NāSmṛ, 2, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश् च पृथग्विधैः ॥ (१।२)
tadā divyaiḥ parīkṣeta śapathaiś ca pṛthagvidhaiḥ ||
अल्पेषु च नरः श्रेष्ठः शपथैः शापयेन् नरम् ॥ (३।२)
alpeṣu ca naraḥ śreṣṭhaḥ śapathaiḥ śāpayen naram ||
एते हि शपथाः प्रोक्ताः सुकराः स्वल्पसंशये । (४।१)
ete hi śapathāḥ proktāḥ sukarāḥ svalpasaṃśaye |
साहसेष्व् अभिशापे च विधिर् दिव्यः प्रकीर्तितः ॥ (४।२)
sāhaseṣv abhiśāpe ca vidhir divyaḥ prakīrtitaḥ ||
संदिग्धे ऽर्थे ऽभियुक्तानां प्रच्छन्नेषु विशेषतः । (५।१)
saṃdigdhe 'rthe 'bhiyuktānāṃ pracchanneṣu viśeṣataḥ |
दिव्यः पञ्चविधो ज्ञेय इत्य् आह भगवान् मनुः ॥ (५।२)
divyaḥ pañcavidho jñeya ity āha bhagavān manuḥ ||
धटो ऽग्निर् उदकं चैव विषं कोशश् च पञ्चमः । (६।१)
dhaṭo 'gnir udakaṃ caiva viṣaṃ kośaś ca pañcamaḥ |
संदिग्धेष्व् अभियुक्तानां विशुद्ध्यर्थं महात्मना । (७।१)
saṃdigdheṣv abhiyuktānāṃ viśuddhyarthaṃ mahātmanā |
तुलाचतुर्हस्तौ तुलापादाव् उच्छ्रयेण प्रकीर्तितौ । (८।१)
tulācaturhastau tulāpādāv ucchrayeṇa prakīrtitau |
षड्ढस्तं तु तयोर् दृष्टं प्रमाणं परिमाणतः ॥ (८।२)
ṣaḍḍhastaṃ tu tayor dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ parimāṇataḥ ||
पादयोर् अन्तरं हस्तं भवेद् अध्यर्धम् एव च । (९।१)
pādayor antaraṃ hastaṃ bhaved adhyardham eva ca |
तुलयित्वा नरं पूर्वं चिह्नं कुर्याद् धटस्य तु । (१०।१)
tulayitvā naraṃ pūrvaṃ cihnaṃ kuryād dhaṭasya tu |
कक्षास्थानेन तं तुल्यम् अवतार्य ततो धटात् ॥ (१०।२)
kakṣāsthānena taṃ tulyam avatārya tato dhaṭāt ||
तस्मिन् एवं कृते सा चेत् कक्षे स्थाप्य सुनिश्चला ॥ (११।२)
tasmin evaṃ kṛte sā cet kakṣe sthāpya suniścalā ||
तुलितो यदि वर्धेत शुद्धः स्यान् नात्रे संशयः । (१२।१)
tulito yadi vardheta śuddhaḥ syān nātre saṃśayaḥ |
समो वा हीयमानो वा न विशुद्धो भवेन् नरः ॥ (१२।२)
samo vā hīyamāno vā na viśuddho bhaven naraḥ ||
त्वं वेत्सि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च । (१३।२)
tvaṃ vetsi sarvabhūtānāṃ pāpāni sukṛtāni ca |
त्वम् एव धट जानीषे न विदुर् यानि मानुषाः ॥ (१३।३)
tvam eva dhaṭa jānīṣe na vidur yāni mānuṣāḥ ||
व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषस् तुल्यते तथा । (१४।१)
vyavahārābhiśasto 'yaṃ mānuṣas tulyate tathā |
तद् एव संशयापन्नं धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥ (१४।२)
tad eva saṃśayāpannaṃ dharmatas trātum arhasi ||
होत् इरोनत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि लोहस्य विधिम् उत्तमम् । (१५।१)
Hot ironata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi lohasya vidhim uttamam |
द्वात्रिंशदङ्गुलानि तु मण्डलान् मण्डलान्तरम् ॥ (१५।२)
dvātriṃśadaṅgulāni tu maṇḍalān maṇḍalāntaram ||
अष्टाभिर् मण्डलैर् एवम् अङ्गुलानां शतद्वयम् । (१६।१)
aṣṭābhir maṇḍalair evam aṅgulānāṃ śatadvayam |
चतुर्विंशत् समाख्यातं संख्यातत्त्वार्थदर्शिभिः ॥ (१६।२)
caturviṃśat samākhyātaṃ saṃkhyātattvārthadarśibhiḥ ||
कल्पितैर् मण्डलैर् एवम् उषितस्य शुचेर् अपि । (१७।१)
kalpitair maṇḍalair evam uṣitasya śucer api |
सप्ताश्वत्थस्य पत्त्राणि सूत्रेणावेष्ट्य हस्तयोः ॥ (१७।२)
saptāśvatthasya pattrāṇi sūtreṇāveṣṭya hastayoḥ ||
विदध्यात् तप्तलोहस्य पञ्चाशत्पलम् संमितम् । (१८।१)
vidadhyāt taptalohasya pañcāśatpalam saṃmitam |
हस्ताभ्यां पिण्डम् आदाय शनैः सप्तपदं व्रजेत् ॥ (१८।२)
hastābhyāṃ piṇḍam ādāya śanaiḥ saptapadaṃ vrajet ||
न मण्डलम् अतिक्रामेन् नाप्य् अर्वाक् पादयेत् पदम् । (१९।१)
na maṇḍalam atikrāmen nāpy arvāk pādayet padam |
न च पातयेताप्राप्तः यावद्भूमिः प्रकल्पिता ॥ (१९।२)
na ca pātayetāprāptaḥ yāvadbhūmiḥ prakalpitā ||
अदग्धः सर्वतो यस् तु स विशुद्धो भवेन् नरः ॥ (२०।२)
adagdhaḥ sarvato yas tu sa viśuddho bhaven naraḥ ||
भयाद् वा पातयते यस् त्व् अदग्धो यो विभाव्यते । (२१।१)
bhayād vā pātayate yas tv adagdho yo vibhāvyate |
पुनस् तं हारयेल् लोहं स्थितिर् एषा पुरातनी । (२१।२)
punas taṃ hārayel lohaṃ sthitir eṣā purātanī |
त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम् अन्तश्चरसि साक्षिवत् । (२२।१)
tvam agne sarvabhūtānām antaścarasi sākṣivat |
सुकृतं दुष्कृतं लोकेन अज्ञातं विद्यते त्वया ॥ (२२।२)
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ lokena ajñātaṃ vidyate tvayā ||
प्रच्छन्नानि मनुष्याणां पापानि सुकृतानि च । (२३।१)
pracchannāni manuṣyāṇāṃ pāpāni sukṛtāni ca |
व्यवहाराभिशस्तो ऽयं पुरुषः शुद्धिम् इच्छति । (२४।१)
vyavahārābhiśasto 'yaṃ puruṣaḥ śuddhim icchati |
तद् एनं संशयापन्नं धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥ (२४।२)
tad enaṃ saṃśayāpannaṃ dharmatas trātum arhasi ||
Wअतेरतः परं प्रवक्ष्यामि तोयस्य विधिम् उत्तमम् । (२५।१)
Waterataḥ paraṃ pravakṣyāmi toyasya vidhim uttamam |
मध्यमस् तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण यवीयसा । (२६।१)
madhyamas tu śaro grāhyaḥ puruṣeṇa yavīyasā |
प्रत्यानीतस्य तस्याथ स विशुद्धो भवेन् नरः ॥ (२६।२)
pratyānītasya tasyātha sa viśuddho bhaven naraḥ ||
अन्यथा न विशुद्धः स्याद् एकाङ्गम् अपि दर्शयेत् । (२७।१)
anyathā na viśuddhaḥ syād ekāṅgam api darśayet |
स्थानाद् अन्यत्र वा गच्छेद् यस्मिन् पूर्वं निवेशितः ॥ (२७।२)
sthānād anyatra vā gacched yasmin pūrvaṃ niveśitaḥ ||
स्त्रियस् तु न बलात् कार्या न पुमान् अपि दुर्बलः । (२८।१)
striyas tu na balāt kāryā na pumān api durbalaḥ |
भीरुत्वाद् योषितो मृत्युः कृशस्यापि बलात् कुर्यात् । (२८।२)
bhīrutvād yoṣito mṛtyuḥ kṛśasyāpi balāt kuryāt |
सहसा प्राप्नुयात् सर्वांस् तस्माद् एतान् न मज्जयेत् ॥ (२८।३)
sahasā prāpnuyāt sarvāṃs tasmād etān na majjayet ||
सत्यानृतविभागस्य तोयाग्नी स्पष्टकृत्तमौ । (३०।१)
satyānṛtavibhāgasya toyāgnī spaṣṭakṛttamau |
यतश् चाग्निर् अभूद् अस्मात् ततस् तोयं विशिष्यते ॥ (३०।२)
yataś cāgnir abhūd asmāt tatas toyaṃ viśiṣyate ||
क्रियते धर्मतत्त्वज्ञैर् दूषितानां विशोधनम् । (३१।१)
kriyate dharmatattvajñair dūṣitānāṃ viśodhanam |
तस्मात् सत्येन भगवञ् जलेश त्रातुम् अर्हसि ॥ (३१।२)
tasmāt satyena bhagavañ jaleśa trātum arhasi ||
पोइसोनतः परं प्रवक्ष्यामि विषस्य विधिम् उत्तमम् । (३२।१)
Poisonataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣasya vidhim uttamam |
तुलयित्वा विषं पूर्वं देयम् एतद्धिमागमे ॥ (३२।२)
tulayitvā viṣaṃ pūrvaṃ deyam etaddhimāgame ||
न पूर्वाह्णे न मध्याह्ने न संध्यायां तु धर्मवित् । (३३।१)
na pūrvāhṇe na madhyāhne na saṃdhyāyāṃ tu dharmavit |
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु च न दापयेत् ॥ (३३।२)
śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu ca na dāpayet ||
भग्नं च दारितं चैव धूपितं मिश्रितं तथा । (३४।१)
bhagnaṃ ca dāritaṃ caiva dhūpitaṃ miśritaṃ tathā |
कालकूटम् अलम्बुं च विषं यत्नेन वर्जयेत् ॥ (३४।२)
kālakūṭam alambuṃ ca viṣaṃ yatnena varjayet ||
शार्ङ्गहैमवतं शस्तं गन्धवर्णरसान्वितम् । (३५।१)
śārṅgahaimavataṃ śastaṃ gandhavarṇarasānvitam |
विषस्य तु यवान् सप्त दद्याच्छोध्ये घृतप्लुतान् ॥ (३६।२)
viṣasya tu yavān sapta dadyācchodhye ghṛtaplutān ||
विषस्य पलषड्भागाद् भागो विंशतिमस् तु यः । (३७।१)
viṣasya palaṣaḍbhāgād bhāgo viṃśatimas tu yaḥ |
तम् अष्टभागहीनं तु शोध्ये दद्याद् घृतप्लुतम् ॥ (३७।२)
tam aṣṭabhāgahīnaṃ tu śodhye dadyād ghṛtaplutam ||
यथोक्तेन विधानेन विप्रान् स्पृष्ट्वानुमोदितः । (३८।१)
yathoktena vidhānena viprān spṛṣṭvānumoditaḥ |
विशुद्धम् इति तं ज्ञात्वा राजा सत्कृत्य मोक्षयेत् ॥ (३९।२)
viśuddham iti taṃ jñātvā rājā satkṛtya mokṣayet ||
त्वं विष ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मरतौ स्थितः । (४०।१)
tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putraḥ satyadharmaratau sthitaḥ |
कोशअतः परं प्रवक्ष्यामि कोशस्य विधिम् उत्तमम् ॥ (४१।१)
kośaataḥ paraṃ pravakṣyāmi kośasya vidhim uttamam ||
पूर्वाह्णे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च । (४२।१)
pūrvāhṇe sopavāsasya snātasyārdrapaṭasya ca |
यद्भक्तः सो ऽभियुक्तः स्यात् तद्दैवत्यं तु पाययेत् । (४३।१)
yadbhaktaḥ so 'bhiyuktaḥ syāt taddaivatyaṃ tu pāyayet |
सप्ताहाद् यस्य दृश्यते द्विसप्ताहेन वा पुनः । (४३।२)
saptāhād yasya dṛśyate dvisaptāhena vā punaḥ |
प्रत्यात्मिकं तु यत्किंचित् सैव तस्य विभावना ॥ (४३।३)
pratyātmikaṃ tu yatkiṃcit saiva tasya vibhāvanā ||
द्विसप्ताहात् परं यस्य महद् वा वैकृतं भवेत् । (४४।१)
dvisaptāhāt paraṃ yasya mahad vā vaikṛtaṃ bhavet |
नाभियोज्यः स विदुषां कृतकालव्यतिक्रमात् ॥ (४४।२)
nābhiyojyaḥ sa viduṣāṃ kṛtakālavyatikramāt ||
महापराधे निर्धर्मे कृतघ्ने क्लीबकुत्सिते । (४५।१)
mahāparādhe nirdharme kṛtaghne klībakutsite |
यथोक्तेन प्रकारेण पञ्च दिव्यानि धर्मवित् । (४६।१)
yathoktena prakāreṇa pañca divyāni dharmavit |
दद्याद् राजाभियुक्तानां प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ (४६।२)
dadyād rājābhiyuktānāṃ pretya ceha ca nandati ||
न विषं ब्राह्मणे दद्यान् न लोहं क्षत्रियो हरेत् । (४७।१)
na viṣaṃ brāhmaṇe dadyān na lohaṃ kṣatriyo haret |
न निमज्ज्याप्सु वैश्यश् च शूद्रः कोशं न पाययेत् ॥ (४७।२)
na nimajjyāpsu vaiśyaś ca śūdraḥ kośaṃ na pāyayet ||
वर्षासु न विषं दद्यात् हेमन्ते नाप्सु मज्जयेत् । (४८।१)
varṣāsu na viṣaṃ dadyāt hemante nāpsu majjayet |
न लोहं हारयेद् ग्रीष्मे न कोशं पाययेन् निशि ॥ (४८।२)
na lohaṃ hārayed grīṣme na kośaṃ pāyayen niśi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.