NāSmṛ, 2, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
आधारभूतः प्रक्षेपस् तेनोत्तिष्ठेयुर् अंशतः ॥ (२।२)
ādhārabhūtaḥ prakṣepas tenottiṣṭheyur aṃśataḥ ||
समो ऽतिरिक्तो हीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः । (३।१)
samo 'tirikto hīno vā yatrāṃśo yasya yādṛśaḥ |
क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस् तस्य तत्र तथाविधाः ॥ (३।२)
kṣayavyayau tathā vṛddhis tasya tatra tathāvidhāḥ ||
कुर्युस् ते ऽव्यभिचारेण समये स्वे व्यवस्थिताः ॥ (४।२)
kuryus te 'vyabhicāreṇa samaye sve vyavasthitāḥ ||
प्रमादान् नाशितं दाप्यः प्रतिषिद्धकृतं च यत् । (५।१)
pramādān nāśitaṃ dāpyaḥ pratiṣiddhakṛtaṃ ca yat |
असंदिष्टश् च यत् कुर्यात् सर्वैः संभूयकारिभिः ॥ (५।२)
asaṃdiṣṭaś ca yat kuryāt sarvaiḥ saṃbhūyakāribhiḥ ||
यस् तत् स्वशक्त्या संरक्षेत् तस्यांशो दशमः स्मृतः ॥ (६।२)
yas tat svaśaktyā saṃrakṣet tasyāṃśo daśamaḥ smṛtaḥ ||
एकस्य चेत् स्याद् व्यसनं दायादो ऽस्य तद् आप्नुयात् । (७।१)
ekasya cet syād vyasanaṃ dāyādo 'sya tad āpnuyāt |
अन्यो वासति दायादे शक्ताश् चेत् सर्व एव वा ॥ (७।२)
anyo vāsati dāyāde śaktāś cet sarva eva vā ||
ऋत्विजां व्यसने ऽप्य् एवम् अन्यस् तत् कर्म निस्तरेत् । (८।१)
ṛtvijāṃ vyasane 'py evam anyas tat karma nistaret |
लभेत दक्षिणाभागं स तस्मात् संप्रकल्पितम् ॥ (८।२)
labheta dakṣiṇābhāgaṃ sa tasmāt saṃprakalpitam ||
ऋत्विग् याज्यम् अदुष्टं यस् त्यजेद् अनपकारिणम् । (९।१)
ṛtvig yājyam aduṣṭaṃ yas tyajed anapakāriṇam |
अदुष्टं वर्त्विजं याज्यो विनेयौ ताव् उभाव् अपि ॥ (९।२)
aduṣṭaṃ vartvijaṃ yājyo vineyau tāv ubhāv api ||
ऋत्विक् तु त्रिविधो दृष्टः पूर्वजुष्टः स्वयंकृतः । (१०।१)
ṛtvik tu trividho dṛṣṭaḥ pūrvajuṣṭaḥ svayaṃkṛtaḥ |
यदृच्छया च यः कुर्याद् आर्त्विज्यं प्रीतिपूर्वकम् ॥ (१०।२)
yadṛcchayā ca yaḥ kuryād ārtvijyaṃ prītipūrvakam ||
क्रमागतेष्व् एष धर्मो वृतेष्व् ऋत्विक्षु च स्वयम् । (११।१)
kramāgateṣv eṣa dharmo vṛteṣv ṛtvikṣu ca svayam |
यादृच्छिके तु संयाज्ये तत्त्यागे नास्ति किल्बिषम् ॥ (११।२)
yādṛcchike tu saṃyājye tattyāge nāsti kilbiṣam ||
शुल्कस्थानं वणिक् प्राप्तः शुल्कं दद्याद् यथोपगम् । (१२।१)
śulkasthānaṃ vaṇik prāptaḥ śulkaṃ dadyād yathopagam |
न तद् व्यतिहरेद् राज्ञां बलिर् एष प्रकल्पितः ॥ (१२।२)
na tad vyatihared rājñāṃ balir eṣa prakalpitaḥ ||
शुल्कस्थानं परिहरन् न काले क्रयविक्रयी । (१३।१)
śulkasthānaṃ pariharan na kāle krayavikrayī |
मिथ्योक्त्वा च परीमाणं दाप्यो ऽष्टगुणम् अत्ययम् ॥ (१३।२)
mithyoktvā ca parīmāṇaṃ dāpyo 'ṣṭaguṇam atyayam ||
कश्चिच् चेत् संचरन् देशात् प्रेयाद् अभ्यागतो वणिक् । (१४।१)
kaścic cet saṃcaran deśāt preyād abhyāgato vaṇik |
राजास्य भाण्डं तद् रक्षेत् यावद् दायाददर्शनम् ॥ (१४।२)
rājāsya bhāṇḍaṃ tad rakṣet yāvad dāyādadarśanam ||
दायादे ऽसति बन्धुभ्यो ज्ञातिभ्यो वा तद् अर्पयेत् । (१५।१)
dāyāde 'sati bandhubhyo jñātibhyo vā tad arpayet |
तदभावे सुगुप्तं तद् धारयेद् दशतीः समाः ॥ (१५।२)
tadabhāve suguptaṃ tad dhārayed daśatīḥ samāḥ ||
राजा तद् आत्मसात् कुर्याद् एवं धर्मो न हीयते ॥ (१६।२)
rājā tad ātmasāt kuryād evaṃ dharmo na hīyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.