥ ||

9.1९.१

लब्धव्यं येन यद् यस्मात् स तत् तस्माद् अवाप्नुयात् । (९।१)

labdhavyaṃ yena yad yasmāt sa tat tasmād avāpnuyāt |

9.2९.२

न त्व् अन्यो ऽन्यद् अथान्यस्माद् इत्य् अन्यार्थम् इदं त्रिधा ॥ (९।२)

na tv anyo 'nyad athānyasmād ity anyārtham idaṃ tridhā ||

10.1१०.१

मनसाहम् अपि ध्यातस् त्वन्मित्रेणेह शत्रुवत् । (१०।१)

manasāham api dhyātas tvanmitreṇeha śatruvat |

10.2१०.२

अतो ऽन्यथा महाक्षान्त्या त्वम् इहावेदितो मया ॥ (१०।२)

ato 'nyathā mahākṣāntyā tvam ihāvedito mayā ||

11.1११.१

द्रव्यप्रमाणहीनं यत् फलोपाश्रयवर्जितम् । (११।१)

dravyapramāṇahīnaṃ yat phalopāśrayavarjitam |

11.2११.२

प्रमाणवर्जितं नाम लेख्यदोषं तद् उत्सृजेत् ॥ (११।२)

pramāṇavarjitaṃ nāma lekhyadoṣaṃ tad utsṛjet ||

12.1१२.१

आगमवर्जितं दोषं पूर्वपादे विवर्जयेत् । (१२।१)

āgamavarjitaṃ doṣaṃ pūrvapāde vivarjayet |

12.2१२.२

एकस्य बहुभिः सार्धं पुरराष्ट्रविरोधकम् ॥ (१२।२)

ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ purarāṣṭravirodhakam ||

13.1१३.१

बिन्दुमात्रापदवर्णेष्व् एकाविधिष्टया । (१३।१)

bindumātrāpadavarṇeṣv ekāvidhiṣṭayā |

13.2१३.२

हीनाधिका भवेद् व्यर्था तां यत्नेन विवर्जयेत् ॥ (१३।२)

hīnādhikā bhaved vyarthā tāṃ yatnena vivarjayet ||

14.1१४.१

भ्रष्टं तु दुःस्थितं यत् स्याज् जलतैलादिभिर् हतम् । (१४।१)

bhraṣṭaṃ tu duḥsthitaṃ yat syāj jalatailādibhir hatam |

14.2१४.२

भाषायां तद् अपि स्पष्टं विस्पष्टार्थं विवर्जयेत् ॥ (१४।२)

bhāṣāyāṃ tad api spaṣṭaṃ vispaṣṭārthaṃ vivarjayet ||

15.1१५.१

सत्या भाषा न भवति यद्य् अपि स्यात् प्रतिष्ठिता । (१५।१)

satyā bhāṣā na bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā |

15.2१५.२

बहिश् चेद् भ्रश्यते धर्मान् नियताद् व्यवहारिकात् ॥ (१५।२)

bahiś ced bhraśyate dharmān niyatād vyavahārikāt ||

16.1१६.१

गन्धमादनसंस्थस्य मयास्यासीत् तद् अर्पितम् । (१६।१)

gandhamādanasaṃsthasya mayāsyāsīt tad arpitam |

16.2१६.२

व्यवहारिकधर्मस्य बाह्यम् एतन् न सिध्यति ॥ (१६।२)

vyavahārikadharmasya bāhyam etan na sidhyati ||

17.1१७.१

अन्याक्षरनिवेशेन अन्यार्थगमनेन च । (१७।१)

anyākṣaraniveśena anyārthagamanena ca |

17.2१७.२

आकुलं च क्रियादानं क्रिया चैवाकुला भवेत् ॥ (१७।२)

ākulaṃ ca kriyādānaṃ kriyā caivākulā bhavet ||

18.1१८.१

रागादीनां यद् एकेन कोपितः करणे वदेत् । (१८।१)

rāgādīnāṃ yad ekena kopitaḥ karaṇe vadet |

18.2१८.२

तद् आदौ तु लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥ (१८।२)

tad ādau tu likhet sarvaṃ vādinaḥ phalakādiṣu ||

19.1१९.१

निराकुलावबोधाय धर्मस्थैः सुविचारितम् । (१९।१)

nirākulāvabodhāya dharmasthaiḥ suvicāritam |

19.2१९.२

तस्माद् अन्यद् व्यपोह्यं स्याद् वादिनः फलकादिषु ॥ (१९।२)

tasmād anyad vyapohyaṃ syād vādinaḥ phalakādiṣu ||

20.1२०.१

वादिभ्याम् अभ्यनुज्ञातं शेषं च फलके स्थितम् । (२०।१)

vādibhyām abhyanujñātaṃ śeṣaṃ ca phalake sthitam |

20.2२०.२

ससाक्षिकं लिखेयुस् ते प्रतिपत्तिं च वादिनोः ॥ (२०।२)

sasākṣikaṃ likheyus te pratipattiṃ ca vādinoḥ ||

21.1२१.१

वादिभ्यां लिखिताच् छेषं यत् पुनर् वादिना स्मृतम् । (२१।१)

vādibhyāṃ likhitāc cheṣaṃ yat punar vādinā smṛtam |

21.2२१.२

तत् प्रत्याकलितं नाम स्वपादे तस्य लिख्यते ॥ (२१।२)

tat pratyākalitaṃ nāma svapāde tasya likhyate ||

22.1२२.१

अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितो ऽपि वा । (२२।१)

arthinā saṃniyukto vā pratyarthiprahito 'pi vā |

22.2२२.२

यो यस्यार्थे विवदते तयोर् जयपराजयौ ॥ (२२।२)

yo yasyārthe vivadate tayor jayaparājayau ||

23.1२३.१

यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् । (२३।१)

yo na bhrātā na ca pitā na putro na niyogakṛt |

23.2२३.२

परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारे ऽपि विब्रुवन् ॥ (२३।२)

parārthavādī daṇḍyaḥ syād vyavahāre 'pi vibruvan ||

24.1२४.१

पूर्ववादं परित्यज्य यो ऽन्यम् आलम्बते पुनः । (२४।१)

pūrvavādaṃ parityajya yo 'nyam ālambate punaḥ |

24.2२४.२

वादसंक्रमणाज् ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥ (२४।२)

vādasaṃkramaṇāj jñeyo hīnavādī sa vai naraḥ ||

25.1२५.१

सर्वेष्व् अपि विवादेषु वाक्छले नापहीयते । (२५।१)

sarveṣv api vivādeṣu vākchale nāpahīyate |

25.2२५.२

पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्यो ऽप्य् अर्थान् न हीयते ॥ (२५।२)

paśustrībhūmyṛṇādāne śāsyo 'py arthān na hīyate ||

26.1२६.१

अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्याद् अपह्नवम् । (२६।१)

abhiyukto 'bhiyogasya yadi kuryād apahnavam |

26.2२६.२

अभियोक्ता दिशेद् देश्यं प्रत्यवस्कन्दितो न चेत् ॥ (२६।२)

abhiyoktā diśed deśyaṃ pratyavaskandito na cet ||

27.1२७.१

पूर्वपादे हि लिखितं यथाक्षरम् अशेषतः । (२७।१)

pūrvapāde hi likhitaṃ yathākṣaram aśeṣataḥ |

27.2२७.२

अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥ (२७।२)

arthī tṛtīyapāde tu kriyayā pratipādayet ||

28.1२८.१

क्रियापि द्विविधा प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा । (२८।१)

kriyāpi dvividhā proktā mānuṣī daivikī tathā |

28.2२८.२

मानुषी लेख्यसाक्षिभ्यां धटादिर् दैविकी स्मृता ॥ (२८।२)

mānuṣī lekhyasākṣibhyāṃ dhaṭādir daivikī smṛtā ||

29.1२९.१

दिवा कृते कार्यविधौ ग्रामेषु नगरेषु वा । (२९।१)

divā kṛte kāryavidhau grāmeṣu nagareṣu vā |

29.2२९.२

संभवे साक्षिणां चैव दिव्या न भवति क्रिया ॥ (२९।२)

saṃbhave sākṣiṇāṃ caiva divyā na bhavati kriyā ||

30.1३०.१

अरण्ये निर्जने रात्राव् अन्तर्वेश्मनि साहसे । (३०।१)

araṇye nirjane rātrāv antarveśmani sāhase |

30.2३०.२

न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥ (३०।२)

nyāsasyāpahnave caiva divyā sambhavati kriyā ||

31.1३१.१

कारणप्रतिपत्त्या च पूर्वपक्षे विरोधिते । (३१।१)

kāraṇapratipattyā ca pūrvapakṣe virodhite |

31.2३१.२

अभियुक्तेन वै भाव्यं विज्ञेयं पूर्वपक्षवत् ॥ (३१।२)

abhiyuktena vai bhāvyaṃ vijñeyaṃ pūrvapakṣavat ||

32.1३२.१

पलायते य आहूतो मौनी साक्षिपराजितः । (३२।१)

palāyate ya āhūto maunī sākṣiparājitaḥ |

32.2३२.२

स्वयम् अभ्युपपन्नश् च अवसन्नश् चतुर्विधः ॥ (३२।२)

svayam abhyupapannaś ca avasannaś caturvidhaḥ ||

33.1३३.१

अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः । (३३।१)

anyavādī kriyādveṣī nopasthātā niruttaraḥ |

33.2३३.२

आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥ (३३।२)

āhūtaprapalāyī ca hīnaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ ||

34.1३४.१

मणयः पद्मरागाद्या दीनारादि हिरण्मयम् । (३४।१)

maṇayaḥ padmarāgādyā dīnārādi hiraṇmayam |

34.2३४.२

मुक्ताविद्रुमशङ्खाद्याः प्रदुष्टाः स्वामिगामिनः ॥ (३४।२)

muktāvidrumaśaṅkhādyāḥ praduṣṭāḥ svāmigāminaḥ ||

35.1३५.१

गन्धमाल्यम् अदत्तं तु भूषणं वास एव वा । (३५।१)

gandhamālyam adattaṃ tu bhūṣaṇaṃ vāsa eva vā |

35.2३५.२

पादुकेति राजोक्तं तद् आक्रामन् वधम् अर्हति ॥ (३५।२)

pāduketi rājoktaṃ tad ākrāman vadham arhati ||

36.1३६.१

पण्यमूल्यं भृतिर् न्यासो दण्डो यच् चावहारकम् । (३६।१)

paṇyamūlyaṃ bhṛtir nyāso daṇḍo yac cāvahārakam |

36.2३६.२

वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥ (३६।२)

vṛthādānākṣikapaṇā vardhante nāvivakṣitāḥ ||

37.1३७.१

मिथ्याभियोगिनो ये स्युर् द्विजानां शूद्रयोनयः । (३७।१)

mithyābhiyogino ye syur dvijānāṃ śūdrayonayaḥ |

37.2३७.२

तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले विधापयेत् ॥ (३७।२)

teṣāṃ jihvāṃ samutkṛtya rājā śūle vidhāpayet ||

38.1३८.१

आज्ञा लेखः पट्टकः शासनं वा आधिः पत्त्रं विक्रयो वा क्रयो वा । (३८।१)

ājñā lekhaḥ paṭṭakaḥ śāsanaṃ vā ādhiḥ pattraṃ vikrayo vā krayo vā |

38.2३८.२

राज्ञे कुर्यात् पूर्वम् आवेदनं यस् तस्य ज्ञेयः पूर्वपक्षः विधिज्ञैः ॥ (३८।२)

rājñe kuryāt pūrvam āvedanaṃ yas tasya jñeyaḥ pūrvapakṣaḥ vidhijñaiḥ ||

39.1३९.१

साक्षिकदूषणे कार्यं पूर्वसाक्षिविशोधनम् । (३९।१)

sākṣikadūṣaṇe kāryaṃ pūrvasākṣiviśodhanam |

39.2३९.२

शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् साक्ष्यं विशोधयेत् ॥ (३९।२)

śuddheṣu sākṣiṣu tataḥ paścāt sākṣyaṃ viśodhayet ||

40.1४०.१

साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः । (४०।१)

sākṣisabhyāvasannānāṃ dūṣaṇe darśanaṃ punaḥ |

40.2४०.२

स्वचर्यावसितानां तु नास्ति पौनर्भवो विधिः ॥ (४०।२)

svacaryāvasitānāṃ tu nāsti paunarbhavo vidhiḥ ||

41.1४१.१

स्वयम् अभ्युपपन्नो ऽपि स्वचर्यावसितो ऽपि सन् । (४१।१)

svayam abhyupapanno 'pi svacaryāvasito 'pi san |

41.2४१.२

क्रियावसन्नो ऽप्य् अर्हेत परं सभ्यावधारणम् ॥ (४१।२)

kriyāvasanno 'py arheta paraṃ sabhyāvadhāraṇam ||

42.1४२.१

पक्षान् उत्सार्य कार्यस् तु सभ्यैः कार्यविनिश्चयः । (४२।१)

pakṣān utsārya kāryas tu sabhyaiḥ kāryaviniścayaḥ |

42.2४२.२

अनुत्सारितनिर्णिक्ते विरोधः प्रेत्य चेह च ॥ (४२।२)

anutsāritanirṇikte virodhaḥ pretya ceha ca ||

43.1४३.१

सभैर् एव जितः पश्चाद् राज्ञा शास्यः स्वशास्त्रतः । (४३।१)

sabhair eva jitaḥ paścād rājñā śāsyaḥ svaśāstrataḥ |

43.2४३.२

जयिने चापि देयं स्याद् यथावज् जयपत्रकम् ॥ (४३।२)

jayine cāpi deyaṃ syād yathāvaj jayapatrakam ||

44.1४४.१

व्यवहारमुखं चैतत् पूर्वम् उक्तं स्वयंभुवा । (४४।१)

vyavahāramukhaṃ caitat pūrvam uktaṃ svayaṃbhuvā |

44.2४४.२

मुखशुद्धौ हि शुद्धिः स्याद् व्यवहारस्य नान्यथा ॥ (४४।२)

mukhaśuddhau hi śuddhiḥ syād vyavahārasya nānyathā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NāSmṛ, 1, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit