NāSmṛ, 2, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
क्षेत्राधिकारा यत्र स्युर् विवादः क्षेत्रजस् तु सः ॥ (१।२)
kṣetrādhikārā yatra syur vivādaḥ kṣetrajas tu saḥ ||
ग्रामसीमासु च बहिर् ये स्युस् तत्कृषिजीविनः । (३।१)
grāmasīmāsu ca bahir ye syus tatkṛṣijīvinaḥ |
समुन्नयेयुस् ते सीमां लक्षणैर् उपलक्षिताम् । (४।१)
samunnayeyus te sīmāṃ lakṣaṇair upalakṣitām |
तुषाङ्गारकपालैश् च कुम्भैर् आयतनैर् द्रुमैः ॥ (४।२)
tuṣāṅgārakapālaiś ca kumbhair āyatanair drumaiḥ ||
अभिज्ञातैश् च वल्मीकस्थलनिम्नोन्नतादिभिः । (५।१)
abhijñātaiś ca valmīkasthalanimnonnatādibhiḥ |
केदाराराममार्गैश् च पुराणैः सेतुभिस् तथा ॥ (५।२)
kedārārāmamārgaiś ca purāṇaiḥ setubhis tathā ||
तत्प्रदेशानुमानाच् च प्रमाणैर् भोगदर्शनैः ॥ (६।२)
tatpradeśānumānāc ca pramāṇair bhogadarśanaiḥ ||
अथ चेद् अनृतं ब्रूयुः सामन्तास् तद्विनिश्चये । (७।१)
atha ced anṛtaṃ brūyuḥ sāmantās tadviniścaye |
सर्वे पृथक् पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥ (७।२)
sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam ||
गणवृद्धादयस् त्व् अन्ये दण्डं दाप्याः पृथक् पृथक् । (८।१)
gaṇavṛddhādayas tv anye daṇḍaṃ dāpyāḥ pṛthak pṛthak |
विनेयाः प्रथमेन स्युः साहसेनानृते स्थिताः ॥ (८।२)
vineyāḥ prathamena syuḥ sāhasenānṛte sthitāḥ ||
नैकः समुन्नयेत् सीमां नरः प्रत्ययवान् अपि । (९।१)
naikaḥ samunnayet sīmāṃ naraḥ pratyayavān api |
गुरुत्वाद् अस्य धर्मस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता ॥ (९।२)
gurutvād asya dharmasya kriyaiṣā bahuṣu sthitā ||
एकश् चेद् उन्नयेत् सीमां सोपवासः समाहितः । (१०।१)
ekaś ced unnayet sīmāṃ sopavāsaḥ samāhitaḥ |
रक्तमाल्याम्बरधरः क्षितिम् आरोप्य मूर्धनि ॥ (१०।२)
raktamālyāmbaradharaḥ kṣitim āropya mūrdhani ||
यदा च न स्युर् ज्ञातारः सीमाया न च लक्षणम् । (११।१)
yadā ca na syur jñātāraḥ sīmāyā na ca lakṣaṇam |
तदा राजा द्वयोः सीमाम् उद्धरेद् इष्टतः स्वयम् ॥ (११।२)
tadā rājā dvayoḥ sīmām uddhared iṣṭataḥ svayam ||
विवादविधिर् आख्यातस् तथा ग्रामान्तरेषु च ॥ (१२।२)
vivādavidhir ākhyātas tathā grāmāntareṣu ca ||
चतुष्पथसुरस्थानरथ्यामार्गान् न रोधयेत् ॥ (१३।२)
catuṣpathasurasthānarathyāmārgān na rodhayet ||
परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर् न प्रतिषिध्यते । (१४।१)
parakṣetrasya madhye tu setur na pratiṣidhyate |
महागुणो ऽल्पबाधश् च वृद्धिर् इष्टा क्षये सति ॥ (१४।२)
mahāguṇo 'lpabādhaś ca vṛddhir iṣṭā kṣaye sati ||
सेतुस् तु द्विविधो ज्ञेयः खेयो बन्ध्यस् तथैव च । (१५।१)
setus tu dvividho jñeyaḥ kheyo bandhyas tathaiva ca |
तोयप्रवर्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात् तन्निवर्तनात् ॥ (१५।२)
toyapravartanāt kheyo bandhyaḥ syāt tannivartanāt ||
नान्तरेणोदकं सस्यं नश्येद् अभ्युदकेन तु । (१६।१)
nāntareṇodakaṃ sasyaṃ naśyed abhyudakena tu |
पूर्वप्रवृत्तम् उत्सन्नम् अपृष्ट्वा स्वामिनं तु यः । (१७।१)
pūrvapravṛttam utsannam apṛṣṭvā svāminaṃ tu yaḥ |
सेतुं प्रवर्तयेत् कश्चिन् न स तत्फलभाग् भवेत् ॥ (१७।२)
setuṃ pravartayet kaścin na sa tatphalabhāg bhavet ||
मृते तु स्वामिनि पुनस् तद्वंश्ये वापि मानवे । (१८।१)
mṛte tu svāmini punas tadvaṃśye vāpi mānave |
राजानम् आमन्त्र्य ततः प्रकुर्यात् सेतुकर्म तत् ॥ (१८।२)
rājānam āmantrya tataḥ prakuryāt setukarma tat ||
अतो ऽन्यथा क्लेशभाक् स्यान् मृगव्याधानुदर्शनात् । (१९।१)
ato 'nyathā kleśabhāk syān mṛgavyādhānudarśanāt |
इषवस् तस्य नश्यन्ति यो विद्धम् अनुविध्यति ॥ (१९।२)
iṣavas tasya naśyanti yo viddham anuvidhyati ||
अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेष्व् अनिवारितः । (२०।१)
aśaktapretanaṣṭeṣu kṣetrikeṣv anivāritaḥ |
क्षेत्रं चेद् विकृषेत् कश्चिद् अश्नुवीत स तत्फलम् ॥ (२०।२)
kṣetraṃ ced vikṛṣet kaścid aśnuvīta sa tatphalam ||
विकृष्यमाणे क्षेत्रे चेत् क्षेत्रिकः पुनर् आव्रजेत् । (२१।१)
vikṛṣyamāṇe kṣetre cet kṣetrikaḥ punar āvrajet |
खिलोपचारं तत् सर्वं दत्त्वा स्वक्षेत्रम् आप्नुयात् ॥ (२१।२)
khilopacāraṃ tat sarvaṃ dattvā svakṣetram āpnuyāt ||
सम्प्राप्ते त्व् अष्टमे वर्षे भुक्तं क्षेत्रं लभेत सः ॥ (२२।२)
samprāpte tv aṣṭame varṣe bhuktaṃ kṣetraṃ labheta saḥ ||
संवत्सरेणार्धखिलं खिलं तद् वत्सरैस् त्रिभिः । (२३।१)
saṃvatsareṇārdhakhilaṃ khilaṃ tad vatsarais tribhiḥ |
पञ्चवर्षावसन्नं तु स्यात् क्षेत्रम् अटवीसमम् ॥ (२३।२)
pañcavarṣāvasannaṃ tu syāt kṣetram aṭavīsamam ||
क्षेत्रं त्रिपुरुषं यत् स्याद् गृहं वा स्यात् क्रमागतम् । (२४।१)
kṣetraṃ tripuruṣaṃ yat syād gṛhaṃ vā syāt kramāgatam |
राजप्रसादाद् अन्यत्र न तद्भोगः परं नयेत् ॥ (२४।२)
rājaprasādād anyatra na tadbhogaḥ paraṃ nayet ||
उत्क्रम्य तु वृतिं यत्र सस्यघातो गवादिभिः । (२५।१)
utkramya tu vṛtiṃ yatra sasyaghāto gavādibhiḥ |
पालः शास्यो भवेत् तत्र न चेच्छक्त्या निवारयेत् ॥ (२५।२)
pālaḥ śāsyo bhavet tatra na cecchaktyā nivārayet ||
समूलसस्यनाशे तु तत्स्वामी समम् आप्नुयात् । (२६।१)
samūlasasyanāśe tu tatsvāmī samam āpnuyāt |
वधेन पालो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् ॥ (२६।२)
vadhena pālo mucyeta daṇḍaṃ svāmini pātayet ||
गौः प्रसूता दशाहात् च महोक्षाजाविकुञ्जराः । (२७।१)
gauḥ prasūtā daśāhāt ca mahokṣājāvikuñjarāḥ |
निवार्यास् तु प्रयत्नेन तेषां स्वामी न दण्डभाक् ॥ (२७।२)
nivāryās tu prayatnena teṣāṃ svāmī na daṇḍabhāk ||
माषं गां दापयेद् दण्डं द्वौ माषौ महिषीं तथा । (२८।१)
māṣaṃ gāṃ dāpayed daṇḍaṃ dvau māṣau mahiṣīṃ tathā |
अजाविके सवत्से तु दण्डः स्याद् अर्धमाषकः ॥ (२८।२)
ajāvike savatse tu daṇḍaḥ syād ardhamāṣakaḥ ||
अदण्ड्या हस्तिनो ऽश्वाश् च प्रजापाला हि ते स्मृताः । (२९।१)
adaṇḍyā hastino 'śvāś ca prajāpālā hi te smṛtāḥ |
अदण्ड्या गर्भिणी गौश् च सूतिका चाभिसारिणी ॥ (२९।२)
adaṇḍyā garbhiṇī gauś ca sūtikā cābhisāriṇī ||
प्रोक्तस् तु द्विर् निषण्णानां वसन्त्यां तु चतुर्गुणम् । (३०।१)
proktas tu dvir niṣaṇṇānāṃ vasantyāṃ tu caturguṇam |
प्रत्यक्षचारकाणां तु चौरदण्डः स्मृतस् तथा ॥ (३०।२)
pratyakṣacārakāṇāṃ tu cauradaṇḍaḥ smṛtas tathā ||
या नष्टाः पालदोषेण गावः क्षेत्रं समाश्रिताः । (३१।१)
yā naṣṭāḥ pāladoṣeṇa gāvaḥ kṣetraṃ samāśritāḥ |
न तत्र गोमिनो दण्डः पालस् तं दण्डम् अर्हति ॥ (३१।२)
na tatra gomino daṇḍaḥ pālas taṃ daṇḍam arhati ||
अथ सर्पेण दष्टो वा गिर्यग्रात् पतितो ऽपि वा ॥ (३२।२)
atha sarpeṇa daṣṭo vā giryagrāt patito 'pi vā ||
सिंहव्याघ्रहतो वापि व्याधिभिः चैव पातितः । (३३।१)
siṃhavyāghrahato vāpi vyādhibhiḥ caiva pātitaḥ |
न तत्र दोषः पालस्य न च दोषो ऽस्ति गोमिनाम् ॥ (३३।२)
na tatra doṣaḥ pālasya na ca doṣo 'sti gominām ||
गोभिस् तु भक्षितं धान्यं यो नरः प्रतिमार्गति । (३४।१)
gobhis tu bhakṣitaṃ dhānyaṃ yo naraḥ pratimārgati |
सामन्तस्य शदो देयो धान्यं यत् तत्र वापितम् । (३४।२)
sāmantasya śado deyo dhānyaṃ yat tatra vāpitam |
गवत्रं गोमिने देयं धान्यं तत्कर्षिकस्य तु ॥ (३४।३)
gavatraṃ gomine deyaṃ dhānyaṃ tatkarṣikasya tu ||
ग्रामोपान्ते च यत् क्षेत्रं विवीतान्ते महापथे । (३५।१)
grāmopānte ca yat kṣetraṃ vivītānte mahāpathe |
अनावृते चेत् तन्नाशे न पालस्य व्यतिक्रमः ॥ (३५।२)
anāvṛte cet tannāśe na pālasya vyatikramaḥ ||
पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या याम् उष्ट्रो नावलोकयेत् । (३६।१)
pathi kṣetre vṛtiḥ kāryā yām uṣṭro nāvalokayet |
न लङ्घयेत् पशुर् नाश्वो न भिन्द्याद् यां च सूकरः ॥ (३६।२)
na laṅghayet paśur nāśvo na bhindyād yāṃ ca sūkaraḥ ||
गृहं क्षेत्रं च विज्ञेयं वासहेतुः कुटुम्बिनाम् । (३७।१)
gṛhaṃ kṣetraṃ ca vijñeyaṃ vāsahetuḥ kuṭumbinām |
तस्मात् तन् नाक्षिपेद् राजा तद्धि मूलं कुटुम्बिनाम् ॥ (३७।२)
tasmāt tan nākṣiped rājā taddhi mūlaṃ kuṭumbinām ||
वृद्धे जनपदे राज्ञो धर्मः कोशश् च वर्धते । (३८।१)
vṛddhe janapade rājño dharmaḥ kośaś ca vardhate |
हीयते हीयमाने च वृद्धिहेतुम् अतः श्रयेत् ॥ (३८।२)
hīyate hīyamāne ca vṛddhihetum ataḥ śrayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.