पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa

PaViBr, 5

5 of 23 · 142 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वामदेव्यं महाव्रतं कार्यम् । (१।१)

vāmadevyaṃ mahāvrataṃ kāryam |

1.2१.२

त्रिवृच्छिरो भवति । (१।२)

trivṛcchiro bhavati |

1.3१.३

त्रिवृद्ध्येव शिरो लोम त्वग् अस्थि । (१।३)

trivṛddhyeva śiro loma tvag asthi |

1.4१.४

पाङ्क्त इतर आत्मा लोम त्वङ् मांसम् अस्थि मज्जा । (१।४)

pāṅkta itara ātmā loma tvaṅ māṃsam asthi majjā |

1.5१.५

सकृद्धिंकृतेन शिरसा पाराचा स्तुवते । (१।५)

sakṛddhiṃkṛtena śirasā pārācā stuvate |

1.6१.६

तस्माच्छिरो ऽङ्गानि मेद्यन्ति नानुमेद्यति न कृश्यन्त्यनुकृश्यति । (१।६)

tasmācchiro 'ṅgāni medyanti nānumedyati na kṛśyantyanukṛśyati |

1.7१.७

पुनर् अभ्यावर्तम् इतरेणात्मना स्तुवते तस्माद् इतर आत्मा मेद्यति च कृश्यति च । (१।७)

punar abhyāvartam itareṇātmanā stuvate tasmād itara ātmā medyati ca kṛśyati ca |

1.8१.८

अर्कवतीषु गायत्रीषु शिरो भवति । (१।८)

arkavatīṣu gāyatrīṣu śiro bhavati |

1.9१.९

अन्नं वा अर्को ब्रह्मवर्चसं गायत्र्य् अन्नाद्यं चैवैभ्यो ब्रह्मवर्चसं च मुखतो दधाति । (१।९)

annaṃ vā arko brahmavarcasaṃ gāyatry annādyaṃ caivaibhyo brahmavarcasaṃ ca mukhato dadhāti |

1.10१.१०

पञ्चदशसप्तदशौ पक्षौ भवतः प्रक्षाभ्यां वै यजमानो वयो भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति । (१।१०)

pañcadaśasaptadaśau pakṣau bhavataḥ prakṣābhyāṃ vai yajamāno vayo bhūtvā svargaṃ lokam eti |

1.11१.११

ताव् आहुः समौ कार्यौ पञ्चदशौ वा सप्तदशौ वा सवीवधत्वाय । (१।११)

tāv āhuḥ samau kāryau pañcadaśau vā saptadaśau vā savīvadhatvāya |

1.12१.१२

तद्वाहुर् यत् समौ भवत एकवीर्यौ तर्हि भवत इति पञ्चदशसप्तदशाव् एव कार्यौ साचीव वै वयः पक्षौ कृत्वापतीयः पतति । (१।१२)

tadvāhur yat samau bhavata ekavīryau tarhi bhavata iti pañcadaśasaptadaśāv eva kāryau sācīva vai vayaḥ pakṣau kṛtvāpatīyaḥ patati |

1.13१.१३

दक्षिणतो बृहत् कार्यं दक्षिणो वा अर्ध आत्मनो वीर्यवत्तरः । (१।१३)

dakṣiṇato bṛhat kāryaṃ dakṣiṇo vā ardha ātmano vīryavattaraḥ |

1.14१.१४

अथो खल्व् आहुर् उत्तरत एव कार्यं ब्राह्मणाच्छंसिनो ऽर्धात् त्रैष्टुभं वै बृहत् त्रैष्टुभो वै ब्राह्मणाच्छंसी त्रैष्टुभः पञ्चदशस्तोमः । (१।१४)

atho khalv āhur uttarata eva kāryaṃ brāhmaṇācchaṃsino 'rdhāt traiṣṭubhaṃ vai bṛhat traiṣṭubho vai brāhmaṇācchaṃsī traiṣṭubhaḥ pañcadaśastomaḥ |

1.15१.१५

दक्षिणतो रथन्तरं कार्यं मैत्रावरुणस्यार्धाद् गायत्रं वै रथन्तरं गायत्रो मैत्रावरुणो गायत्रः सप्तदशस्तोमः । (१।१५)

dakṣiṇato rathantaraṃ kāryaṃ maitrāvaruṇasyārdhād gāyatraṃ vai rathantaraṃ gāyatro maitrāvaruṇo gāyatraḥ saptadaśastomaḥ |

1.16१.१६

एकविंशं पुच्छं भवति । (१।१६)

ekaviṃśaṃ pucchaṃ bhavati |

1.17१.१७

एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा तस्माद् वयः पुच्छेन प्रतिष्ठायोत्पतति पुच्छेन प्रतिष्ठाय निषीदति । (१।१७)

ekaviṃśo vai stomānāṃ pratiṣṭhā tasmād vayaḥ pucchena pratiṣṭhāyotpatati pucchena pratiṣṭhāya niṣīdati |

1.18१.१८

यज्ञायज्ञीयं पुच्छं कार्यं यज्ञायज्ञीयं ह्य् एव महाव्रतस्य पुच्छम् । (१।१८)

yajñāyajñīyaṃ pucchaṃ kāryaṃ yajñāyajñīyaṃ hy eva mahāvratasya puccham |

1.19१.१९

अथो खल्व् आहुर् अतिशयं वै द्विपदां यज्ञायज्ञीयं भद्रम् कार्यं समृद्ध्यै ॥ (१।१९)

atho khalv āhur atiśayaṃ vai dvipadāṃ yajñāyajñīyaṃ bhadram kāryaṃ samṛddhyai ||

2.1२.१

वामदेव्यं महाव्रतं कार्यं तस्य गायत्रं शिरो बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञीयं पुच्छम् । (२।१)

vāmadevyaṃ mahāvrataṃ kāryaṃ tasya gāyatraṃ śiro bṛhadrathantare pakṣau yajñāyajñīyaṃ puccham |

2.2२.२

यो वै महाव्रते सहस्रं प्रोतं वेद प्र सहस्रं पशून् आप्नोति । (२।२)

yo vai mahāvrate sahasraṃ protaṃ veda pra sahasraṃ paśūn āpnoti |

2.3२.३

तस्य प्राची दिक् शिरस् तच् छन्दोभिः सहस्रम् असाव् अन्यतरः पक्षः सनक्षत्रैः साहस्रो ऽयम् अन्यतरः पक्षः स ओषधिभिश् च वनस्पतिभिश् च साहस्रो ऽन्तरिक्षम् आत्मा तद् वयोभिः साहस्रं प्रतीची दिक् पुच्छं तद् अग्निभिश् च रश्मिभिश् च साहस्रं प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद । (२।३)

tasya prācī dik śiras tac chandobhiḥ sahasram asāv anyataraḥ pakṣaḥ sanakṣatraiḥ sāhasro 'yam anyataraḥ pakṣaḥ sa oṣadhibhiś ca vanaspatibhiś ca sāhasro 'ntarikṣam ātmā tad vayobhiḥ sāhasraṃ pratīcī dik pucchaṃ tad agnibhiś ca raśmibhiś ca sāhasraṃ pra sahasraṃ paśūn āpnoti ya evaṃ veda |

2.4२.४

तद् आहुर् अपृष्ठं वै वामदेव्यम् अनिधनं हीति । (२।४)

tad āhur apṛṣṭhaṃ vai vāmadevyam anidhanaṃ hīti |

2.5२.५

अनायतनं वा एतत् साम यद् अनिधनम् । (२।५)

anāyatanaṃ vā etat sāma yad anidhanam |

2.6२.६

राजनं महाव्रतं कार्यम् । (२।६)

rājanaṃ mahāvrataṃ kāryam |

2.7२.७

एतद् वै साक्षाद् अन्नं यद् राजनं पञ्चविधं भवति पाङ्क्तं ह्य् अन्नम् । (२।७)

etad vai sākṣād annaṃ yad rājanaṃ pañcavidhaṃ bhavati pāṅktaṃ hy annam |

2.8२.८

हिङ्कारवद् भवति तेन वामदेव्यस्य रूपम् । (२।८)

hiṅkāravad bhavati tena vāmadevyasya rūpam |

2.9२.९

निधनवद् भवति तेन पृष्ठस्य रूपम् । (२।९)

nidhanavad bhavati tena pṛṣṭhasya rūpam |

2.10२.१०

अतिच्छन्दःसु पञ्चनिधनं वामदेव्यं ब्रह्मसाम कार्यम् । (२।१०)

aticchandaḥsu pañcanidhanaṃ vāmadevyaṃ brahmasāma kāryam |

2.11२.११

अति वा एषान्यानि छन्दांसि यद् अतिच्छन्दा अत्य् एतद् अन्यान्य् अहान्य् अहर् यन् महाव्रतम् । (२।११)

ati vā eṣānyāni chandāṃsi yad aticchandā aty etad anyāny ahāny ahar yan mahāvratam |

2.12२.१२

ब्रह्मसाम्नैव तद् अन्यान्य् अहान्य् अतिमेदयति । (२।१२)

brahmasāmnaiva tad anyāny ahāny atimedayati |

2.13२.१३

पञ्चनिधनं भवति पाङ्क्तं ह्य् अन्नम् । (२।१३)

pañcanidhanaṃ bhavati pāṅktaṃ hy annam |

2.14२.१४

इलान्दम् अग्निष्टोमसाम कार्यम् । (२।१४)

ilāndam agniṣṭomasāma kāryam |

2.15२.१५

एतद् वै साक्षाद् अन्नं यद् इलान्दम् इरान्नं एतद् इरायाम् एवान्नाद्ये ऽन्ततः प्रतितिष्ठन्ति । (२।१५)

etad vai sākṣād annaṃ yad ilāndam irānnaṃ etad irāyām evānnādye 'ntataḥ pratitiṣṭhanti |

2.16२.१६

समुद्रो वा एतच् छन्दः सलिलं लोमशं समुद्र इव खलु वै स भवति सलिल इव लोमश इव यो भवति । (२।१६)

samudro vā etac chandaḥ salilaṃ lomaśaṃ samudra iva khalu vai sa bhavati salila iva lomaśa iva yo bhavati |

2.17२.१७

तस्माद् एतासु कार्यं समृद्ध्यै । (२।१७)

tasmād etāsu kāryaṃ samṛddhyai |

2.18२.१८

व्रतम् इति निधनं भवति महाव्रतस्यैव तद् रूपं क्रियते स्वर् इति भवति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै शकुन इति भवति शकुन इव वै यजमानो वयो भूत्वा स्वर्गं लोकम् एति । (२।१८)

vratam iti nidhanaṃ bhavati mahāvratasyaiva tad rūpaṃ kriyate svar iti bhavati svargasya lokasya samaṣṭyai śakuna iti bhavati śakuna iva vai yajamāno vayo bhūtvā svargaṃ lokam eti |

2.19२.१९

यज्ञायज्ञीयम् अग्निष्टोमसाम कार्यम् । (२।१९)

yajñāyajñīyam agniṣṭomasāma kāryam |

2.20२.२०

यद् वा अन्या वाङ् नातिवदेत् तद् अग्निष्टोमसाम कार्यं न वै वाग् वाचम् अतिवदति वाग् यज्ञायज्ञीयं वाच्य् एवान्ततः प्रतितिष्ठन्ति । (२।२०)

yad vā anyā vāṅ nātivadet tad agniṣṭomasāma kāryaṃ na vai vāg vācam ativadati vāg yajñāyajñīyaṃ vācy evāntataḥ pratitiṣṭhanti |

2.21२.२१

वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसाम कार्यम् । (२।२१)

vāravantīyam agniṣṭomasāma kāryam |

2.22२.२२

अग्निर् वा इदं वैश्वानरो ऽदहन् नैतस्माद् देवा अबिभयुस् तं वरणशाखयावारयन्त यद् अवारयन्त तस्माद् वारवन्तीयम् । (२।२२)

agnir vā idaṃ vaiśvānaro 'dahan naitasmād devā abibhayus taṃ varaṇaśākhayāvārayanta yad avārayanta tasmād vāravantīyam |

2.23२.२३

तस्माद् वरणो भिषज्य एतेन हि देवा आत्मानम् अत्रायन्त । (२।२३)

tasmād varaṇo bhiṣajya etena hi devā ātmānam atrāyanta |

2.24२.२४

तस्माद् ब्राह्मणो वारणेन न पिबेद् वैश्वानरं नेच्छमया इति । (२।२४)

tasmād brāhmaṇo vāraṇena na pibed vaiśvānaraṃ necchamayā iti |

2.25२.२५

पशवो वै वारवन्तीयं शान्तिः पशवः शान्ताद् एव तत् संव्वत्सराद् उत्तिष्ठन्ति ॥ (२।२५)

paśavo vai vāravantīyaṃ śāntiḥ paśavaḥ śāntād eva tat saṃvvatsarād uttiṣṭhanti ||

3.1३.१

प्राणेन पुरस्ताद् आहवनीयम् उपतिष्ठन्ते प्राणम् एव तज् जयन्ति । (३।१)

prāṇena purastād āhavanīyam upatiṣṭhante prāṇam eva taj jayanti |

3.2३.२

अपानेन पश्चात् पुच्छम् उपतिष्ठन्ते अपानम् एव तज् जयन्ति । (३।२)

apānena paścāt puccham upatiṣṭhante apānam eva taj jayanti |

3.3३.३

व्रतपक्षाभ्यां पक्षाव् उपतिष्ठन्ते दिश एव तज् जयन्ति । (३।३)

vratapakṣābhyāṃ pakṣāv upatiṣṭhante diśa eva taj jayanti |

3.4३.४

प्रजापतेर् हृदयेनापिकक्षम् उपतिष्ठन्ते ज्यैष्ठ्यम् एव तज् जयन्ति । (३।४)

prajāpater hṛdayenāpikakṣam upatiṣṭhante jyaiṣṭhyam eva taj jayanti |

3.5३.५

वसिष्ठस्य निहवेन चात्वालम् उपतिष्ठन्ते स्वर्गम् एव तल् लोकम् आओत्वा श्रियं वदन्ते । (३।५)

vasiṣṭhasya nihavena cātvālam upatiṣṭhante svargam eva tal lokam āotvā śriyaṃ vadante |

3.6३.६

वैश्वदेव्याम् ऋचि भवति विश्वरूपं वै पशूनां रूपं पशून् एव तज् जयन्ति । (३।६)

vaiśvadevyām ṛci bhavati viśvarūpaṃ vai paśūnāṃ rūpaṃ paśūn eva taj jayanti |

3.7३.७

सत्त्रस्यर्द्ध्याग्नीध्रम् उपतिष्ठन्त ऋद्धाव् एव प्रतितिष्ठन्ति । (३।७)

sattrasyarddhyāgnīdhram upatiṣṭhanta ṛddhāv eva pratitiṣṭhanti |

3.8३.८

चतुरक्षराणिधनं भवति चतुष्पादाः पशवः पशुष्व् एव प्रतितिष्ठन्ति । (३।८)

caturakṣarāṇidhanaṃ bhavati catuṣpādāḥ paśavaḥ paśuṣv eva pratitiṣṭhanti |

3.9३.९

आतमितोर् निधनम् उपयन्त्य् आयुर् एव सर्वम् आप्नुवन्ति । (३।९)

ātamitor nidhanam upayanty āyur eva sarvam āpnuvanti |

3.10३.१०

श्लोकानुश्लोकाभ्यां हविर्धाने उपतिष्ठन्ते कीर्तिम् एव तज् जयन्ति । (३।१०)

ślokānuślokābhyāṃ havirdhāne upatiṣṭhante kīrtim eva taj jayanti |

3.11३.११

यामेन मार्जालीयम् उपतिष्ठन्ते पितृलोकम् एव तज् जयन्ति । (३।११)

yāmena mārjālīyam upatiṣṭhante pitṛlokam eva taj jayanti |

3.12३.१२

आयुर्णवस्तोभाभ्यां सद उपतिष्ठन्ते ब्रह्म चैव तत् क्षत्रं च जयन्ति । (३।१२)

āyurṇavastobhābhyāṃ sada upatiṣṭhante brahma caiva tat kṣatraṃ ca jayanti |

3.13३.१३

ऋश्यस्य साम्ना गार्हपत्यम् उपतिष्ठन्ते । (३।१३)

ṛśyasya sāmnā gārhapatyam upatiṣṭhante |

3.14३.१४

इन्द्रं सर्वाणि भूतान्य् अस्तुवंस् तस्यर्श्य एकम् अङ्गम् अस्तुतम् अचायत् तद् अस्यैतेनास्तौत् तेनास्य प्रियं धामोपागच्छत् प्रियम् एवास्यैतेन धामोपगच्छन्ति । (३।१४)

indraṃ sarvāṇi bhūtāny astuvaṃs tasyarśya ekam aṅgam astutam acāyat tad asyaitenāstaut tenāsya priyaṃ dhāmopāgacchat priyam evāsyaitena dhāmopagacchanti |

3.15३.१५

यत् परोक्षं निधनम् उपेयुर् ह्रीतमुखं प्रतिमुञ्चेरन् प्रत्यक्षम् उपयन्ति ह्रीतमुखम् एवापजयन्ति ॥ (३।१५)

yat parokṣaṃ nidhanam upeyur hrītamukhaṃ pratimuñceran pratyakṣam upayanti hrītamukham evāpajayanti ||

4.1४.१

आसन्दीम् आरुह्योद्गायति देवसाक्ष्य एव तद् उपरिषद्यं जयति । (४।१)

āsandīm āruhyodgāyati devasākṣya eva tad upariṣadyaṃ jayati |

4.2४.२

औदुम्बरी भवत्य् ऊर्ग् उदुम्बर ऊर्जम् एवावरुन्द्धे । (४।२)

audumbarī bhavaty ūrg udumbara ūrjam evāvarunddhe |

4.3४.३

प्रादेशमात्री भवत्य् अस्य लोकस्यानुद्धानाय । (४।३)

prādeśamātrī bhavaty asya lokasyānuddhānāya |

4.4४.४

छन्दोभिर् आरोहति स्वर्गम् एव तल् लोकम् आरोहति । (४।४)

chandobhir ārohati svargam eva tal lokam ārohati |

4.5४.५

छन्दोभिर् उपावरोहत्य् अस्मिंल्लोके प्रतितिष्ठति । (४।५)

chandobhir upāvarohaty asmiṃlloke pratitiṣṭhati |

4.6४.६

सर्वेणात्मना समुद्धृत्योद्गेयम् एषु लोकेषु नेद् व्याहितो ऽसानीति । (४।६)

sarveṇātmanā samuddhṛtyodgeyam eṣu lokeṣu ned vyāhito 'sānīti |

4.7४.७

एकस्यां स्तोत्रीयायाम् अस्तुतायां पादाव् उपाहरति । (४।७)

ekasyāṃ stotrīyāyām astutāyāṃ pādāv upāharati |

4.8४.८

सह निधनेन प्रतिष्ठाम् उपयन्त्य् एषेष्व् एव लोकेषु प्रतितिष्ठन्ते । (४।८)

saha nidhanena pratiṣṭhām upayanty eṣeṣv eva lokeṣu pratitiṣṭhante |

4.9४.९

प्रेङ्खाम् आरुह्य होता शंसति महस एव तद् रूपं क्रियते । (४।९)

preṅkhām āruhya hotā śaṃsati mahasa eva tad rūpaṃ kriyate |

4.10४.१०

यदा वै प्रजा मह आविशति प्रेङ्खास् तर्ह्य् आरोहन्ति । (४।१०)

yadā vai prajā maha āviśati preṅkhās tarhy ārohanti |

4.11४.११

फलकम् आरुह्याध्वर्युः प्रतिगृणाति । (४।११)

phalakam āruhyādhvaryuḥ pratigṛṇāti |

4.12४.१२

कूर्चान् इतरे ऽध्यासत ऊर्ध्वा एव तद् उत्क्रामन्तो यन्ति । (४।१२)

kūrcān itare 'dhyāsata ūrdhvā eva tad utkrāmanto yanti |

4.13४.१३

अभिगरापगरौ भवतो निन्दत्य् एनान् अन्यः प्रान्यः शंसति य एनान् निन्दति पाप्मानम् एषां सो ऽपहन्ति यः प्रशंसति यद् एवैषां सुष्टुतं सुशस्तं तत् सो ऽभिगृणाति । (४।१३)

abhigarāpagarau bhavato nindaty enān anyaḥ prānyaḥ śaṃsati ya enān nindati pāpmānam eṣāṃ so 'pahanti yaḥ praśaṃsati yad evaiṣāṃ suṣṭutaṃ suśastaṃ tat so 'bhigṛṇāti |

4.14४.१४

शूद्रार्यौ चर्मणि व्यायच्छेते तयोर् आर्यं वर्णम् उज्जापयन्ति । (४।१४)

śūdrāryau carmaṇi vyāyacchete tayor āryaṃ varṇam ujjāpayanti |

4.15४.१५

देवाश् च वा असुराश् चादित्ये व्यायच्छन्तस् तं देवा अभ्यजयंस् ततो देवा अभवन् । (४।१५)

devāś ca vā asurāś cāditye vyāyacchantas taṃ devā abhyajayaṃs tato devā abhavan |

4.16४.१६

परासुरा अभवन्न् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ (४।१६)

parāsurā abhavann ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda ||

5.1५.१

यदार्यं वर्णम् उज्जापयन्त्य् आत्मानम् एव तद् उज्जापयन्ति । (५।१)

yadāryaṃ varṇam ujjāpayanty ātmānam eva tad ujjāpayanti |

5.2५.२

परिमण्डलं चर्म भवत्य् आदित्यस्यैव तद् रूपं क्रियते । (५।२)

parimaṇḍalaṃ carma bhavaty ādityasyaiva tad rūpaṃ kriyate |

5.3५.३

सर्वासु स्रक्तिषु दुन्दुभयो वदन्ति या वनस्पतिषु वाक् ताम् एव तज् जयन्ति । (५।३)

sarvāsu sraktiṣu dundubhayo vadanti yā vanaspatiṣu vāk tām eva taj jayanti |

5.4५.४

भूमिदुन्दुभिर् भवति या पृथिव्यां वाक् ताम् एव तज् जयन्ति । (५।४)

bhūmidundubhir bhavati yā pṛthivyāṃ vāk tām eva taj jayanti |

5.5५.५

सर्वा वाचो वदन्ति येषु लोकेषु वाक् ताम् एव तज् जयन्ति । (५।५)

sarvā vāco vadanti yeṣu lokeṣu vāk tām eva taj jayanti |

5.6५.६

संनद्धाः कवचिनः परियन्तीन्द्रियस्यैव तद् रूपं क्रियते ऽथो महाव्रतम् एव महयन्ति ॥ (५।६)

saṃnaddhāḥ kavacinaḥ pariyantīndriyasyaiva tad rūpaṃ kriyate 'tho mahāvratam eva mahayanti ||

6.1६.१

सर्वे सहर्त्विजो महाव्रतेन स्तुवीरन् । (६।१)

sarve sahartvijo mahāvratena stuvīran |

6.2६.२

अध्वर्युः शिरसोद्गायन् मैत्रावरुणो दक्षिणेन पक्षेण ब्राह्मणाच्छंस्य् उत्तरेण गृहपतिः पुच्छेनोद्गातात्मना । (६।२)

adhvaryuḥ śirasodgāyan maitrāvaruṇo dakṣiṇena pakṣeṇa brāhmaṇācchaṃsy uttareṇa gṛhapatiḥ pucchenodgātātmanā |

6.3६.३

तद् यद्य् एवं कुर्युर् एकैकया स्तोत्रीययास्तुतयोद्गातारम् अभिसमेयुः । (६।३)

tad yady evaṃ kuryur ekaikayā stotrīyayāstutayodgātāram abhisameyuḥ |

6.4६.४

तिसृभिर् उद्गातात्मन उद्गीयाथ या शिरसः स्तोत्रीया तां दध्याद् अपराभिस् तिसृभिर् उद्गीयाथ या दक्षिणस्य पक्षस्य स्तोत्रीया तां दध्याद् अपराभिस् तिसृभिर् उद्गीयाथ योत्तरस्य पक्षस्य स्तोत्रीया तां दध्यात् तिसृभिर् वैकया वा स्तुतं स्याद् अथ या पुच्छस्य स्तोत्रीया तां दध्यात् । (६।४)

tisṛbhir udgātātmana udgīyātha yā śirasaḥ stotrīyā tāṃ dadhyād aparābhis tisṛbhir udgīyātha yā dakṣiṇasya pakṣasya stotrīyā tāṃ dadhyād aparābhis tisṛbhir udgīyātha yottarasya pakṣasya stotrīyā tāṃ dadhyāt tisṛbhir vaikayā vā stutaṃ syād atha yā pucchasya stotrīyā tāṃ dadhyāt |

6.5६.५

आत्मन्य् एव तद् अङ्गानि प्रतिदधति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । (६।५)

ātmany eva tad aṅgāni pratidadhati svargasya lokasya samaṣṭyai |

6.6६.६

अथो खल्व् आहुः कथम् अध्वर्युर् बह्वृचः साम गायेद् इत्य् उद्गातैव सर्वेणोद्गायेत् तद् एव समृद्धं समृद्धाव् एव प्रतितिष्ठन्ति । (६।६)

atho khalv āhuḥ katham adhvaryur bahvṛcaḥ sāma gāyed ity udgātaiva sarveṇodgāyet tad eva samṛddhaṃ samṛddhāv eva pratitiṣṭhanti |

6.7६.७

हविर्धाने शिरसा स्तुत्वा संरब्धाः प्रत्यञ्च एयुस् ते दक्षिणेन धिष्ण्यान् परीत्य पश्चान् मैत्रावरुणस्य धिष्ण्यस्योपविश्य रथन्तरेण पञ्चदशेन स्तुवीरंस् त उदञ्चः संसर्पेयुर् जघनेन होतुर् धिष्ण्यं पश्चाद् ब्राह्मणाच्छंसिनो धिष्ण्यस्योपविश्य बृहता सप्तदशेन स्तुवीरंस् ते येनैव प्रसर्पेयुस् तेन पुनर् निःसृप्योत्तरेणाग्नीध्रं परीत्य पश्चाद् गार्हपत्यस्योपविश्य पुच्छेनैकविंशेन स्तुवीरंस् ते येनैव निःसर्पेयुस् तेन पुनः प्रसृप्य यथायतनम् उपविश्यासन्दीम् आरुह्योद्गातात्मनोद्गायति । (६।७)

havirdhāne śirasā stutvā saṃrabdhāḥ pratyañca eyus te dakṣiṇena dhiṣṇyān parītya paścān maitrāvaruṇasya dhiṣṇyasyopaviśya rathantareṇa pañcadaśena stuvīraṃs ta udañcaḥ saṃsarpeyur jaghanena hotur dhiṣṇyaṃ paścād brāhmaṇācchaṃsino dhiṣṇyasyopaviśya bṛhatā saptadaśena stuvīraṃs te yenaiva prasarpeyus tena punar niḥsṛpyottareṇāgnīdhraṃ parītya paścād gārhapatyasyopaviśya pucchenaikaviṃśena stuvīraṃs te yenaiva niḥsarpeyus tena punaḥ prasṛpya yathāyatanam upaviśyāsandīm āruhyodgātātmanodgāyati |

6.8६.८

तं पत्न्यो ऽपघाटिलाभिर् उपगायन्त्य् आर्त्विज्यम् एव तत् पत्न्यः कुर्वन्ति सह स्वर्गं लोकम् अयामेति । (६।८)

taṃ patnyo 'paghāṭilābhir upagāyanty ārtvijyam eva tat patnyaḥ kurvanti saha svargaṃ lokam ayāmeti |

6.9६.९

कुले कुले ऽन्नं क्रियते तद् यत् पृच्छेयुः किम् इदं कुर्वन्तीतीमे यजमाना अन्नम् अत्स्यन्तीति ब्रूयुः । (६।९)

kule kule 'nnaṃ kriyate tad yat pṛccheyuḥ kim idaṃ kurvantītīme yajamānā annam atsyantīti brūyuḥ |

6.10६.१०

यो वै दीक्षितानां पापं कीर्तयति तृतीयम् एवांशं पाप्मनो हरत्य् अन्नादस् तृतीयं पिपीलिकास् तृतीयम् । (६।१०)

yo vai dīkṣitānāṃ pāpaṃ kīrtayati tṛtīyam evāṃśaṃ pāpmano haraty annādas tṛtīyaṃ pipīlikās tṛtīyam |

6.11६.११

परिमाद्भिश् चरन्ति त्वक् च वा एतल् लोम च महाव्रतस्य यत् परिमादस् त्वचं चैव तल् लोम च महाव्रतस्याप्त्वावरुन्धते । (६।११)

parimādbhiś caranti tvak ca vā etal loma ca mahāvratasya yat parimādas tvacaṃ caiva tal loma ca mahāvratasyāptvāvarundhate |

6.12६.१२

वाणं वितन्वन्त्य् अन्तो वै वाणो ऽन्तो महाव्रतम् अन्तेनैव तद् अन्तम् अभिवादयन्ति । (६।१२)

vāṇaṃ vitanvanty anto vai vāṇo 'nto mahāvratam antenaiva tad antam abhivādayanti |

6.13६.१३

शततन्त्रीको भवति शतायुर् वै पुरुषः शतवीर्यः । (६।१३)

śatatantrīko bhavati śatāyur vai puruṣaḥ śatavīryaḥ |

6.14६.१४

तम् उल्लिखेत् प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति प्राणापानव्यानान् एव तद् आप्त्वावरुन्धते । (६।१४)

tam ullikhet prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tveti prāṇāpānavyānān eva tad āptvāvarundhate |

6.15६.१५

परि कुम्भिन्यो मार्जालीयं यन्तीदं मध्व् इदं मध्व् इति सघोषा एव तद् वयो भूत्वा सह स्वर्गं लोकं यन्ति ॥ (६।१५)

pari kumbhinyo mārjālīyaṃ yantīdaṃ madhv idaṃ madhv iti saghoṣā eva tad vayo bhūtvā saha svargaṃ lokaṃ yanti ||

7.1७.१

देवा वै वाचं व्यभजन्त तस्या यो रसो ऽत्यरिच्यत तद् गौरीवितम् अभवद् अनुष्टुभम् अनु परिप्लवते वाग् अनुष्टुब् वाचो रसो गौरीवितम् । (७।१)

devā vai vācaṃ vyabhajanta tasyā yo raso 'tyaricyata tad gaurīvitam abhavad anuṣṭubham anu pariplavate vāg anuṣṭub vāco raso gaurīvitam |

7.2७.२

यद् गौरीवितेनान्वहं स्तुवते वाच्य् एव तद् वाचा रसं दधति । (७।२)

yad gaurīvitenānvahaṃ stuvate vācy eva tad vācā rasaṃ dadhati |

7.3७.३

रसवद् वाचा वदति य एवं वेदेति । (७।३)

rasavad vācā vadati ya evaṃ vedeti |

7.4७.४

द्व्युदासं भवति स्वर्गस्य वा एतौ लोकस्यावसानदेशौ पूर्वेणैव पूर्वम् अहः संस्थापयन्त्य् उत्तरेणोत्तरम् अहर् अभ्यतिवदन्ति । (७।४)

dvyudāsaṃ bhavati svargasya vā etau lokasyāvasānadeśau pūrveṇaiva pūrvam ahaḥ saṃsthāpayanty uttareṇottaram ahar abhyativadanti |

7.5७.५

एतद् वै यज्ञस्य श्वस्तनं यद् गौरीवितं यद् गौरीवितम् अनुसृजेयुर् अश्वस्तना अप्रजसः स्युः । (७।५)

etad vai yajñasya śvastanaṃ yad gaurīvitaṃ yad gaurīvitam anusṛjeyur aśvastanā aprajasaḥ syuḥ |

7.6७.६

सं वा अन्यो यज्ञस् तिष्ठत इत्य् आहुर् वाग् एव न संतिष्ठत इति यद् गौरीवितम् अन्वहं भवति वाचम् एव तत् पुनः प्रयुञ्जते । (७।६)

saṃ vā anyo yajñas tiṣṭhata ity āhur vāg eva na saṃtiṣṭhata iti yad gaurīvitam anvahaṃ bhavati vācam eva tat punaḥ prayuñjate |

7.7७.७

स्वर्णिधनम् अन्वहं भवति । (७।७)

svarṇidhanam anvahaṃ bhavati |

7.8७.८

देवक्षेत्रं वा एते ऽभ्यारोहन्ति ये स्वर्णिधनम् उपयन्ति स उ वै सत्त्रिणः सत्त्रम् उपनयेद् इत्य् आहुर् य एनान् देवक्षेत्रम् अभ्यारोहेद् इति न वै देवक्षेत्र आसीन आर्तिम् आर्छति यत् स्वर्णिधनम् अन्वहं भवति नैव कां चनार्तिम् आर्छन्ति । (७।८)

devakṣetraṃ vā ete 'bhyārohanti ye svarṇidhanam upayanti sa u vai sattriṇaḥ sattram upanayed ity āhur ya enān devakṣetram abhyārohed iti na vai devakṣetra āsīna ārtim ārchati yat svarṇidhanam anvahaṃ bhavati naiva kāṃ canārtim ārchanti |

7.9७.९

च्यवन्ते वा एते ऽस्माल्लोकाद् इत्य् आहुर् ये स्वर्णिधनम् उपयन्तीति यद् ऋचा स्वरूपं यन्त्य् अस्मिंल्लोके प्रतितिष्ठन्ति यद् एकारो ऽन्तरिक्षे यत् साम्नामुष्मिन् सर्वेषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति स्वर्णिधनेन तुष्टुवानाः । (७।९)

cyavante vā ete 'smāllokād ity āhur ye svarṇidhanam upayantīti yad ṛcā svarūpaṃ yanty asmiṃlloke pratitiṣṭhanti yad ekāro 'ntarikṣe yat sāmnāmuṣmin sarveṣu lokeṣu pratitiṣṭhanti svarṇidhanena tuṣṭuvānāḥ |

7.10७.१०

सुज्ञानं भवति । (७।१०)

sujñānaṃ bhavati |

7.11७.११

देवा वै स्वर्गं लोकं यन्तो ऽज्ञाताद् अबिभयुस् त एतत् संज्ञानम् अपश्यंस् तेन ज्ञात्रम् अगच्छन् यत् सुज्ञानम् अन्वहं भवति ज्ञात्रम् एव गच्छन्ति ॥ (७।११)

devā vai svargaṃ lokaṃ yanto 'jñātād abibhayus ta etat saṃjñānam apaśyaṃs tena jñātram agacchan yat sujñānam anvahaṃ bhavati jñātram eva gacchanti ||

8.1८.१

ये वै वाचम् अन्नम् आदयन्त्य् अन्नादा भवन्ति ये वितर्षयन्ति रुक्षा भवन्ति । (८।१)

ye vai vācam annam ādayanty annādā bhavanti ye vitarṣayanti rukṣā bhavanti |

8.2८.२

गौरीवितं श्यावाश्वं निहव एतानि वै सामानि वाचो ऽन्नम् एतेषां वाग् अन्नं यद् एतानि न च्यवन्ते वाचम् एव तद् अन्नम् आदयन्ति तेन सर्वे ऽन्नादा भवन्ति । (८।२)

gaurīvitaṃ śyāvāśvaṃ nihava etāni vai sāmāni vāco 'nnam eteṣāṃ vāg annaṃ yad etāni na cyavante vācam eva tad annam ādayanti tena sarve 'nnādā bhavanti |

8.3८.३

अभिक्रान्तापक्रान्तानि भवन्त्य् अभिक्रान्तापक्रान्तं वै वाचो रूपम् । (८।३)

abhikrāntāpakrāntāni bhavanty abhikrāntāpakrāntaṃ vai vāco rūpam |

8.4८.४

प्लवो ऽन्वहं भवति । (८।४)

plavo 'nvahaṃ bhavati |

8.5८.५

समुद्रं वा एते प्रस्नान्ति ये संव्वत्सरम् उपयन्ति यो वा अप्लवः समुद्रं प्रस्नाति न स तत उदेति यत् प्लवो भवति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । (८।५)

samudraṃ vā ete prasnānti ye saṃvvatsaram upayanti yo vā aplavaḥ samudraṃ prasnāti na sa tata udeti yat plavo bhavati svargasya lokasya samaṣṭyai |

8.6८.६

अति विश्वानि दुरिता तरेमेति यद् एवैषां दुष्टुतं दुःशस्तं तद् एतेन तरन्ति । (८।६)

ati viśvāni duritā taremeti yad evaiṣāṃ duṣṭutaṃ duḥśastaṃ tad etena taranti |

8.7८.७

ओकोनिधनं षडहमुखे भवति । (८।७)

okonidhanaṃ ṣaḍahamukhe bhavati |

8.8८.८

परां वा एते परावतं गच्छन्ति ये षडहस्यान्तं गच्छन्ति यदोकोनिधनं षडहमुखे भवति प्रज्ञात्यै । (८।८)

parāṃ vā ete parāvataṃ gacchanti ye ṣaḍahasyāntaṃ gacchanti yadokonidhanaṃ ṣaḍahamukhe bhavati prajñātyai |

8.9८.९

यदा वै पुरुषः स्वम् ओक आगच्छति सर्वं तर्हि प्रजानाति सर्वम् अस्मै दिवा भवति ॥ (८।९)

yadā vai puruṣaḥ svam oka āgacchati sarvaṃ tarhi prajānāti sarvam asmai divā bhavati ||

9.1९.१

एकाष्टकायां दीक्षेरन् । (९।१)

ekāṣṭakāyāṃ dīkṣeran |

9.2९.२

एषा वै संव्वत्सरस्य पत्नी यद् एकाष्टकैतस्यां वा गतां रात्रिं वसति साक्षाद् एव तत् संव्वत्सरम् आरभ्य दीक्षन्ते । (९।२)

eṣā vai saṃvvatsarasya patnī yad ekāṣṭakaitasyāṃ vā gatāṃ rātriṃ vasati sākṣād eva tat saṃvvatsaram ārabhya dīkṣante |

9.3९.३

तस्य सा निर्या यद् अपो ऽनभिनन्दन्तो ऽभ्यवयन्ति । (९।३)

tasya sā niryā yad apo 'nabhinandanto 'bhyavayanti |

9.4९.४

विच्छिन्नं वा एते संव्वत्सरस्याभिदीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्ते ऽन्तनामानाव् ऋतू भवेते । (९।४)

vicchinnaṃ vā ete saṃvvatsarasyābhidīkṣante ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣante 'ntanāmānāv ṛtū bhavete |

9.5९.५

आर्तं वा एते संव्वत्सरस्याभिदीक्षन्ते ये ऽन्तनामानाव् ऋतू अभिदीक्षन्ते । (९।५)

ārtaṃ vā ete saṃvvatsarasyābhidīkṣante ye 'ntanāmānāv ṛtū abhidīkṣante |

9.6९.६

तस्माद् एकाष्टकायां न दीक्ष्यम् । (९।६)

tasmād ekāṣṭakāyāṃ na dīkṣyam |

9.7९.७

फाल्गुने दीक्षेरन् । (९।७)

phālgune dīkṣeran |

9.8९.८

मुखं वा एतत् संव्वत्सरस्य यत् फाल्गुनो मुखत एव तत् संव्वत्सरम् आरभ्य दीक्षन्ते । (९।८)

mukhaṃ vā etat saṃvvatsarasya yat phālguno mukhata eva tat saṃvvatsaram ārabhya dīkṣante |

9.9९.९

तस्य सा निर्या यत् संमेघे विषुवान् संपद्यते । (९।९)

tasya sā niryā yat saṃmeghe viṣuvān saṃpadyate |

9.10९.१०

चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन् । (९।१०)

citrāpūrṇamāse dīkṣeran |

9.11९.११

चक्षुर् वा एतत् संव्वत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमासो मुखतो वै चक्षुर् मुखत एव तत् संव्वत्सरम् आरभ्य दीक्षन्ते तस्य न निर्यास्ति । (९।११)

cakṣur vā etat saṃvvatsarasya yaccitrāpūrṇamāso mukhato vai cakṣur mukhata eva tat saṃvvatsaram ārabhya dīkṣante tasya na niryāsti |

9.12९.१२

चतुरहे पुरस्तात् पौर्णमास्या दीक्षेरन् । (९।१२)

caturahe purastāt paurṇamāsyā dīkṣeran |

9.13९.१३

तेषाम् एकाष्टकायां क्रयः संपद्यते तेनैकाष्टकां न सं बट् कुर्वन्ति । (९।१३)

teṣām ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ saṃpadyate tenaikāṣṭakāṃ na saṃ baṭ kurvanti |

9.14९.१४

तेषां पूर्वपक्षे सुत्या संपद्यते पूर्वपक्षे मासाः संतिष्ठमाना यन्ति पूर्वपक्ष उत्तिष्ठन्ति तान् उत्तिष्ठतः पशव ओषधयो ऽनूत्तिष्ठन्ति तान् कल्याणी वाग् अभिवदर्यरात्सुर् इमे सत्त्रिण इति ते राध्नुवन्ति ॥ (९।१४)

teṣāṃ pūrvapakṣe sutyā saṃpadyate pūrvapakṣe māsāḥ saṃtiṣṭhamānā yanti pūrvapakṣa uttiṣṭhanti tān uttiṣṭhataḥ paśava oṣadhayo 'nūttiṣṭhanti tān kalyāṇī vāg abhivadaryarātsur ime sattriṇa iti te rādhnuvanti ||

10.1१०.१

आ वा एते संव्वत्सरं प्याययन्ति य उत्सृजन्ति । (१०।१)

ā vā ete saṃvvatsaraṃ pyāyayanti ya utsṛjanti |

10.2१०.२

यथा वै दृतिर् आध्मात एवं संव्वत्सरो ऽनुत्सृष्टो यन् नोत्सृजेयुर् अमेहेन प्रमायुकाः स्युः । (१०।२)

yathā vai dṛtir ādhmāta evaṃ saṃvvatsaro 'nutsṛṣṭo yan notsṛjeyur amehena pramāyukāḥ syuḥ |

10.3१०.३

प्राणो वै संव्वत्सर उदाना मासा यद् उत्सृजन्ति प्राण एवोदानान् दधति यो दीक्षितः प्रमीयते या संव्वत्सरस्यानुत्सृष्टस्य शुक् सा तम् ऋच्छति । (१०।३)

prāṇo vai saṃvvatsara udānā māsā yad utsṛjanti prāṇa evodānān dadhati yo dīkṣitaḥ pramīyate yā saṃvvatsarasyānutsṛṣṭasya śuk sā tam ṛcchati |

10.4१०.४

तद् आहुर् उत्सृज्या३ं नोत्सृज्या३म् इति । (१०।४)

tad āhur utsṛjyā3ṃ notsṛjyā3m iti |

10.5१०.५

यद्य् उत्सृजेयुर् उक्थान्य् उत्सृजेयुस् तद् एवोत्सृष्टं तद् अनुत्सृष्टम् । (१०।५)

yady utsṛjeyur ukthāny utsṛjeyus tad evotsṛṣṭaṃ tad anutsṛṣṭam |

10.6१०.६

अथो खल्व् आहुर् एकत्रिकं कार्यं तद् एव साक्षाद् उत्सृष्टम् अभ्युत्षुण्वन्ति । (१०।६)

atho khalv āhur ekatrikaṃ kāryaṃ tad eva sākṣād utsṛṣṭam abhyutṣuṇvanti |

10.7१०.७

छिद्रो वा एतेषां संव्वत्सर इत्य् आहुर् ये स्तोमम् उत्सृजन्तीति । (१०।७)

chidro vā eteṣāṃ saṃvvatsara ity āhur ye stomam utsṛjantīti |

10.8१०.८

पशुम् आलभन्ते स्तोमम् एव तद् आलभन्ते स्तोमो हि पशुः । (१०।८)

paśum ālabhante stomam eva tad ālabhante stomo hi paśuḥ |

10.9१०.९

श्व उत्सृष्टाः स्म इति वत्सान् अपाकुर्वन्ति प्रातः पशुम् आलभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति ततस् सवनीयेनाष्टाकपालेन तत आग्नेयेनाष्टाकपालेन ततो दध्नैन्द्रेण ततश् चरुणा वैश्वदेवेन तत् प्रातःसवनं संतिष्ठन्ते । (१०।९)

śva utsṛṣṭāḥ sma iti vatsān apākurvanti prātaḥ paśum ālabhante tasya vapayā pracaranti tatas savanīyenāṣṭākapālena tata āgneyenāṣṭākapālena tato dadhnaindreṇa tataś caruṇā vaiśvadevena tat prātaḥsavanaṃ saṃtiṣṭhante |

10.10१०.१०

ततः पशुपुरोडाशेनैकादशकपालेन ततः सवनीयेनैकादशकपालेन ततो मरुत्वतीयेनैकादशकपालेन ततश् चरुणैन्द्रेण तन् माध्यन्दिनं सवनं संतिष्ठन्ते । (१०।१०)

tataḥ paśupuroḍāśenaikādaśakapālena tataḥ savanīyenaikādaśakapālena tato marutvatīyenaikādaśakapālena tataś caruṇaindreṇa tan mādhyandinaṃ savanaṃ saṃtiṣṭhante |

10.11१०.११

पशुना प्रचरन्ति ततः सवनीयेन द्वादशकपालेन ततो वैश्वदेवेन द्वादशकपालेन ततश् चरुणाग्निमारुतेन तत् तृतीयं सवनं संतिष्ठन्ते । (१०।११)

paśunā pracaranti tataḥ savanīyena dvādaśakapālena tato vaiśvadevena dvādaśakapālena tataś caruṇāgnimārutena tat tṛtīyaṃ savanaṃ saṃtiṣṭhante |

10.12१०.१२

पृषदाज्येन प्रचर्य पत्नीस् संयाजयन्ति ॥ (१०।१२)

pṛṣadājyena pracarya patnīs saṃyājayanti ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

PaViBr, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit