पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
अग्निना पृथिव्यौषधिभिस् तेनायं लोकस् त्रिवृद् वायुनान्तरिक्षेण वयोभिस् तेनैष लोकास् त्रिवृद् यो ऽयम् अन्तर् आदित्येन दिवा नक्षत्रैस् तेनासौ लोकस् त्रिवृद् एतद् एव त्रिवृत आयतनम् एषास्य बन्धुता । (१।१)
agninā pṛthivyauṣadhibhis tenāyaṃ lokas trivṛd vāyunāntarikṣeṇa vayobhis tenaiṣa lokās trivṛd yo 'yam antar ādityena divā nakṣatrais tenāsau lokas trivṛd etad eva trivṛta āyatanam eṣāsya bandhutā |
तम् उ प्रतिष्ठेत्याहुस् त्रिवृद्ध्य् एवैषु लोकेषु प्रतिष्ठितः । (१।३)
tam u pratiṣṭhetyāhus trivṛddhy evaiṣu lokeṣu pratiṣṭhitaḥ |
अर्धमास एव पञ्चदशस्यायतनम् एषास्य बन्धुता । (१।४)
ardhamāsa eva pañcadaśasyāyatanam eṣāsya bandhutā |
तं चौजो बलम् इत्य् आहुर् अर्धमासशो हि प्रजाः पशव ओजो बलं पुष्यन्ति । (१।६)
taṃ caujo balam ity āhur ardhamāsaśo hi prajāḥ paśava ojo balaṃ puṣyanti |
संवत्सर एव सप्तदशस्यायतनं द्वादश मासाः पञ्चदर्तव एतद् एव सप्तदशस्यायतनम् एषास्य बन्धुता । (१।७)
saṃvatsara eva saptadaśasyāyatanaṃ dvādaśa māsāḥ pañcadartava etad eva saptadaśasyāyatanam eṣāsya bandhutā |
तम् उ प्रजापतिर् इत्य् आहुः संवत्सरं हि प्रजाः पशवो ऽनुप्रजायन्ते । (१।९)
tam u prajāpatir ity āhuḥ saṃvatsaraṃ hi prajāḥ paśavo 'nuprajāyante |
आदित्य एवैकविंशस्यायतनं द्वादश मासाः पञ्चवर्तस् त्रय इमे लोका असाव् आदित्य एकविंश एतद् एवैकविंशस्यायतनम् एषास्य बन्धुता । (१।१०)
āditya evaikaviṃśasyāyatanaṃ dvādaśa māsāḥ pañcavartas traya ime lokā asāv āditya ekaviṃśa etad evaikaviṃśasyāyatanam eṣāsya bandhutā |
तम् उ देवतल्प इत्य् आहुः प्र देवतल्पम् आप्नोति य एवं वेद । (१।१२)
tam u devatalpa ity āhuḥ pra devatalpam āpnoti ya evaṃ veda |
त्रिवृद् एव त्रिणवस्यायतनम् एषास्य बन्धुता । (१।१३)
trivṛd eva triṇavasyāyatanam eṣāsya bandhutā |
तम् उ पुष्टिर् इत्य् आहुस् त्रिवृद्ध्य् एवैष पुष्टः । (१।१५)
tam u puṣṭir ity āhus trivṛddhy evaiṣa puṣṭaḥ |
देवता एव त्रयस्त्रिंशस्यायतनं त्रयस्त्रिंशद् देवताः प्रजापतिश् चतुस्त्रिंश एतद् एव त्रयस्त्रिंशस्यायतनम् एषास्य बन्धुता । (१।१६)
devatā eva trayastriṃśasyāyatanaṃ trayastriṃśad devatāḥ prajāpatiś catustriṃśa etad eva trayastriṃśasyāyatanam eṣāsya bandhutā |
तम् उ नाक इत्य् आहुर् न हि प्रजापतिः कस्मै चनाकम् । (१।१८)
tam u nāka ity āhur na hi prajāpatiḥ kasmai canākam |
छन्दांस्य् एव छन्दोमानाम् आयतनम् एषैषां बन्धुता । (१।१९)
chandāṃsy eva chandomānām āyatanam eṣaiṣāṃ bandhutā |
तान् उ पुष्टिर् इत्य् आहुः पशवो हि छन्दोमाः ॥ (१।२१)
tān u puṣṭir ity āhuḥ paśavo hi chandomāḥ ||
प्रजापतिः प्रजा असृजत सो ऽताम्यत् तस्मै वाज्ज्योतिर् उदगृह्णात् सो ऽब्रवीत् को मे ऽयं ज्योतिर् उदगृह्णाद् इति स्वैव ते वाग् इत्य् अब्रवीत् ताम् अब्रवीद् विराजं त्वा छन्दसां ज्योतिष्कृत्वा यजान्ता इति । (२।१)
prajāpatiḥ prajā asṛjata so 'tāmyat tasmai vājjyotir udagṛhṇāt so 'bravīt ko me 'yaṃ jyotir udagṛhṇād iti svaiva te vāg ity abravīt tām abravīd virājaṃ tvā chandasāṃ jyotiṣkṛtvā yajāntā iti |
तस्माद् यो विराजं स्तोमं सम्पद्यते तं ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोम इत्य् आचक्षते विराड्ढि छन्दसां ज्योतिः । (२।२)
tasmād yo virājaṃ stomaṃ sampadyate taṃ jyotiṣṭomo 'gniṣṭoma ity ācakṣate virāḍḍhi chandasāṃ jyotiḥ |
अनुष्टुप् च वै सप्तदशश् च समभवतां सानुष्टुप् चतुरुत्तराणि छन्दांस्य् असृजत षडुत्तरान् स्तोमान् सप्तदशस् ताव् एतान् मध्यतः प्राजनयताम् । (२।४)
anuṣṭup ca vai saptadaśaś ca samabhavatāṃ sānuṣṭup caturuttarāṇi chandāṃsy asṛjata ṣaḍuttarān stomān saptadaśas tāv etān madhyataḥ prājanayatām |
त्रिवृच्च त्रिणवश् च राथन्तरौ ताव् अजश् चाश्वश् चान्वसृज्येतां तस्मात् तौ राथन्तरं प्राचीनं प्रधूनुतः । (२।५)
trivṛcca triṇavaś ca rāthantarau tāv ajaś cāśvaś cānvasṛjyetāṃ tasmāt tau rāthantaraṃ prācīnaṃ pradhūnutaḥ |
पञ्चदशश् चैकविंशश् च बार्हतौ तौ गौश् चाविश् चान्वसृज्येतां तस्मात् तौ बार्हतं प्राचीनं भास्कुरुतः । (२।६)
pañcadaśaś caikaviṃśaś ca bārhatau tau gauś cāviś cānvasṛjyetāṃ tasmāt tau bārhataṃ prācīnaṃ bhāskurutaḥ |
एवं वै विद्वांसम् आहुर् अपि ग्राम्याणां पशूनां वाच आजानाति ॥ (२।७)
evaṃ vai vidvāṃsam āhur api grāmyāṇāṃ paśūnāṃ vāca ājānāti ||
प्रजापतिर् अकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स आत्मन्न् ऋत्व्यम् अपश्यत् तत ऋत्विजो ऽसृजत यद् ऋत्व्याद् असृजत तद् ऋत्विजाम् ऋत्विक्त्वं तैर् एतं द्वादशाहम् उपासीदत् सो ऽराध्नोत् । (३।१)
prajāpatir akāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti sa ātmann ṛtvyam apaśyat tata ṛtvijo 'sṛjata yad ṛtvyād asṛjata tad ṛtvijām ṛtviktvaṃ tair etaṃ dvādaśāham upāsīdat so 'rādhnot |
पिता नो ऽरात्सीद् इति मासा उपासीदंस् ते दीक्षयैवाराध्नुवन्न् उपसत्सु त्रयोदशम् अदीक्षयन् सो ऽनुव्यम् अभवत् तस्माद् उपसत्सु दिदीक्षाणो ऽनुव्यं भवत्य् एव च हि त्रयोदशं मासं चक्षते नैव च । (३।२)
pitā no 'rātsīd iti māsā upāsīdaṃs te dīkṣayaivārādhnuvann upasatsu trayodaśam adīkṣayan so 'nuvyam abhavat tasmād upasatsu didīkṣāṇo 'nuvyaṃ bhavaty eva ca hi trayodaśaṃ māsaṃ cakṣate naiva ca |
एको दीक्षेतैको हि प्रजापतिर् अराध्नोद् द्वादश दीक्षेरन् द्वादश हि मासा अराध्नुवंश् चतुर्विंशतिर् दीक्षेरंश् चतुर्विंशतिर् ह्य् अर्धमासा अराध्नुवन् । (३।३)
eko dīkṣetaiko hi prajāpatir arādhnod dvādaśa dīkṣeran dvādaśa hi māsā arādhnuvaṃś caturviṃśatir dīkṣeraṃś caturviṃśatir hy ardhamāsā arādhnuvan |
यदि पञ्चदशो दीक्षेतेमे पञ्चेमे पञ्चेमे पञ्चेमे पञ्चेमे चत्वारो ऽसाव् एक इति निर्दिशेयुर् यस्मा अराद्धिकामाः स्युस् तम् एवाराद्धिर् अन्वेति सर्व इतरे राध्नुवन्ति । (३।४)
yadi pañcadaśo dīkṣeteme pañceme pañceme pañceme pañceme catvāro 'sāv eka iti nirdiśeyur yasmā arāddhikāmāḥ syus tam evārāddhir anveti sarva itare rādhnuvanti |
यो वै देवानां गृहपतिं वेदाश्नुते गार्हपतं प्र गार्हपतम् आप्नोति । (३।५)
yo vai devānāṃ gṛhapatiṃ vedāśnute gārhapataṃ pra gārhapatam āpnoti |
संवत्सरो वै देवानां गृहपतिः स एव प्रजापतिस् तस्य मासा एव सह दीक्षिणः । (३।६)
saṃvatsaro vai devānāṃ gṛhapatiḥ sa eva prajāpatis tasya māsā eva saha dīkṣiṇaḥ |
विन्दते सह दीक्षिणो ऽश्नुते गार्हपत्यं प्र गार्हपत्यं आप्नोति य एवं वेद ॥ (३।७)
vindate saha dīkṣiṇo 'śnute gārhapatyaṃ pra gārhapatyaṃ āpnoti ya evaṃ veda ||
यो वै छन्दसां स्वराजं वेदाश्नुते स्वाराज्यं प्र स्वाराज्यं आप्नोति बृहती वाव छन्दसां स्वराड् अश्नुते स्वाराज्यं प्र स्वाराज्यं आप्नोति य एवं वेद । (४।१)
yo vai chandasāṃ svarājaṃ vedāśnute svārājyaṃ pra svārājyaṃ āpnoti bṛhatī vāva chandasāṃ svarāḍ aśnute svārājyaṃ pra svārājyaṃ āpnoti ya evaṃ veda |
ताम् एताम् अन्नाद्याय व्यावृज्यासते यद् एतं द्वादशाहं द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादश प्रसुतः षट्त्रिंशद् एता रात्रयो भवन्ति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती । (४।२)
tām etām annādyāya vyāvṛjyāsate yad etaṃ dvādaśāhaṃ dvādaśa dīkṣā dvādaśopasado dvādaśa prasutaḥ ṣaṭtriṃśad etā rātrayo bhavanti ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī |
जायते वाव दीक्षया पुनीत उपसद्भिर् देवलोकम् एव सुत्ययाप्येति । (४।३)
jāyate vāva dīkṣayā punīta upasadbhir devalokam eva sutyayāpyeti |
एतावद् वाव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं यद् एता रात्रयो द्वादश पूर्णमास्यो द्वादशैकष्टका द्वादशामावास्या यावद् एव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं तद् एतेनाप्त्वावरुन्धे द्वादशाहेन । (४।४)
etāvad vāva saṃvatsara indriyaṃ vīryaṃ yad etā rātrayo dvādaśa pūrṇamāsyo dvādaśaikaṣṭakā dvādaśāmāvāsyā yāvad eva saṃvatsara indriyaṃ vīryaṃ tad etenāptvāvarundhe dvādaśāhena |
त्रिंशदक्षरा वा एषा विराड् षड् ऋतव ऋतुष्व् एव विराजा प्रतितिष्ठत्य् ऋतुभिर् विराजि । (४।५)
triṃśadakṣarā vā eṣā virāḍ ṣaḍ ṛtava ṛtuṣv eva virājā pratitiṣṭhaty ṛtubhir virāji |
द्वात्रिंशदक्षरा वा एषानुष्टुब् वाग् अनुष्टुप् चतुष्पादः पशवो वाचा पशून् दाधार तस्माद् वाचा सिद्धा वाचाहूता आयन्ति तस्माद् उ नाम जानते ॥ (४।६)
dvātriṃśadakṣarā vā eṣānuṣṭub vāg anuṣṭup catuṣpādaḥ paśavo vācā paśūn dādhāra tasmād vācā siddhā vācāhūtā āyanti tasmād u nāma jānate ||
भूतं पूर्वो ऽतिरात्रो भविष्यद् उत्तरः पृथिवी पूर्वो ऽतिरात्रो द्यौर् उत्तरो ऽग्निः पूर्वो ऽतिरात्र आदित्य उत्तरः प्राणः पूर्वो ऽतिरात्र उदान उत्तरः । (५।१)
bhūtaṃ pūrvo 'tirātro bhaviṣyad uttaraḥ pṛthivī pūrvo 'tirātro dyaur uttaro 'gniḥ pūrvo 'tirātra āditya uttaraḥ prāṇaḥ pūrvo 'tirātra udāna uttaraḥ |
चक्षुषी अतिरात्रौ कनीनिके अग्निष्टोमौ यस्माद् अन्तरा अग्निष्टोमाव् अतिरात्राभ्यां तस्माद् अन्तरे सत्यौ कनीनिके भुङ्क्तः । (५।२)
cakṣuṣī atirātrau kanīnike agniṣṭomau yasmād antarā agniṣṭomāv atirātrābhyāṃ tasmād antare satyau kanīnike bhuṅktaḥ |
संवत्सरस्य वा एतौ दंष्ट्रौ यद् अतिरात्रौ तयोर् न स्वप्तव्यं संवत्सरस्य दंष्ट्रयोर् आत्मानं नेद् अपिदधानीति । (५।३)
saṃvatsarasya vā etau daṃṣṭrau yad atirātrau tayor na svaptavyaṃ saṃvatsarasya daṃṣṭrayor ātmānaṃ ned apidadhānīti |
तद् आहुः को ऽस्वप्तुम् अर्हति यद् वाव प्राणो जागार तद् एव जागरितम् इति । (५।४)
tad āhuḥ ko 'svaptum arhati yad vāva prāṇo jāgāra tad eva jāgaritam iti |
गायत्रीं वा एतां ज्योतिःपक्षाम् आसते यद् एतं द्वादशाहम् अष्टौ मध्य उक्था अग्निष्टोमाव् अभितो मासा स्वर्गं लोकम् एत्याजरसं ब्रह्माद्यम् अन्नम् अत्ति दीप्यमानः । (५।५)
gāyatrīṃ vā etāṃ jyotiḥpakṣām āsate yad etaṃ dvādaśāham aṣṭau madhya ukthā agniṣṭomāv abhito māsā svargaṃ lokam etyājarasaṃ brahmādyam annam atti dīpyamānaḥ |
त्रिष्पुरस्ताद् रथन्तरं उपयन्ति त्र्यावृद् वै वाक् सर्वाम् एव वाचम् अवरुध्य सर्वम् अन्नाद्यं द्वादशाहं तन्वते । (५।६)
triṣpurastād rathantaraṃ upayanti tryāvṛd vai vāk sarvām eva vācam avarudhya sarvam annādyaṃ dvādaśāhaṃ tanvate |
जामि वा एतद् यज्ञे क्रियत इत्य् आहुर् यत् त्रिष्पुरस्ताद् रथन्तरम् उपयन्तीति सौभरम् उक्थानां ब्रह्मसाम भवति तेनैव तद् अजामि । (५।७)
jāmi vā etad yajñe kriyata ity āhur yat triṣpurastād rathantaram upayantīti saubharam ukthānāṃ brahmasāma bhavati tenaiva tad ajāmi |
प्रत्नवत्यः प्रायणीयस्याह्नः प्रतिपदो भवन्ति तेनो एव तद् अजामि । (५।८)
pratnavatyaḥ prāyaṇīyasyāhnaḥ pratipado bhavanti teno eva tad ajāmi |
त्रिर् वेवोपरिष्टाद् रथन्तरम् उपयन्ति त्र्यावृद् वै वाक् सर्वाम् एव वाचम् अवरुध्य सर्वम् अन्नाद्यं द्वादशाहाद् उत्तिष्ठन्ति ॥ (५।९)
trir vevopariṣṭād rathantaram upayanti tryāvṛd vai vāk sarvām eva vācam avarudhya sarvam annādyaṃ dvādaśāhād uttiṣṭhanti ||
त्रयो वा एते त्रिरात्रा यद् एष द्वादशाहो गायत्रमुखः प्रथमो गायत्रमध्यो द्वितीयो गायत्रोत्तमस् तृतीयः । (६।१)
trayo vā ete trirātrā yad eṣa dvādaśāho gāyatramukhaḥ prathamo gāyatramadhyo dvitīyo gāyatrottamas tṛtīyaḥ |
यस्माद् गायत्रमुखः प्रथमस् तस्माद् ऊर्ध्वो ऽग्निर् दीदाय यस्माद् गायत्रमध्यो द्वितीयस् तस्मात् तिर्यङ् वायुः पवते । (६।२)
yasmād gāyatramukhaḥ prathamas tasmād ūrdhvo 'gnir dīdāya yasmād gāyatramadhyo dvitīyas tasmāt tiryaṅ vāyuḥ pavate |
तेजसा वा एते प्रयन्ति तेजो मध्ये दधति तेजो ऽभ्युद्यन्ति ज्योतिषा वा एते प्रयन्ति ज्योतिर् मध्ये दधति ज्योतिर् अभ्युद्यन्ति चक्षुषा वा एते प्रयन्ति चक्षुर् मध्ये दधति चक्षुर् अभ्युद्यन्ति प्राणेन वा एते प्रयन्ति प्राणं मध्ये दधति प्राणम् अभ्युद्यन्ति ये गायत्र्या प्रयन्ति गायत्रीं मध्ये दधति गायत्रिम् अभ्युद्यन्ति । (६।५)
tejasā vā ete prayanti tejo madhye dadhati tejo 'bhyudyanti jyotiṣā vā ete prayanti jyotir madhye dadhati jyotir abhyudyanti cakṣuṣā vā ete prayanti cakṣur madhye dadhati cakṣur abhyudyanti prāṇena vā ete prayanti prāṇaṃ madhye dadhati prāṇam abhyudyanti ye gāyatryā prayanti gāyatrīṃ madhye dadhati gāyatrim abhyudyanti |
तन्त्रं वा एतद् वितायते यद् एष द्वादशाहस् तस्यैतैर् मयूखा यद् गायत्र्य् असंव्याथाय । (६।६)
tantraṃ vā etad vitāyate yad eṣa dvādaśāhas tasyaitair mayūkhā yad gāyatry asaṃvyāthāya |
गिरिक्षिदौच्चामन्यवेति होवाचाभिप्रतारी काक्षसेनिः कथं द्वादशाह इति यथारान् नेमिः पर्येत्य् एवम् एनं गायत्री पर्येति अविस्रंसाय यथारा नाभौ धृता एवम् अस्यां द्वादशाहो धृतः । (६।७)
girikṣidauccāmanyaveti hovācābhipratārī kākṣaseniḥ kathaṃ dvādaśāha iti yathārān nemiḥ paryety evam enaṃ gāyatrī paryeti avisraṃsāya yathārā nābhau dhṛtā evam asyāṃ dvādaśāho dhṛtaḥ |
अनुष्टुभं वा एताम् अन्नाद्याय व्यावृज्यासते यद् एतं द्वादशाहम् । (६।८)
anuṣṭubhaṃ vā etām annādyāya vyāvṛjyāsate yad etaṃ dvādaśāham |
अष्टाभिर् वा अक्षैर् अनुष्टुप् प्रथमं द्वादशाहस्याहर् दुयच्छत्य् एकादशभिर् द्वितीयं द्वादशाभिस् तृतीयम् । (६।९)
aṣṭābhir vā akṣair anuṣṭup prathamaṃ dvādaśāhasyāhar duyacchaty ekādaśabhir dvitīyaṃ dvādaśābhis tṛtīyam |
अक्षरं त्र्यक्षरम् उच्छिष्यते तद् एवोत्तरं त्रिरात्रम् अनुविदधाति । (६।१०)
akṣaraṃ tryakṣaram ucchiṣyate tad evottaraṃ trirātram anuvidadhāti |
छन्दांस्य् एवास्यास् तृतीयं त्रिरात्रं वहन्ति । (६।११)
chandāṃsy evāsyās tṛtīyaṃ trirātraṃ vahanti |
तां वा एतां प्रतीचीं तिरश्चीं पराचीम् आसते ऽन्नाद्याय तस्मात् प्रत्यञ्चं तिर्यञ्चं पराञ्चं प्रजाः पशुम् उपजीवन्ति । (६।१२)
tāṃ vā etāṃ pratīcīṃ tiraścīṃ parācīm āsate 'nnādyāya tasmāt pratyañcaṃ tiryañcaṃ parāñcaṃ prajāḥ paśum upajīvanti |
छन्दांसि वा अन्योन्यस्य लोकम् अभ्यध्यायन् गायत्री त्रिष्टुभस् त्रिष्टुब् जगत्या जगती गायत्र्यास् तानि व्यौहन् यथालोकं ततो वै तानि यं यं कामम् अकामयन्त तम् असन्वन् । (६।१३)
chandāṃsi vā anyonyasya lokam abhyadhyāyan gāyatrī triṣṭubhas triṣṭub jagatyā jagatī gāyatryās tāni vyauhan yathālokaṃ tato vai tāni yaṃ yaṃ kāmam akāmayanta tam asanvan |
यत्कामो व्यूढच्छन्दसा द्वादशाहेन यजते सो ऽस्मै कामः समृध्यते । (६।१४)
yatkāmo vyūḍhacchandasā dvādaśāhena yajate so 'smai kāmaḥ samṛdhyate |
ओको वै देवानां द्वादशाहो यथो वै मनुष्या इमं लोकम् आविष्टा एवं देवता द्वादशाहम् आविष्टा देवता ह वा एतेन यजते य एवं विद्वान् द्वादशाहेन यजते । (६।१५)
oko vai devānāṃ dvādaśāho yatho vai manuṣyā imaṃ lokam āviṣṭā evaṃ devatā dvādaśāham āviṣṭā devatā ha vā etena yajate ya evaṃ vidvān dvādaśāhena yajate |
गृहा वै देवानां द्वादशाहो नागृहताया भय्यम् । (६।१६)
gṛhā vai devānāṃ dvādaśāho nāgṛhatāyā bhayyam |
यो वै द्वादशाहम् अग्निष्टोमेन कल्पमानं वेद कल्पते ऽस्मै प्रातःसवनेनैव प्रथमस् त्रिरात्रः कल्पते माध्यन्दिनेन द्वितीयस् तृतीयसवनेन तृतीयो ऽग्निष्टोमसाम्नैव दशमम् अहः कल्पते । (६।१७)
yo vai dvādaśāham agniṣṭomena kalpamānaṃ veda kalpate 'smai prātaḥsavanenaiva prathamas trirātraḥ kalpate mādhyandinena dvitīyas tṛtīyasavanena tṛtīyo 'gniṣṭomasāmnaiva daśamam ahaḥ kalpate |
एति प्रेत्य् आशुमद् वीतिमद् रुक्मत् तेजस्वद् युञ्जानं प्रथमस्याह्नो रूपं त्रिवृतः स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्तरस्य साम्नः । (७।१)
eti prety āśumad vītimad rukmat tejasvad yuñjānaṃ prathamasyāhno rūpaṃ trivṛtaḥ stomasya gāyatrasya chandaso rathantarasya sāmnaḥ |
वृषवद् वृत्रवद् रयिमद् विश्ववद् उपस्थितं द्वितीयस्याह्नो रूपं पञ्चदशस्य स्तोमस्य त्रैष्टुभस्य छन्दसो बृहतः साम्नः । (७।२)
vṛṣavad vṛtravad rayimad viśvavad upasthitaṃ dvitīyasyāhno rūpaṃ pañcadaśasya stomasya traiṣṭubhasya chandaso bṛhataḥ sāmnaḥ |
उद्वत् त्रिवद् दिग्वत् गोमट् टषभवत् तृतीयस्याह्नो रूपं सप्तदशस्य स्तोमस्य जागतस्य छन्दसो वैरूपस्य साम्नः । (७।३)
udvat trivad digvat gomaṭ ṭaṣabhavat tṛtīyasyāhno rūpaṃ saptadaśasya stomasya jāgatasya chandaso vairūpasya sāmnaḥ |
राजन्वज् जनवद्वत् सूर्यवद् विराडनुतोदवच् चतुर्थस्याह्नो रूपम् एकविंशस्य स्तोमस्यानुष्टुभस्य छन्दसो राजस्य वै साम्नः । (७।४)
rājanvaj janavadvat sūryavad virāḍanutodavac caturthasyāhno rūpam ekaviṃśasya stomasyānuṣṭubhasya chandaso rājasya vai sāmnaḥ |
चित्रवच्छिशुमत् पङ्क्तिः शक्वरी द्यूनाक्षरा गोमद् ऋषभवद् वज्र्यभिमत् पञ्चमस्याह्नो रूपं त्रिणवस्य स्तोमस्य पाङ्क्तेन छन्दसो शक्वरीणां साम्नः । (७।५)
citravacchiśumat paṅktiḥ śakvarī dyūnākṣarā gomad ṛṣabhavad vajryabhimat pañcamasyāhno rūpaṃ triṇavasya stomasya pāṅktena chandaso śakvarīṇāṃ sāmnaḥ |
परिवत् प्रतिवत् सप्तपदा द्विपदा विनाराशंसा गोमद् ऋषभवत् षष्ठस्याह्नो रूपं त्रयस्त्रिंशस्य स्तोमस्य सर्वेषां छन्दसां रूपं रेवतीनां साम्नः । (७।६)
parivat prativat saptapadā dvipadā vinārāśaṃsā gomad ṛṣabhavat ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ trayastriṃśasya stomasya sarveṣāṃ chandasāṃ rūpaṃ revatīnāṃ sāmnaḥ |
यस्माद् एषा समाना सती षडहविभक्तिर् नानारूपा तस्माद् विरूपः संव्वत्सरः । (७।७)
yasmād eṣā samānā satī ṣaḍahavibhaktir nānārūpā tasmād virūpaḥ saṃvvatsaraḥ |
अग्न इति प्रथमस्याह्नो रूपम् अग्निविभक्तेर् अग्निम् इति द्वितीयस्याग्निनेति तृतीयस्याग्निर् इति चतुर्थस्य । (८।१)
agna iti prathamasyāhno rūpam agnivibhakter agnim iti dvitīyasyāgnineti tṛtīyasyāgnir iti caturthasya |
देवा वै श्रियम् ऐच्छंस्तान् न प्रथमे ऽहन्य् अविन्दन् न द्वितीये न तृतीये तांश्चतुर्थे ऽहन्य् अविन्दन् विन्दते श्रियं य एवं वेदाग्नेर् इति पञ्चमस्य तेनो श्रीः प्रत्युपोदितेत्य् आहुः । (८।२)
devā vai śriyam aicchaṃstān na prathame 'hany avindan na dvitīye na tṛtīye tāṃścaturthe 'hany avindan vindate śriyaṃ ya evaṃ vedāgner iti pañcamasya teno śrīḥ pratyupoditety āhuḥ |
अप्रतिवाद्य् एनं भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद । (८।३)
aprativādy enaṃ bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda |
अग्न इति षष्ठस्य येनैव रूपेण प्रयन्ति तद् अभ्युद्यन्ति । (८।४)
agna iti ṣaṣṭhasya yenaiva rūpeṇa prayanti tad abhyudyanti |
यस्माद् एषा समाना सत्य् अग्निविभक्तिर् नानारूपा तस्माद् यथर्त्वादित्यस् तपति ॥ (८।५)
yasmād eṣā samānā saty agnivibhaktir nānārūpā tasmād yathartvādityas tapati ||
इन्द्रेति प्रथमस्याह्नो रूपम् इन्द्रविभक्तेर् इन्द्रम् इति द्वितीयस्येन्द्रेणेति तृतीयस्येन्द्र इति चतुर्थस्येन्द्राद् इति पञ्चमस्येन्द्रेति षष्ठस्य येनैव रूपेण प्रयन्ति तद् अभ्युद्यन्ति यस्माद् एषा समाना सतीन्द्रविभक्तिर् नानारूपा तस्माद् यथर्त्व् ओषधयः पच्यन्ते ॥ (९।१)
indreti prathamasyāhno rūpam indravibhakter indram iti dvitīyasyendreṇeti tṛtīyasyendra iti caturthasyendrād iti pañcamasyendreti ṣaṣṭhasya yenaiva rūpeṇa prayanti tad abhyudyanti yasmād eṣā samānā satīndravibhaktir nānārūpā tasmād yathartv oṣadhayaḥ pacyante ||
यद् ऋचा प्रस्तौति तत् प्रथमस्याह्नो रूपम् स्वरविभक्तेर् यत् पुरस्तात् स्तोभं तद् द्वितीयस्य यद् उभयतः स्तोभं तत् तृतीयस्य यद् अनुतुन्नं तच् चतुर्थस्य यद् अभ्यारब्धं तत् पञ्चमस्य यद् इहकारेणाभ्यस्तं तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् । (१०।१)
yad ṛcā prastauti tat prathamasyāhno rūpam svaravibhakter yat purastāt stobhaṃ tad dvitīyasya yad ubhayataḥ stobhaṃ tat tṛtīyasya yad anutunnaṃ tac caturthasya yad abhyārabdhaṃ tat pañcamasya yad ihakāreṇābhyastaṃ tat ṣaṣṭhasyāhno rūpam |
स्वराणां यस्माद् एषा समाना सती स्वरविभक्तिर् नानारूपा तस्माद् यथर्तु वायुः पवते ॥ (१०।२)
svarāṇāṃ yasmād eṣā samānā satī svaravibhaktir nānārūpā tasmād yathartu vāyuḥ pavate ||
पदनिधनं प्रथमस्याह्नो रूपम् निधनविभक्तेर् बहिर्णिधनं द्वितीयस्य निंनिधनं तृतीयस्येनिधनञ्चतुर्थस्याथकारणिधनं पञ्चमस्य यद् इहाकारेणाभ्यस्तं तत् षष्ठस्याह्नो रूपं निधनानां यस्माद् एषा समाना सती निधनविभक्तिर् नानारूपा तस्माद् इमे लोकाः सह सन्तो नानैव ॥ (११।१)
padanidhanaṃ prathamasyāhno rūpam nidhanavibhakter bahirṇidhanaṃ dvitīyasya niṃnidhanaṃ tṛtīyasyenidhanañcaturthasyāthakāraṇidhanaṃ pañcamasya yad ihākāreṇābhyastaṃ tat ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ nidhanānāṃ yasmād eṣā samānā satī nidhanavibhaktir nānārūpā tasmād ime lokāḥ saha santo nānaiva ||
द्रवदिडं प्रथमस्याह्नो रूपम् इडाविभक्तेर् ऊर्ध्वेडं द्वितीयस्य परिष्टुब्धेडं तृतीयस्येडाभिर् ऐडं चतुर्थस्याध्यर्धेडं पञ्चमस्य यद् इहाकारेणाभ्यस्तं तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् इडानां यस्माद् एषा समाना सतीडाविभक्तिर् नानारूपा तस्मात् समानाः सन्तः पशवो नानारूपाः ॥ (१२।१)
dravadiḍaṃ prathamasyāhno rūpam iḍāvibhakter ūrdhveḍaṃ dvitīyasya pariṣṭubdheḍaṃ tṛtīyasyeḍābhir aiḍaṃ caturthasyādhyardheḍaṃ pañcamasya yad ihākāreṇābhyastaṃ tat ṣaṣṭhasyāhno rūpam iḍānāṃ yasmād eṣā samānā satīḍāvibhaktir nānārūpā tasmāt samānāḥ santaḥ paśavo nānārūpāḥ ||
भरद्वाजायना वै सत्त्रम् आसत तान् अपृच्छन् किं प्रथमेनाह्ना कुरुतेति प्रैवैमेति किं द्वितीयेनेत्य् अवसम् एवाकुर्महीति किं तृतीयेनेति पर्य् एवाप्लवामहीति किं चतुर्थेनेति सतैव सद् अप्यदध्मेति किं पञ्चमेनेति प्राणान् एव विच्छिन्दन्त ऐमेति किं षष्ठेनेतीदम् एवागच्छामेति इति । (१३।१)
bharadvājāyanā vai sattram āsata tān apṛcchan kiṃ prathamenāhnā kuruteti praivaimeti kiṃ dvitīyenety avasam evākurmahīti kiṃ tṛtīyeneti pary evāplavāmahīti kiṃ caturtheneti sataiva sad apyadadhmeti kiṃ pañcameneti prāṇān eva vicchindanta aimeti kiṃ ṣaṣṭhenetīdam evāgacchāmeti iti |
यस्य पदेन प्रस्तौत्य् अथ स्वारम् अभि वाव तेन देवाः पशून् अपश्यन् यत् पुरस्तात् स्तोभं अथ स्वारम् उद् एव तेनासृजन्त यद् उभयतः स्तोभम् अथ स्वारम् एभ्य एव तेन लोकेभ्यो देवाः पशुभ्यो ऽन्नाद्यं प्रायच्छन् यद् अनुतुन्नम् अथ स्वारम् उपैव तेनाशिक्षन् यस्य मध्ये निधनम् अथ स्वारं गर्भांस् तेनादधत तानि हवतास्वारेण प्राजनयन् । (१३।२)
yasya padena prastauty atha svāram abhi vāva tena devāḥ paśūn apaśyan yat purastāt stobhaṃ atha svāram ud eva tenāsṛjanta yad ubhayataḥ stobham atha svāram ebhya eva tena lokebhyo devāḥ paśubhyo 'nnādyaṃ prāyacchan yad anutunnam atha svāram upaiva tenāśikṣan yasya madhye nidhanam atha svāraṃ garbhāṃs tenādadhata tāni havatāsvāreṇa prājanayan |
इमं वाव देवा लोकं पदनिधनेनाभ्य् अजयन्न् अमुं बहिर्णिधनेनान्तरिक्षं दिङ्निधनेनामृतत्वम् ईनिधनेनागच्छन् ब्रह्मवर्चसम् अथनिधनेनावारुन्धतास्मिन्न् एव लोक इहनिधनेन प्रत्यतिष्ठन् । (१३।३)
imaṃ vāva devā lokaṃ padanidhanenābhy ajayann amuṃ bahirṇidhanenāntarikṣaṃ diṅnidhanenāmṛtatvam īnidhanenāgacchan brahmavarcasam athanidhanenāvārundhatāsminn eva loka ihanidhanena pratyatiṣṭhan |
इमं वाव देवा लोकं द्रवदिडेनाभ्यजयन्न् अमुम् ऊर्ध्वेडेनान्तरिक्षं परिष्टुब्धेडेन प्रतिष्ठाम् इडाभिर् ऐडेनावारुन्धत प्रतिष्ठायाध्यर्धेडेन व्यजयन्तास्मिन्न् एव लोक इहेडेन प्रत्यतिष्ठन् । (१३।४)
imaṃ vāva devā lokaṃ dravadiḍenābhyajayann amum ūrdhveḍenāntarikṣaṃ pariṣṭubdheḍena pratiṣṭhām iḍābhir aiḍenāvārundhata pratiṣṭhāyādhyardheḍena vyajayantāsminn eva loka iheḍena pratyatiṣṭhan |
न वाक् संवत्सरम् अतिवदतीडैव संवत्सरम् अतिवदति गर्भेण संवत्सरे पर्यावृत्य प्रजायेते तेनातिवदति । (१३।५)
na vāk saṃvatsaram ativadatīḍaiva saṃvatsaram ativadati garbheṇa saṃvatsare paryāvṛtya prajāyete tenātivadati |
ता वा एताश् चतस्रः षडहं पराच्य इडा अतियन्त्य् एषा नूतैषा विषूच्य् एषा प्रतीच्य् एतद् वीडम् । (१३।६)
tā vā etāś catasraḥ ṣaḍahaṃ parācya iḍā atiyanty eṣā nūtaiṣā viṣūcy eṣā pratīcy etad vīḍam |
संवत्सरो ऽग्निर् वाक् संवत्सरो यद् अग्निर् विभज्यते वाचम् एव तद् विभजन्ति । (१३।७)
saṃvatsaro 'gnir vāk saṃvatsaro yad agnir vibhajyate vācam eva tad vibhajanti |
द्वे द्वे अक्षरे विभजन्ति द्वौ द्वौ हि मासाव् ऋतुरथो मासानाम् एव तद् रूपं क्रियते । (१३।८)
dve dve akṣare vibhajanti dvau dvau hi māsāv ṛturatho māsānām eva tad rūpaṃ kriyate |
षड् अहानि विभजन्ति षड् ऋतव ऋतूनां धृत्या ऋतूनां प्रतिष्ठित्या अथो ऋतूनाम् एव तद् रूपं क्रियते षड् उ पुरुषा यान् अग्निर् अनुविह्रियते । (१३।९)
ṣaḍ ahāni vibhajanti ṣaḍ ṛtava ṛtūnāṃ dhṛtyā ṛtūnāṃ pratiṣṭhityā atho ṛtūnām eva tad rūpaṃ kriyate ṣaḍ u puruṣā yān agnir anuvihriyate |
यद् इदं बहुधाग्निर् विह्रियते तद् असाव् आदित्यः सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ् तस्माद् एते देवते विभक्तिम् आनशाते नातो ऽन्या काचन ॥ (१३।१०)
yad idaṃ bahudhāgnir vihriyate tad asāv ādityaḥ sarvāḥ prajāḥ pratyaṅ tasmād ete devate vibhaktim ānaśāte nāto 'nyā kācana ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.