नारदस्मृतिNāradasmṛti

NāSmṛ, 2, 13

16 of 22 · 98 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

विभागो ऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्रैर् यत्र प्रकल्प्यते । (१।१)

vibhāgo 'rthasya pitryasya putrair yatra prakalpyate |

1.2१.२

दायभाग इति प्रोक्तं तद् विवादपदं बुधैः ॥ (१।२)

dāyabhāga iti proktaṃ tad vivādapadaṃ budhaiḥ ||

2.1२.१

पितर्य् ऊर्ध्वं मृते पुत्रा विभजेयुर् धनं पितुः । (२।१)

pitary ūrdhvaṃ mṛte putrā vibhajeyur dhanaṃ pituḥ |

2.2२.२

मातुर् दुहितरो ऽभावे दुहितारं तदन्वयः ॥ (२।२)

mātur duhitaro 'bhāve duhitāraṃ tadanvayaḥ ||

3.1३.१

मातुर् निवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च । (३।१)

mātur nivṛtte rajasi prattāsu bhaginīṣu ca |

3.2३.२

निरष्टे वाप्य् अमरणे पितर्य् उपरतस्पृहे ॥ (३।२)

niraṣṭe vāpy amaraṇe pitary uparataspṛhe ||

4.1४.१

पितैव वा स्वयं पुत्रान् विभजेद् वयसि स्थितः । (४।१)

pitaiva vā svayaṃ putrān vibhajed vayasi sthitaḥ |

4.2४.२

ज्येष्ठं श्रेष्ठविभागेन यथा वास्य मतिर् भवेत् ॥ (४।२)

jyeṣṭhaṃ śreṣṭhavibhāgena yathā vāsya matir bhavet ||

5.1५.१

बिभृयाद् वेच्छतः सर्वाञ् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता । (५।१)

bibhṛyād vecchataḥ sarvāñ jyeṣṭho bhrātā yathā pitā |

5.2५.२

भ्राता शक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षः कुले क्रिया ॥ (५।२)

bhrātā śaktaḥ kaniṣṭho vā śaktyapekṣaḥ kule kriyā ||

6.1६.१

शौर्यभार्याधने हित्वा यच् च विद्याधनं भवेत् । (६।१)

śauryabhāryādhane hitvā yac ca vidyādhanaṃ bhavet |

6.2६.२

त्रीण्य् एतान्य् अविभाज्यानि प्रसादो यश् च पैतृकः ॥ (६।२)

trīṇy etāny avibhājyāni prasādo yaś ca paitṛkaḥ ||

7.1७.१

मात्रा च स्वधनं दत्तं यस्मै स्यात् प्रीतिपूर्वकम् । (७।१)

mātrā ca svadhanaṃ dattaṃ yasmai syāt prītipūrvakam |

7.2७.२

तस्याप्य् एष विधिर् दृष्टो मातापीष्टे यथा पिता ॥ (७।२)

tasyāpy eṣa vidhir dṛṣṭo mātāpīṣṭe yathā pitā ||

8.1८.१

अध्यग्न्यध्यावहनिकं भर्तृदायस् तथैव च । (८।१)

adhyagnyadhyāvahanikaṃ bhartṛdāyas tathaiva ca |

8.2८.२

भ्रातृमातृपितृभ्यश् च षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ (८।२)

bhrātṛmātṛpitṛbhyaś ca ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam ||

9.1९.१

स्त्रीधनं तदपत्यानां भर्तृगाम्य् अप्रजासु च । (९।१)

strīdhanaṃ tadapatyānāṃ bhartṛgāmy aprajāsu ca |

9.2९.२

ब्राह्मादिषु चतुःष्व् आहुः पितृगामीतरेषु तु ॥ (९।२)

brāhmādiṣu catuḥṣv āhuḥ pitṛgāmītareṣu tu ||

10.1१०.१

कुटुम्बं बिभृयाद् भ्रातुर् यो विद्याम् अधिगच्छतः । (१०।१)

kuṭumbaṃ bibhṛyād bhrātur yo vidyām adhigacchataḥ |

10.2१०.२

भागं विद्याधनात् तस्मात् स लभेताश्रुतो ऽपि सन् ॥ (१०।२)

bhāgaṃ vidyādhanāt tasmāt sa labhetāśruto 'pi san ||

11.1११.१

वैद्यो ऽवैद्याय नाकामो दद्याद् अंशं स्वतो धनात् । (११।१)

vaidyo 'vaidyāya nākāmo dadyād aṃśaṃ svato dhanāt |

11.2११.२

पितृद्रव्यं तद् आश्रित्य न चेत् तेन तद् आहृतम् ॥ (११।२)

pitṛdravyaṃ tad āśritya na cet tena tad āhṛtam ||

12.1१२.१

द्वाव् आंशौ प्रतिपद्येत विभजन्न् आत्मनः पिता । (१२।१)

dvāv āṃśau pratipadyeta vibhajann ātmanaḥ pitā |

12.2१२.२

समांशभागिनी माता पुत्राणां स्यान् मृते पतौ ॥ (१२।२)

samāṃśabhāginī mātā putrāṇāṃ syān mṛte patau ||

13.1१३.१

ज्येष्ठायांशो ऽधिको देयः ज्येष्ठाय तु वरः स्मृतः । (१३।१)

jyeṣṭhāyāṃśo 'dhiko deyaḥ jyeṣṭhāya tu varaḥ smṛtaḥ |

13.2१३.२

समांशभाजः शेषाः स्युर् अप्रत्ता भगिनी तथा ॥ (१३।२)

samāṃśabhājaḥ śeṣāḥ syur aprattā bhaginī tathā ||

14.1१४.१

क्षेत्रजेष्व् अपि पुत्रेषु तद्वज् जातेषु धर्मतः । (१४।१)

kṣetrajeṣv api putreṣu tadvaj jāteṣu dharmataḥ |

14.2१४.२

वर्णावरेष्व् अंशहानिर् ऊढाजातेष्व् अनुक्रमात् ॥ (१४।२)

varṇāvareṣv aṃśahānir ūḍhājāteṣv anukramāt ||

15.1१५.१

पित्रैव तु विभक्ता ये हीनाधिकसमैर् धनैः । (१५।१)

pitraiva tu vibhaktā ye hīnādhikasamair dhanaiḥ |

15.2१५.२

तेषां स एव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥ (१५।२)

teṣāṃ sa eva dharmaḥ syāt sarvasya hi pitā prabhuḥ ||

16.1१६.१

कानीनश् च सहोढश् च गूढायां यश् च जायते । (१६।१)

kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhāyāṃ yaś ca jāyate |

16.2१६.२

तेषां वोढापिता ज्ञेयस् ते च भागहराः स्मृताः ॥ (१६।२)

teṣāṃ voḍhāpitā jñeyas te ca bhāgaharāḥ smṛtāḥ ||

17.1१७.१

अज्ञातपितृको यश् च कानीनो ऽनूढमातृकः । (१७।१)

ajñātapitṛko yaś ca kānīno 'nūḍhamātṛkaḥ |

17.2१७.२

मातामहाय दद्यात् स पिण्डं रिक्थं हरेत च ॥ (१७।२)

mātāmahāya dadyāt sa piṇḍaṃ rikthaṃ hareta ca ||

18.1१८.१

जाता ये त्व् अनियुक्तायाम् एकेन बहुभिस् तथा । (१८।१)

jātā ye tv aniyuktāyām ekena bahubhis tathā |

18.2१८.२

अरिक्थभाजस् ते सर्वे बीजिनाम् एव ते सुताः ॥ (१८।२)

arikthabhājas te sarve bījinām eva te sutāḥ ||

19.1१९.१

दद्युस् ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतो हृता । (१९।१)

dadyus te bījine piṇḍaṃ mātā cecchulkato hṛtā |

19.2१९.२

अशुल्कोपगतायां तु पिण्डदा वोढुर् एव ते ॥ (१९।२)

aśulkopagatāyāṃ tu piṇḍadā voḍhur eva te ||

20.1२०.१

पितृद्विट् पतितः पण्डो यश् च स्याद् औपपातिकः । (२०।१)

pitṛdviṭ patitaḥ paṇḍo yaś ca syād aupapātikaḥ |

20.2२०.२

औरसा अपि नैते ऽंशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥ (२०।२)

aurasā api naite 'ṃśaṃ labheran kṣetrajāḥ kutaḥ ||

21.1२१.१

दीर्घतीव्रामयग्रस्ता जडोन्मत्तान्धपङ्गवः । (२१।१)

dīrghatīvrāmayagrastā jaḍonmattāndhapaṅgavaḥ |

21.2२१.२

भर्तव्याः स्युः कुले चैते तत्पुत्रास् त्व् अंशभागिनः ॥ (२१।२)

bhartavyāḥ syuḥ kule caite tatputrās tv aṃśabhāginaḥ ||

22.1२२.१

द्विरामुष्यायणा दद्युर् द्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् । (२२।१)

dvirāmuṣyāyaṇā dadyur dvābhyāṃ piṇḍodake pṛthak |

22.2२२.२

रिक्थाद् अर्धांशम् आदद्युर् बीजिक्षेत्रिकयोस् तथा ॥ (२२।२)

rikthād ardhāṃśam ādadyur bījikṣetrikayos tathā ||

23.1२३.१

संसृष्टिनां तु यो भागस् तेषाम् एव स इष्यते । (२३।१)

saṃsṛṣṭināṃ tu yo bhāgas teṣām eva sa iṣyate |

23.2२३.२

अतो ऽन्यथांशभाजो हि निर्बीजिष्व् इतरान् इयात् ॥ (२३।२)

ato 'nyathāṃśabhājo hi nirbījiṣv itarān iyāt ||

24.1२४.१

भ्राताम् अप्रजः प्रेयात् कश्चिच् चेत् प्रव्रजेत् तु वा । (२४।१)

bhrātām aprajaḥ preyāt kaścic cet pravrajet tu vā |

24.2२४.२

विभजेयुर् धनं तस्य शेषास् तु स्त्रीधनं विना ॥ (२४।२)

vibhajeyur dhanaṃ tasya śeṣās tu strīdhanaṃ vinā ||

25.1२५.१

भरणम् चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणाम् आ जीवितक्षयात् । (२५।१)

bharaṇam cāsya kurvīran strīṇām ā jīvitakṣayāt |

25.2२५.२

रक्षन्ति शय्यां भर्तुश् चेद् आछिन्द्युर् इतरासु तु ॥ (२५।२)

rakṣanti śayyāṃ bhartuś ced āchindyur itarāsu tu ||

26.1२६.१

स्याद् यस्य दुहिता तस्याः पित्रंशो भरणे मतः । (२६।१)

syād yasya duhitā tasyāḥ pitraṃśo bharaṇe mataḥ |

26.2२६.२

आ संस्काराद् भजेद् एनां परतो बिभृयात् पतिः ॥ (२६।२)

ā saṃskārād bhajed enāṃ parato bibhṛyāt patiḥ ||

27.1२७.१

मृते भर्तर्य् अपुत्रायाः पतिपक्षः प्रभुः स्त्रियाः । (२७।१)

mṛte bhartary aputrāyāḥ patipakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ |

27.2२७.२

विनियोगात्मरक्षासु भरणे च स ईश्वरः ॥ (२७।२)

viniyogātmarakṣāsu bharaṇe ca sa īśvaraḥ ||

28.1२८.१

परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुष्ये निराश्रये । (२८।१)

parikṣīṇe patikule nirmanuṣye nirāśraye |

28.2२८.२

तत्सपिण्डेषु वासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ॥ (२८।२)

tatsapiṇḍeṣu vāsatsu pitṛpakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ ||

29.1२९.१

पक्षद्वयावसाने तु राजा भर्ता स्मृतः स्त्रियाः । (२९।१)

pakṣadvayāvasāne tu rājā bhartā smṛtaḥ striyāḥ |

29.2२९.२

स तस्या भरणं कुर्यान् निगृह्णीयात् पथश् च्युताम् ॥ (२९।२)

sa tasyā bharaṇaṃ kuryān nigṛhṇīyāt pathaś cyutām ||

30.1३०.१

स्वातन्त्र्याद् विप्रणश्यन्ति कुले जाता अपि स्त्रियः । (३०।१)

svātantryād vipraṇaśyanti kule jātā api striyaḥ |

30.2३०.२

अस्वातन्त्र्यम् अतस् तासां प्रजापतिर् अकल्पयत् ॥ (३०।२)

asvātantryam atas tāsāṃ prajāpatir akalpayat ||

31.1३१.१

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । (३१।१)

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |

31.2३१.२

पुत्रा रक्षन्ति वैधव्ये न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति ॥ (३१।२)

putrā rakṣanti vaidhavye na strī svātantryam arhati ||

32.1३२.१

यच्छिष्टं पितृदायेभ्यो दत्त्वर्णं पैतृकं च यत् । (३२।१)

yacchiṣṭaṃ pitṛdāyebhyo dattvarṇaṃ paitṛkaṃ ca yat |

32.2३२.२

भ्रातृभिस् तद् विभक्तव्यम् ऋणी न स्याद् यथा पिता ॥ (३२।२)

bhrātṛbhis tad vibhaktavyam ṛṇī na syād yathā pitā ||

33.1३३.१

येषां च न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् । (३३।१)

yeṣāṃ ca na kṛtāḥ pitrā saṃskāravidhayaḥ kramāt |

33.2३३.२

कर्तव्या भ्रातृभिस् तेषां पैतृकाद् एव ते धनात् ॥ (३३।२)

kartavyā bhrātṛbhis teṣāṃ paitṛkād eva te dhanāt ||

34.1३४.१

अविद्यमाने पित्र्ये ऽर्थे स्वांशाद् उद्धृत्य वा पुनः । (३४।१)

avidyamāne pitrye 'rthe svāṃśād uddhṛtya vā punaḥ |

34.2३४.२

अवश्यकार्याः संस्कारा भ्रातरं पूर्वसंस्कृतैः ॥ (३४।२)

avaśyakāryāḥ saṃskārā bhrātaraṃ pūrvasaṃskṛtaiḥ ||

35.1३५.१

कुटुम्बार्थेषु चोद्युक्तस् तत्कार्यं कुरुते च यः । (३५।१)

kuṭumbārtheṣu codyuktas tatkāryaṃ kurute ca yaḥ |

35.2३५.२

स भ्रातृभिर् बृंहणीयो ग्रासाच्छादनवाहनैः ॥ (३५।२)

sa bhrātṛbhir bṛṃhaṇīyo grāsācchādanavāhanaiḥ ||

36.1३६.१

विभागधर्मसंदेहे दायादानां विनिर्णये । (३६।१)

vibhāgadharmasaṃdehe dāyādānāṃ vinirṇaye |

36.2३६.२

ज्ञातिभिर् भागलेख्यैश् च पृथक्कार्यप्रवर्तनात् ॥ (३६।२)

jñātibhir bhāgalekhyaiś ca pṛthakkāryapravartanāt ||

37.1३७.१

भ्राताम् अविभक्तानाम् एको धर्मः प्रवर्तते । (३७।१)

bhrātām avibhaktānām eko dharmaḥ pravartate |

37.2३७.२

विभागे सति धर्मो ऽपि भवेद् एषां पृथक् पृथक् ॥ (३७।२)

vibhāge sati dharmo 'pi bhaved eṣāṃ pṛthak pṛthak ||

38.1३८.१

दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः । (३८।१)

dānagrahaṇapaśvannagṛhakṣetraparigrahāḥ |

38.2३८.२

विभक्तानां पृथग् ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥ (३८।२)

vibhaktānāṃ pṛthag jñeyāḥ pākadharmāgamavyayāḥ ||

39.1३९.१

साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणम् एव च । (३९।१)

sākṣitvaṃ prātibhāvyaṃ ca dānaṃ grahaṇam eva ca |

39.2३९.२

विभक्ता भ्रातरः कुर्युर् नाविभक्ता परस्परम् ॥ (३९।२)

vibhaktā bhrātaraḥ kuryur nāvibhaktā parasparam ||

40.1४०.१

येषाम् एताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिनाम् । (४०।१)

yeṣām etāḥ kriyā loke pravartante svarikthinām |

40.2४०.२

विभक्तान् अवगच्छेयुर् लेख्यम् अप्य् अन्तरेण तान् ॥ (४०।२)

vibhaktān avagaccheyur lekhyam apy antareṇa tān ||

41.1४१.१

यद्य् एकजाता बहवः पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः । (४१।१)

yady ekajātā bahavaḥ pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ |

41.2४१.२

पृथक्कर्मगुणोपेता न ते कृत्येषु संमताः ॥ (४१।२)

pṛthakkarmaguṇopetā na te kṛtyeṣu saṃmatāḥ ||

42.1४२.१

स्वान् भागान् यदि दद्युस् ते विक्रीणीरन्न् अथापि वा । (४२।१)

svān bhāgān yadi dadyus te vikrīṇīrann athāpi vā |

42.2४२.२

कुर्युर् यथेष्टं तत् सर्वम् ईशन्ते स्वधनस्य ते ॥ (४२।२)

kuryur yatheṣṭaṃ tat sarvam īśante svadhanasya te ||

43.1४३.१

औरसः क्षेत्रजश् चैव पुत्रिकापुत्र एव च । (४३।१)

aurasaḥ kṣetrajaś caiva putrikāputra eva ca |

43.2४३.२

कानीनश् च सहोढश् च गूढोत्पन्नस् तथैव च ॥ (४३।२)

kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhotpannas tathaiva ca ||

44.1४४.१

पौनर्भवो ऽपविद्धश् च लब्धः क्रीतः कृतस् तथा । (४४।१)

paunarbhavo 'paviddhaś ca labdhaḥ krītaḥ kṛtas tathā |

44.2४४.२

स्वयं चोपगतः पुत्रा द्वादशैत उदाहृताः ॥ (४४।२)

svayaṃ copagataḥ putrā dvādaśaita udāhṛtāḥ ||

45.1४५.१

तेषां षड् बन्धुदायादाः षड् अदायादबान्धवाः । (४५।१)

teṣāṃ ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ |

45.2४५.२

पूर्वः पूर्वः स्मृतः श्रेयाज् जघन्यो यो य उत्तरः ॥ (४५।२)

pūrvaḥ pūrvaḥ smṛtaḥ śreyāj jaghanyo yo ya uttaraḥ ||

46.1४६.१

क्रमाद्ध्य् एते प्रपद्येरन् मृते पितरि तद्धनम् । (४६।१)

kramāddhy ete prapadyeran mṛte pitari taddhanam |

46.2४६.२

ज्यायसो ज्यायसो ऽभावे जघन्यस् तद् अवाप्नुयात् ॥ (४६।२)

jyāyaso jyāyaso 'bhāve jaghanyas tad avāpnuyāt ||

47.1४७.१

पुत्राभावे तु दुहिता तुल्यसंतानदर्शनात् । (४७।१)

putrābhāve tu duhitā tulyasaṃtānadarśanāt |

47.2४७.२

पुत्रश् च दुहिता चोक्तौ पितुः संतानकारकौ ॥ (४७।२)

putraś ca duhitā coktau pituḥ saṃtānakārakau ||

48.1४८.१

अभावे तु दुहितॄणां सकुल्या बान्धवास् ततः । (४८।१)

abhāve tu duhitṝṇāṃ sakulyā bāndhavās tataḥ |

48.2४८.२

ततः सजात्याः सर्वेषाम् अभावे राजगामि तत् ॥ (४८।२)

tataḥ sajātyāḥ sarveṣām abhāve rājagāmi tat ||

49.1४९.१

अन्यत्र ब्राह्मणात् किंतु राजा धर्मपरायणः । (४९।१)

anyatra brāhmaṇāt kiṃtu rājā dharmaparāyaṇaḥ |

49.2४९.२

स स्त्रीणां जीवनं दद्याद् एष दायविधिः स्मृतः ॥ (४९।२)

sa strīṇāṃ jīvanaṃ dadyād eṣa dāyavidhiḥ smṛtaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NāSmṛ, 2, 13

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit