NāSmṛ, 2, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
विभागो ऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्रैर् यत्र प्रकल्प्यते । (१।१)
vibhāgo 'rthasya pitryasya putrair yatra prakalpyate |
दायभाग इति प्रोक्तं तद् विवादपदं बुधैः ॥ (१।२)
dāyabhāga iti proktaṃ tad vivādapadaṃ budhaiḥ ||
पितर्य् ऊर्ध्वं मृते पुत्रा विभजेयुर् धनं पितुः । (२।१)
pitary ūrdhvaṃ mṛte putrā vibhajeyur dhanaṃ pituḥ |
पितैव वा स्वयं पुत्रान् विभजेद् वयसि स्थितः । (४।१)
pitaiva vā svayaṃ putrān vibhajed vayasi sthitaḥ |
ज्येष्ठं श्रेष्ठविभागेन यथा वास्य मतिर् भवेत् ॥ (४।२)
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhavibhāgena yathā vāsya matir bhavet ||
बिभृयाद् वेच्छतः सर्वाञ् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता । (५।१)
bibhṛyād vecchataḥ sarvāñ jyeṣṭho bhrātā yathā pitā |
भ्राता शक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षः कुले क्रिया ॥ (५।२)
bhrātā śaktaḥ kaniṣṭho vā śaktyapekṣaḥ kule kriyā ||
शौर्यभार्याधने हित्वा यच् च विद्याधनं भवेत् । (६।१)
śauryabhāryādhane hitvā yac ca vidyādhanaṃ bhavet |
त्रीण्य् एतान्य् अविभाज्यानि प्रसादो यश् च पैतृकः ॥ (६।२)
trīṇy etāny avibhājyāni prasādo yaś ca paitṛkaḥ ||
मात्रा च स्वधनं दत्तं यस्मै स्यात् प्रीतिपूर्वकम् । (७।१)
mātrā ca svadhanaṃ dattaṃ yasmai syāt prītipūrvakam |
तस्याप्य् एष विधिर् दृष्टो मातापीष्टे यथा पिता ॥ (७।२)
tasyāpy eṣa vidhir dṛṣṭo mātāpīṣṭe yathā pitā ||
भ्रातृमातृपितृभ्यश् च षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ (८।२)
bhrātṛmātṛpitṛbhyaś ca ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam ||
स्त्रीधनं तदपत्यानां भर्तृगाम्य् अप्रजासु च । (९।१)
strīdhanaṃ tadapatyānāṃ bhartṛgāmy aprajāsu ca |
ब्राह्मादिषु चतुःष्व् आहुः पितृगामीतरेषु तु ॥ (९।२)
brāhmādiṣu catuḥṣv āhuḥ pitṛgāmītareṣu tu ||
कुटुम्बं बिभृयाद् भ्रातुर् यो विद्याम् अधिगच्छतः । (१०।१)
kuṭumbaṃ bibhṛyād bhrātur yo vidyām adhigacchataḥ |
भागं विद्याधनात् तस्मात् स लभेताश्रुतो ऽपि सन् ॥ (१०।२)
bhāgaṃ vidyādhanāt tasmāt sa labhetāśruto 'pi san ||
वैद्यो ऽवैद्याय नाकामो दद्याद् अंशं स्वतो धनात् । (११।१)
vaidyo 'vaidyāya nākāmo dadyād aṃśaṃ svato dhanāt |
पितृद्रव्यं तद् आश्रित्य न चेत् तेन तद् आहृतम् ॥ (११।२)
pitṛdravyaṃ tad āśritya na cet tena tad āhṛtam ||
द्वाव् आंशौ प्रतिपद्येत विभजन्न् आत्मनः पिता । (१२।१)
dvāv āṃśau pratipadyeta vibhajann ātmanaḥ pitā |
समांशभागिनी माता पुत्राणां स्यान् मृते पतौ ॥ (१२।२)
samāṃśabhāginī mātā putrāṇāṃ syān mṛte patau ||
ज्येष्ठायांशो ऽधिको देयः ज्येष्ठाय तु वरः स्मृतः । (१३।१)
jyeṣṭhāyāṃśo 'dhiko deyaḥ jyeṣṭhāya tu varaḥ smṛtaḥ |
समांशभाजः शेषाः स्युर् अप्रत्ता भगिनी तथा ॥ (१३।२)
samāṃśabhājaḥ śeṣāḥ syur aprattā bhaginī tathā ||
क्षेत्रजेष्व् अपि पुत्रेषु तद्वज् जातेषु धर्मतः । (१४।१)
kṣetrajeṣv api putreṣu tadvaj jāteṣu dharmataḥ |
वर्णावरेष्व् अंशहानिर् ऊढाजातेष्व् अनुक्रमात् ॥ (१४।२)
varṇāvareṣv aṃśahānir ūḍhājāteṣv anukramāt ||
पित्रैव तु विभक्ता ये हीनाधिकसमैर् धनैः । (१५।१)
pitraiva tu vibhaktā ye hīnādhikasamair dhanaiḥ |
तेषां स एव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥ (१५।२)
teṣāṃ sa eva dharmaḥ syāt sarvasya hi pitā prabhuḥ ||
कानीनश् च सहोढश् च गूढायां यश् च जायते । (१६।१)
kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhāyāṃ yaś ca jāyate |
तेषां वोढापिता ज्ञेयस् ते च भागहराः स्मृताः ॥ (१६।२)
teṣāṃ voḍhāpitā jñeyas te ca bhāgaharāḥ smṛtāḥ ||
मातामहाय दद्यात् स पिण्डं रिक्थं हरेत च ॥ (१७।२)
mātāmahāya dadyāt sa piṇḍaṃ rikthaṃ hareta ca ||
जाता ये त्व् अनियुक्तायाम् एकेन बहुभिस् तथा । (१८।१)
jātā ye tv aniyuktāyām ekena bahubhis tathā |
अरिक्थभाजस् ते सर्वे बीजिनाम् एव ते सुताः ॥ (१८।२)
arikthabhājas te sarve bījinām eva te sutāḥ ||
दद्युस् ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतो हृता । (१९।१)
dadyus te bījine piṇḍaṃ mātā cecchulkato hṛtā |
पितृद्विट् पतितः पण्डो यश् च स्याद् औपपातिकः । (२०।१)
pitṛdviṭ patitaḥ paṇḍo yaś ca syād aupapātikaḥ |
औरसा अपि नैते ऽंशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥ (२०।२)
aurasā api naite 'ṃśaṃ labheran kṣetrajāḥ kutaḥ ||
दीर्घतीव्रामयग्रस्ता जडोन्मत्तान्धपङ्गवः । (२१।१)
dīrghatīvrāmayagrastā jaḍonmattāndhapaṅgavaḥ |
भर्तव्याः स्युः कुले चैते तत्पुत्रास् त्व् अंशभागिनः ॥ (२१।२)
bhartavyāḥ syuḥ kule caite tatputrās tv aṃśabhāginaḥ ||
द्विरामुष्यायणा दद्युर् द्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् । (२२।१)
dvirāmuṣyāyaṇā dadyur dvābhyāṃ piṇḍodake pṛthak |
रिक्थाद् अर्धांशम् आदद्युर् बीजिक्षेत्रिकयोस् तथा ॥ (२२।२)
rikthād ardhāṃśam ādadyur bījikṣetrikayos tathā ||
संसृष्टिनां तु यो भागस् तेषाम् एव स इष्यते । (२३।१)
saṃsṛṣṭināṃ tu yo bhāgas teṣām eva sa iṣyate |
अतो ऽन्यथांशभाजो हि निर्बीजिष्व् इतरान् इयात् ॥ (२३।२)
ato 'nyathāṃśabhājo hi nirbījiṣv itarān iyāt ||
भ्राताम् अप्रजः प्रेयात् कश्चिच् चेत् प्रव्रजेत् तु वा । (२४।१)
bhrātām aprajaḥ preyāt kaścic cet pravrajet tu vā |
विभजेयुर् धनं तस्य शेषास् तु स्त्रीधनं विना ॥ (२४।२)
vibhajeyur dhanaṃ tasya śeṣās tu strīdhanaṃ vinā ||
भरणम् चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणाम् आ जीवितक्षयात् । (२५।१)
bharaṇam cāsya kurvīran strīṇām ā jīvitakṣayāt |
रक्षन्ति शय्यां भर्तुश् चेद् आछिन्द्युर् इतरासु तु ॥ (२५।२)
rakṣanti śayyāṃ bhartuś ced āchindyur itarāsu tu ||
स्याद् यस्य दुहिता तस्याः पित्रंशो भरणे मतः । (२६।१)
syād yasya duhitā tasyāḥ pitraṃśo bharaṇe mataḥ |
आ संस्काराद् भजेद् एनां परतो बिभृयात् पतिः ॥ (२६।२)
ā saṃskārād bhajed enāṃ parato bibhṛyāt patiḥ ||
मृते भर्तर्य् अपुत्रायाः पतिपक्षः प्रभुः स्त्रियाः । (२७।१)
mṛte bhartary aputrāyāḥ patipakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ |
तत्सपिण्डेषु वासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ॥ (२८।२)
tatsapiṇḍeṣu vāsatsu pitṛpakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ ||
पक्षद्वयावसाने तु राजा भर्ता स्मृतः स्त्रियाः । (२९।१)
pakṣadvayāvasāne tu rājā bhartā smṛtaḥ striyāḥ |
स तस्या भरणं कुर्यान् निगृह्णीयात् पथश् च्युताम् ॥ (२९।२)
sa tasyā bharaṇaṃ kuryān nigṛhṇīyāt pathaś cyutām ||
स्वातन्त्र्याद् विप्रणश्यन्ति कुले जाता अपि स्त्रियः । (३०।१)
svātantryād vipraṇaśyanti kule jātā api striyaḥ |
अस्वातन्त्र्यम् अतस् तासां प्रजापतिर् अकल्पयत् ॥ (३०।२)
asvātantryam atas tāsāṃ prajāpatir akalpayat ||
पुत्रा रक्षन्ति वैधव्ये न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ (३१।२)
putrā rakṣanti vaidhavye na strī svātantryam arhati ||
यच्छिष्टं पितृदायेभ्यो दत्त्वर्णं पैतृकं च यत् । (३२।१)
yacchiṣṭaṃ pitṛdāyebhyo dattvarṇaṃ paitṛkaṃ ca yat |
भ्रातृभिस् तद् विभक्तव्यम् ऋणी न स्याद् यथा पिता ॥ (३२।२)
bhrātṛbhis tad vibhaktavyam ṛṇī na syād yathā pitā ||
येषां च न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् । (३३।१)
yeṣāṃ ca na kṛtāḥ pitrā saṃskāravidhayaḥ kramāt |
कर्तव्या भ्रातृभिस् तेषां पैतृकाद् एव ते धनात् ॥ (३३।२)
kartavyā bhrātṛbhis teṣāṃ paitṛkād eva te dhanāt ||
अविद्यमाने पित्र्ये ऽर्थे स्वांशाद् उद्धृत्य वा पुनः । (३४।१)
avidyamāne pitrye 'rthe svāṃśād uddhṛtya vā punaḥ |
अवश्यकार्याः संस्कारा भ्रातरं पूर्वसंस्कृतैः ॥ (३४।२)
avaśyakāryāḥ saṃskārā bhrātaraṃ pūrvasaṃskṛtaiḥ ||
कुटुम्बार्थेषु चोद्युक्तस् तत्कार्यं कुरुते च यः । (३५।१)
kuṭumbārtheṣu codyuktas tatkāryaṃ kurute ca yaḥ |
स भ्रातृभिर् बृंहणीयो ग्रासाच्छादनवाहनैः ॥ (३५।२)
sa bhrātṛbhir bṛṃhaṇīyo grāsācchādanavāhanaiḥ ||
ज्ञातिभिर् भागलेख्यैश् च पृथक्कार्यप्रवर्तनात् ॥ (३६।२)
jñātibhir bhāgalekhyaiś ca pṛthakkāryapravartanāt ||
भ्राताम् अविभक्तानाम् एको धर्मः प्रवर्तते । (३७।१)
bhrātām avibhaktānām eko dharmaḥ pravartate |
विभागे सति धर्मो ऽपि भवेद् एषां पृथक् पृथक् ॥ (३७।२)
vibhāge sati dharmo 'pi bhaved eṣāṃ pṛthak pṛthak ||
विभक्तानां पृथग् ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥ (३८।२)
vibhaktānāṃ pṛthag jñeyāḥ pākadharmāgamavyayāḥ ||
साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणम् एव च । (३९।१)
sākṣitvaṃ prātibhāvyaṃ ca dānaṃ grahaṇam eva ca |
विभक्ता भ्रातरः कुर्युर् नाविभक्ता परस्परम् ॥ (३९।२)
vibhaktā bhrātaraḥ kuryur nāvibhaktā parasparam ||
येषाम् एताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिनाम् । (४०।१)
yeṣām etāḥ kriyā loke pravartante svarikthinām |
विभक्तान् अवगच्छेयुर् लेख्यम् अप्य् अन्तरेण तान् ॥ (४०।२)
vibhaktān avagaccheyur lekhyam apy antareṇa tān ||
यद्य् एकजाता बहवः पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः । (४१।१)
yady ekajātā bahavaḥ pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ |
पृथक्कर्मगुणोपेता न ते कृत्येषु संमताः ॥ (४१।२)
pṛthakkarmaguṇopetā na te kṛtyeṣu saṃmatāḥ ||
स्वान् भागान् यदि दद्युस् ते विक्रीणीरन्न् अथापि वा । (४२।१)
svān bhāgān yadi dadyus te vikrīṇīrann athāpi vā |
कुर्युर् यथेष्टं तत् सर्वम् ईशन्ते स्वधनस्य ते ॥ (४२।२)
kuryur yatheṣṭaṃ tat sarvam īśante svadhanasya te ||
औरसः क्षेत्रजश् चैव पुत्रिकापुत्र एव च । (४३।१)
aurasaḥ kṣetrajaś caiva putrikāputra eva ca |
कानीनश् च सहोढश् च गूढोत्पन्नस् तथैव च ॥ (४३।२)
kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhotpannas tathaiva ca ||
पौनर्भवो ऽपविद्धश् च लब्धः क्रीतः कृतस् तथा । (४४।१)
paunarbhavo 'paviddhaś ca labdhaḥ krītaḥ kṛtas tathā |
तेषां षड् बन्धुदायादाः षड् अदायादबान्धवाः । (४५।१)
teṣāṃ ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ |
पूर्वः पूर्वः स्मृतः श्रेयाज् जघन्यो यो य उत्तरः ॥ (४५।२)
pūrvaḥ pūrvaḥ smṛtaḥ śreyāj jaghanyo yo ya uttaraḥ ||
क्रमाद्ध्य् एते प्रपद्येरन् मृते पितरि तद्धनम् । (४६।१)
kramāddhy ete prapadyeran mṛte pitari taddhanam |
ज्यायसो ज्यायसो ऽभावे जघन्यस् तद् अवाप्नुयात् ॥ (४६।२)
jyāyaso jyāyaso 'bhāve jaghanyas tad avāpnuyāt ||
पुत्रश् च दुहिता चोक्तौ पितुः संतानकारकौ ॥ (४७।२)
putraś ca duhitā coktau pituḥ saṃtānakārakau ||
अभावे तु दुहितॄणां सकुल्या बान्धवास् ततः । (४८।१)
abhāve tu duhitṝṇāṃ sakulyā bāndhavās tataḥ |
ततः सजात्याः सर्वेषाम् अभावे राजगामि तत् ॥ (४८।२)
tataḥ sajātyāḥ sarveṣām abhāve rājagāmi tat ||
अन्यत्र ब्राह्मणात् किंतु राजा धर्मपरायणः । (४९।१)
anyatra brāhmaṇāt kiṃtu rājā dharmaparāyaṇaḥ |
स स्त्रीणां जीवनं दद्याद् एष दायविधिः स्मृतः ॥ (४९।२)
sa strīṇāṃ jīvanaṃ dadyād eṣa dāyavidhiḥ smṛtaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.