पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
आप्यन्ते वा एतत् स्तोमाश् छन्दांसि यत् षडह आप्यते । (१।१)
āpyante vā etat stomāś chandāṃsi yat ṣaḍaha āpyate |
आप्ते षडहे छन्दांसि स्तोमान् कृत्वा प्रयन्ति । (१।२)
āpte ṣaḍahe chandāṃsi stomān kṛtvā prayanti |
प्र काव्यम् उशनेवर ब्रुवाण इति गायत्र्या रूपेण प्रयन्ति । (१।३)
pra kāvyam uśanevara bruvāṇa iti gāyatryā rūpeṇa prayanti |
इयं वै गायत्र्य् अस्याम् एव प्रतिष्ठाय प्रयन्ति । (१।४)
iyaṃ vai gāyatry asyām eva pratiṣṭhāya prayanti |
ओजो वीर्यं त्रिष्टुबोजस्येव वीर्ये पराक्रम्य प्रयन्ति । (१।६)
ojo vīryaṃ triṣṭubojasyeva vīrye parākramya prayanti |
स्तोत्रीयस् तृचो भवति प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (१।७)
stotrīyas tṛco bhavati prāṇāpānānām avaruddhyai |
हरिवत्यो भवन्ति छन्दोमानाम् अयातयामतायै । (१।८)
harivatyo bhavanti chandomānām ayātayāmatāyai |
द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव तत्पूर्वस्मै षडहाय प्रत्युद्यच्छति सवीवधतायै । (१।१०)
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva tatpūrvasmai ṣaḍahāya pratyudyacchati savīvadhatāyai |
चतुर्विंशतिर् भवन्ति चतुर्विंशतिर् अर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव तत्पूर्वस्मै षडहाय प्रत्युद्यच्छति सवीवधतायै । (१।११)
caturviṃśatir bhavanti caturviṃśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva tatpūrvasmai ṣaḍahāya pratyudyacchati savīvadhatāyai |
दृत ऐन्द्रोत इति होवाचाभिप्रतारी काक्षसेनिर् ये महावृक्षस्याग्रं गच्छन्ति क ते ततो भवन्ति प्र राजन् पक्षिणः पतन्त्य् अवापक्षाः पद्यन्ते । (१।१२)
dṛta aindrota iti hovācābhipratārī kākṣasenir ye mahāvṛkṣasyāgraṃ gacchanti ka te tato bhavanti pra rājan pakṣiṇaḥ patanty avāpakṣāḥ padyante |
ये वै विद्वांसस् ते पक्षिणो ये ऽविद्वांसस् ते ऽपक्षास् त्रिवृत् पञ्चदशाव् एव स्तोमौ पक्षौ कृत्वा स्वर्गं लोकं प्रयन्ति । (१।१३)
ye vai vidvāṃsas te pakṣiṇo ye 'vidvāṃsas te 'pakṣās trivṛt pañcadaśāv eva stomau pakṣau kṛtvā svargaṃ lokaṃ prayanti |
चतुर्विंश एव स्तोमो भवति तेजसे ब्रह्मवर्चसाय ॥ (१।१४)
caturviṃśa eva stomo bhavati tejase brahmavarcasāya ||
मूर्धानं दिवो अरतिम् पृथिव्या इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति । (२।१)
mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā ity āgneyam ājyaṃ bhavati |
वैश्वानरम् ऋत आजातम् अग्निम् इति वैश्वानर इति वा अग्नेः प्रियं धाम प्रियेणैवैनं तद् धाम्ना परोक्षम् उपशिक्षति । (२।३)
vaiśvānaram ṛta ājātam agnim iti vaiśvānara iti vā agneḥ priyaṃ dhāma priyeṇaivainaṃ tad dhāmnā parokṣam upaśikṣati |
प्र वो मित्राय गायत इति द्यावापृथिवीयं मैत्रावरुणं द्यावापृथिवी वै मित्रावरुणयोः प्रियं धाम प्रियेणैवैनौ तद् धाम्ना परोक्षम् उपशिक्षति । (२।४)
pra vo mitrāya gāyata iti dyāvāpṛthivīyaṃ maitrāvaruṇaṃ dyāvāpṛthivī vai mitrāvaruṇayoḥ priyaṃ dhāma priyeṇaivainau tad dhāmnā parokṣam upaśikṣati |
इन्द्रायाहि चित्रभानव् इत्य् आर्भवम् ऐन्द्रम् ऋभवो वा इन्द्रस्य प्रियं धाम प्रियेणैवैनं तद् धाम्ना परोक्षम् उपशिक्षति । (२।५)
indrāyāhi citrabhānav ity ārbhavam aindram ṛbhavo vā indrasya priyaṃ dhāma priyeṇaivainaṃ tad dhāmnā parokṣam upaśikṣati |
तम् ईडिष्व यो अर्चिषा इत्य् अनिरुक्तम् ऐन्द्राग्नं देवतानाम् अनभिधर्षायोत्तमार्धे ऽनिराह देवतानाम् अप्रणाशाय स्तोमः ॥ (२।६)
tam īḍiṣva yo arciṣā ity aniruktam aindrāgnaṃ devatānām anabhidharṣāyottamārdhe 'nirāha devatānām apraṇāśāya stomaḥ ||
वृषा पवस्व धारय इति गायत्री भवत्यह्नो धृत्यै । (३।१)
vṛṣā pavasva dhāraya iti gāyatrī bhavatyahno dhṛtyai |
वृषण्वत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण त्रैष्टुभं ह्येतद् अहः । (३।२)
vṛṣaṇvatyas triṣṭubho rūpeṇa traiṣṭubhaṃ hyetad ahaḥ |
प्रो अयासीद् इन्दुर् इन्द्रस्य निष्कृतम् इति प्रवत्यो भवन्ति प्रणिनीषेण्यम् इव ह्येतद् अहः । (३।४)
pro ayāsīd indur indrasya niṣkṛtam iti pravatyo bhavanti praṇinīṣeṇyam iva hyetad ahaḥ |
जगत्यः सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभां लोके क्रियन्ते । (३।५)
jagatyaḥ satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubhāṃ loke kriyante |
यथा वै व्योकसौ विप्रद्रवत एवम् एते षष्ठं चाहः सप्तमं च विप्रद्रवतस् तौ यथा समानीय संयुज्याद् एवम् एवैते एतेन साम्ना संयुनक्ति । (३।७)
yathā vai vyokasau vipradravata evam ete ṣaṣṭhaṃ cāhaḥ saptamaṃ ca vipradravatas tau yathā samānīya saṃyujyād evam evaite etena sāmnā saṃyunakti |
यज्ञो वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् स सुपर्णरूपं कृत्वाचरत् तं देवा एतैः सामभिरारभन्त यज्ञ इव वा एष यच्छन्दोमा यज्ञस्यैवैष आरम्भः । (३।८)
yajño vai devebhyo 'pākrāmat sa suparṇarūpaṃ kṛtvācarat taṃ devā etaiḥ sāmabhirārabhanta yajña iva vā eṣa yacchandomā yajñasyaivaiṣa ārambhaḥ |
एतेन वै विश्वामित्रो रोहिताभ्यां रोहितकूल आजिम् अजयत् । (३।१०)
etena vai viśvāmitro rohitābhyāṃ rohitakūla ājim ajayat |
विश्वामित्रो भरतानां मनस्सत्यायात् सो ऽदन्तिभिर् नाम जनतयांशं प्रास्यते मां मां यूयं अस्तिकां जयाथेमानि मह्यं यूयं पूरयाथ यदीमाविदं रोहितावश्माचितं कूलम् उद्वहात इति स एते सामनी अपश्यत् ताभ्यां युक्त्वा प्रासेधत् स उदजयत् । (३।११)
viśvāmitro bharatānāṃ manassatyāyāt so 'dantibhir nāma janatayāṃśaṃ prāsyate māṃ māṃ yūyaṃ astikāṃ jayāthemāni mahyaṃ yūyaṃ pūrayātha yadīmāvidaṃ rohitāvaśmācitaṃ kūlam udvahāta iti sa ete sāmanī apaśyat tābhyāṃ yuktvā prāsedhat sa udajayat |
आजिर् वा एष प्रततो यद् द्वादशाहस् तस्यैते उज्जित्यै । (३।१२)
ājir vā eṣa pratato yad dvādaśāhas tasyaite ujjityai |
कण्वरथन्तरं भवति तेजो वा एतद् रथन्तरस्य यत् कण्वरथन्तरम् । (३।१३)
kaṇvarathantaraṃ bhavati tejo vā etad rathantarasya yat kaṇvarathantaram |
सरसम् एव तद् रथन्तरं प्रयुङ्क्ते यत् कण्वरथन्तरेण सप्तमे ऽहनि स्तुवते । (३।१४)
sarasam eva tad rathantaraṃ prayuṅkte yat kaṇvarathantareṇa saptame 'hani stuvate |
जामि द्वादशाहस्यास्तीति ह स्माहोग्रदेवो राजनिर् बार्हतं षष्ठम् अहर् बार्हतं सप्तमं यत् कण्वरथन्तरं भवति तेनाजामि । (३।१५)
jāmi dvādaśāhasyāstīti ha smāhogradevo rājanir bārhataṃ ṣaṣṭham ahar bārhataṃ saptamaṃ yat kaṇvarathantaraṃ bhavati tenājāmi |
अग्निर् अकामयतान्नादः स्याम् इति स तपो ऽतप्यत स एतद् गौङ्गवम् अपश्यत् तेनान्नादो ऽभवद् यद् अन्नं वित्वा गर्दद्यद् अगङ्गूयत् तद् गौङ्गवस्य गौङ्गवत्वम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै गौङ्गवं कियते । (३।१७)
agnir akāmayatānnādaḥ syām iti sa tapo 'tapyata sa etad gauṅgavam apaśyat tenānnādo 'bhavad yad annaṃ vitvā gardadyad agaṅgūyat tad gauṅgavasya gauṅgavatvam annādyasyāvaruddhyai gauṅgavaṃ kiyate |
यत् साम देवता प्रशंयति तेन यजमानाः सत्याशिषः सत्याशिषो ऽसामेति वै सत्त्रम् आसते सत्याशिष एव भवन्ति । (३।१८)
yat sāma devatā praśaṃyati tena yajamānāḥ satyāśiṣaḥ satyāśiṣo 'sāmeti vai sattram āsate satyāśiṣa eva bhavanti |
आयास्यं भवति तिरश्चीननिधनं प्रतिष्ठायै । (३।१९)
āyāsyaṃ bhavati tiraścīnanidhanaṃ pratiṣṭhāyai |
अयास्यो वा आङ्गिरस आदित्यानां दीक्षितानाम् अन्नम् आश्नात् स व्यभ्रंशत स एतान्य् आयास्यान्य् अपश्यत् तैर् आत्मानं समश्रीणाद् विभ्रष्टम् इव वै सप्तमम् अहर् यद् एतत् साम भवत्य् अहर् एव तेन संश्रीणाति । (३।२०)
ayāsyo vā āṅgirasa ādityānāṃ dīkṣitānām annam āśnāt sa vyabhraṃśata sa etāny āyāsyāny apaśyat tair ātmānaṃ samaśrīṇād vibhraṣṭam iva vai saptamam ahar yad etat sāma bhavaty ahar eva tena saṃśrīṇāti |
वयं घत्वा सुतावन्त इति बृहत्यो वर्षीयश्छन्द आक्रमते ऽनपभ्रंशाय । (४।१)
vayaṃ ghatvā sutāvanta iti bṛhatyo varṣīyaśchanda ākramate 'napabhraṃśāya |
नकिष्टं कर्मणा नशद् इति बृहत्यः सत्यो ऽभ्यारम्भेण जगत्यः । (४।२)
nakiṣṭaṃ karmaṇā naśad iti bṛhatyaḥ satyo 'bhyārambheṇa jagatyaḥ |
अपभ्रंश इव वा एष यज्ज्यायसः स्तोमात् कनीयांसं स्तोमम् उपयन्ति यद् एता अभ्यारम्भेण जगत्यो भवन्त्य् अह्न एव प्रत्युत्तम्भाय । (४।३)
apabhraṃśa iva vā eṣa yajjyāyasaḥ stomāt kanīyāṃsaṃ stomam upayanti yad etā abhyārambheṇa jagatyo bhavanty ahna eva pratyuttambhāya |
अभिनिधनेन वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् तम् अस्तृणुत स्तृणुते भ्रातृव्यम् अभिनिधनेन तुष्टुवानः । (४।५)
abhinidhanena vā indro vṛtrāya vajraṃ prāharat tam astṛṇuta stṛṇute bhrātṛvyam abhinidhanena tuṣṭuvānaḥ |
वैखानसा वा ऋषय इन्द्रस्य प्रिया आसंस् तान् रहस्युर् देवमलिम्लुड् मुनिमरणे ऽमारयत् तं देवा अब्रुवन् क्व तर्षयो ऽभूवान्न् इति तान् प्रैषम् ऐच्छत् तान् नाविन्दत् स इमान् लोकान् एकधारेणापुनात् तान् मुनिमरणे ऽविन्दत् तान् एतेन साम्ना समैरयत् तद् वाव स तर्ह्य् अकामयत कामसनि साम वैखानसं कामम् एवैतेनावरुन्धे स्तोमः ॥ (४।६)
vaikhānasā vā ṛṣaya indrasya priyā āsaṃs tān rahasyur devamalimluḍ munimaraṇe 'mārayat taṃ devā abruvan kva tarṣayo 'bhūvānn iti tān praiṣam aicchat tān nāvindat sa imān lokān ekadhāreṇāpunāt tān munimaraṇe 'vindat tān etena sāmnā samairayat tad vāva sa tarhy akāmayata kāmasani sāma vaikhānasaṃ kāmam evaitenāvarundhe stomaḥ ||
यस् ते मदो वरेण्य इति गायत्री भवति मदवद् वै रसवत् तृतीयसवनं मदम् एव तद् रसं दधाति । (५।१)
yas te mado vareṇya iti gāyatrī bhavati madavad vai rasavat tṛtīyasavanaṃ madam eva tad rasaṃ dadhāti |
एषस्य धारया सुत इति ककुभः सत्यो ऽभ्यारम्भेण त्रिष्टुभः । (५।२)
eṣasya dhārayā suta iti kakubhaḥ satyo 'bhyārambheṇa triṣṭubhaḥ |
अपभ्रंश इव वा एष यत् ज्यायसः स्तोमात् कनीयांसं स्तोमम् उपयन्ति यद् एता अभ्यारम्भेण त्रिष्टुभो भवन्त्य् अह्न एव प्रत्युत्तम्भाय । (५।३)
apabhraṃśa iva vā eṣa yat jyāyasaḥ stomāt kanīyāṃsaṃ stomam upayanti yad etā abhyārambheṇa triṣṭubho bhavanty ahna eva pratyuttambhāya |
सखाय आनिषीदत इति वालखिल्या वालखिल्याव् एतौ तृचौ षष्ठे चाहनि सप्तमे च यद् एतौ वालखिल्यौ तृचौ भवतो ऽह्नोर् एव व्यतिषङ्गायाव्यवस्रंसाय सन्तत्यै । (५।४)
sakhāya āniṣīdata iti vālakhilyā vālakhilyāv etau tṛcau ṣaṣṭhe cāhani saptame ca yad etau vālakhilyau tṛcau bhavato 'hnor eva vyatiṣaṅgāyāvyavasraṃsāya santatyai |
पुरोजिती वो अन्धस इति विराड् अन्नं विराड् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (५।५)
purojitī vo andhasa iti virāḍ annaṃ virāḍ annādyasyāvaruddhyai |
प्र वाज्य् अक्षार् इत्य् अक्षरपङ्क्तिः स्तोमानां प्रभूतिः । (५।६)
pra vājy akṣār ity akṣarapaṅktiḥ stomānāṃ prabhūtiḥ |
अथो एतद्ध्येवैतर्हि छन्दो ऽयातयाम यद् अक्षरपङ्क्तिस् तेन छन्दोमा अयातयामानः क्रियन्ते । (५।७)
atho etaddhyevaitarhi chando 'yātayāma yad akṣarapaṅktis tena chandomā ayātayāmānaḥ kriyante |
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् षडहे स्तोमाश् छन्दांस्य् आप्यन्ते किं छन्दसश् छन्दोमा इत्येतच्छन्दसो यद् एता अक्षरपङ्क्तय इति ब्रूयात् । (५।८)
brahmavādino vadanti yat ṣaḍahe stomāś chandāṃsy āpyante kiṃ chandasaś chandomā ityetacchandaso yad etā akṣarapaṅktaya iti brūyāt |
ये सोमासः परावति इति परावतम् इव वा एतर्हि यज्ञो गतस् तम् एवैतेनान्विच्छन्ति । (५।९)
ye somāsaḥ parāvati iti parāvatam iva vā etarhi yajño gatas tam evaitenānvicchanti |
प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात् सृष्टा अबला इवाच्छादयंस्तास्व् एतेन साम्ना दक्षायेत्य् ओजो वीर्यम् अदधाद् यद् एतत् साम भवत्य् ओज एव वीर्यम् आत्मन् धत्ते । (५।११)
prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmāt sṛṣṭā abalā ivācchādayaṃstāsv etena sāmnā dakṣāyety ojo vīryam adadhād yad etat sāma bhavaty oja eva vīryam ātman dhatte |
इन्द्रं सर्वाणि भूतान्य् अस्तुवन् स शर्करं शिशुमारर्षिम् उपेत्याब्रवीत् स्तुहि मेति सो ऽपः प्रस्कन्दन्न् अब्रवीद् एतावतो ऽहं त्वां स्तुयाम् इति तस्माद् अपां वेगम् अवेजयत् स हीन इवामन्यत स एतत् सामापश्यत् तेनापो ऽनुसमाश्नुत तद् वाव स तर्ह्यकामयत कामसनि साम शार्करं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (५।१३)
indraṃ sarvāṇi bhūtāny astuvan sa śarkaraṃ śiśumārarṣim upetyābravīt stuhi meti so 'paḥ praskandann abravīd etāvato 'haṃ tvāṃ stuyām iti tasmād apāṃ vegam avejayat sa hīna ivāmanyata sa etat sāmāpaśyat tenāpo 'nusamāśnuta tad vāva sa tarhyakāmayata kāmasani sāma śārkaraṃ kāmam evaitenāvarundhe |
समुद्रं वा एते प्रस्नान्तीत्य् आहुर् ये द्वादशाहम् उपयन्तीति यो वा अप्लवः समुद्रं प्ररुनाति न स तत उदेति यतः प्लवो भवति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । (५।१५)
samudraṃ vā ete prasnāntīty āhur ye dvādaśāham upayantīti yo vā aplavaḥ samudraṃ prarunāti na sa tata udeti yataḥ plavo bhavati svargasya lokasya samaṣṭyai |
अतिविश्वानि दुरिता तरेमेति यद् एवैषां दुष्टुतं दुश्शस्तं तद् एतेन तरन्ति । (५।१६)
ativiśvāni duritā taremeti yad evaiṣāṃ duṣṭutaṃ duśśastaṃ tad etena taranti |
एकादशाक्षरणिधनो भवत्य् एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् ओजीवीर्यं त्रिष्टुब् ओजस्य् एव वीर्ये प्रतितिष्ठति । (५।१७)
ekādaśākṣaraṇidhano bhavaty ekādaśākṣarā triṣṭub ojīvīryaṃ triṣṭub ojasy eva vīrye pratitiṣṭhati |
गौरीवितं भवति यद् एव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् । (५।१८)
gaurīvitaṃ bhavati yad eva gaurīvitasya brāhmaṇam |
सुहविर् वा एतेनाङ्गिरसो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (५।२३)
suhavir vā etenāṅgiraso 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāllokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् षडहे स्तोमाश् छन्दांस्य् आप्यन्ते किं छन्दसश् छन्दोमा इति पुरुषश् छन्दस इति ब्रूयात् पुरुषो वै पाङ्क्तः पुरुषो द्विपदा छन्दोमानाम् अयातयामतायै । (५।२४)
brahmavādino vadanti yat ṣaḍahe stomāś chandāṃsy āpyante kiṃ chandasaś chandomā iti puruṣaś chandasa iti brūyāt puruṣo vai pāṅktaḥ puruṣo dvipadā chandomānām ayātayāmatāyai |
अन्नं वै जराबोधीयं मुखं गायत्री मुख एव तद् अन्नं धत्ते ऽन्नम् अत्ति । (५।२६)
annaṃ vai jarābodhīyaṃ mukhaṃ gāyatrī mukha eva tad annaṃ dhatte 'nnam atti |
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (५।२८)
gāyatrīṣu stuvanti pratiṣṭhāyai brahmavarcasāya yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
इडान्ताः पावमाना भवन्ति पशवो वा इडाः पशवश् छन्दोमाः पशुष्व् एव तत् पशून् दधाति स्तोमः ॥ (५।२९)
iḍāntāḥ pāvamānā bhavanti paśavo vā iḍāḥ paśavaś chandomāḥ paśuṣv eva tat paśūn dadhāti stomaḥ ||
आ ते वत्सो मनो यमद् इत्य् अपच्छिद् इव वा एतद् यज्ञकाण्डं यद् उक्थानि यद् एति सलोमत्वायैव । (६।१)
ā te vatso mano yamad ity apacchid iva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni yad eti salomatvāyaiva |
अपभ्रंश इव वा एष यज्ज्यायसः स्तोमात् कनीयांसं स्तोमम् उपयन्ति यद् एताः पूर्णाः ककुभो भवन्त्य् अनपभ्रंशाय । (६।३)
apabhraṃśa iva vā eṣa yajjyāyasaḥ stomāt kanīyāṃsaṃ stomam upayanti yad etāḥ pūrṇāḥ kakubho bhavanty anapabhraṃśāya |
वत्सश् च वै मेधातिथिश् च काण्वाव् आस्तां तं वत्सं मेधातिथिर् आक्रोशद् अब्राह्मणो ऽसि शूद्रापुत्र इति सो ऽब्रवीद् ऋतेनाग्निं व्ययाव यतरो नौ ब्रह्मीयान् इति वात्सेन वत्सो व्यैन् मैधातिथेन मेधातिथिस् तस्य न लोम च नौषत् तद् वाव स तर्ह्य् अकामयत कामसनि साम वात्सं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (६।४)
vatsaś ca vai medhātithiś ca kāṇvāv āstāṃ taṃ vatsaṃ medhātithir ākrośad abrāhmaṇo 'si śūdrāputra iti so 'bravīd ṛtenāgniṃ vyayāva yataro nau brahmīyān iti vātsena vatso vyain maidhātithena medhātithis tasya na loma ca nauṣat tad vāva sa tarhy akāmayata kāmasani sāma vātsaṃ kāmam evaitenāvarundhe |
उपगुर् वै सौश्रवसः कुत्सस्यौरवस्य पुरोहित आसीत् स कुत्सः पर्यशपद् य इन्द्रं यजाता इति स इन्द्रः सुश्रवसम् उपेत्याब्रवीद् यजस्व माशनायामिवा इति तम् अयजत स इन्द्रः पुरोडाशस् तः कुत्सम् उपेत्याब्रवीद् अयक्षत मा क्व ते परिशप्तम् अभूद् इति कस् त्वा यष्टेति सुश्रवा इति स कुत्स औरव उपागाः सौश्रवसस्योद्गायत औदुम्बर्या शिरो ऽछिनत् स सुश्रवा इन्द्रम् अब्रवीत् त्वत्तनाद् वै मेदम् ईदृग् उपागाद् इति तम् एतेन साम्ना समैरयत् तद् वाव स तर्ह्य् अकामयत कामसनि साम सौश्रवसं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (६।६)
upagur vai sauśravasaḥ kutsasyauravasya purohita āsīt sa kutsaḥ paryaśapad ya indraṃ yajātā iti sa indraḥ suśravasam upetyābravīd yajasva māśanāyāmivā iti tam ayajata sa indraḥ puroḍāśas taḥ kutsam upetyābravīd ayakṣata mā kva te pariśaptam abhūd iti kas tvā yaṣṭeti suśravā iti sa kutsa aurava upāgāḥ sauśravasasyodgāyata audumbaryā śiro 'chinat sa suśravā indram abravīt tvattanād vai medam īdṛg upāgād iti tam etena sāmnā samairayat tad vāva sa tarhy akāmayata kāmasani sāma sauśravasaṃ kāmam evaitenāvarundhe |
च्यवनो वै दाधीचो ऽश्विनोः प्रिय आसीत् सो ऽजीर्यत् तम् एतेन साम्नाप्सु व्यैङ्कयतां तं पुनर्युवानम् अकुरुतां तद् वाव तौ तर्ह्य् अकामयेतां कामसनि साम वीङ्कं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (६।८)
cyavano vai dādhīco 'śvinoḥ priya āsīt so 'jīryat tam etena sāmnāpsu vyaiṅkayatāṃ taṃ punaryuvānam akurutāṃ tad vāva tau tarhy akāmayetāṃ kāmasani sāma vīṅkaṃ kāmam evaitenāvarundhe |
चतुर्विंश एव स्तोमो भवति तेजसे ब्रह्मवर्चसाय ॥ (६।९)
caturviṃśa eva stomo bhavati tejase brahmavarcasāya ||
शिशुं जज्ञानं हर्यतं मृजन्ति इत्य् अष्टमस्याह्नः प्रतिद् भवति । (७।१)
śiśuṃ jajñānaṃ haryataṃ mṛjanti ity aṣṭamasyāhnaḥ pratid bhavati |
शिशुर् इव वा एष सप्तमेनाह्ना जायते तम् अष्टमेनाह्ना मृजन्ति । (७।२)
śiśur iva vā eṣa saptamenāhnā jāyate tam aṣṭamenāhnā mṛjanti |
स्तोत्रीयस् तृचो भवति प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (७।३)
stotrīyas tṛco bhavati prāṇāpānānām avaruddhyai |
हरिवत्यो भवन्ति छन्दोमानाम् अयातयामतायै । (७।४)
harivatyo bhavanti chandomānām ayātayāmatāyai |
पञ्चर्चो भवति पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तम् अन्नम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (७।६)
pañcarco bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅktam annam annādyasyāvaruddhyai |
बाणवान् भवत्य् अन्तो वै बाणो ऽन्त एतद् अष्टमम् अह्नाम् अन्त एव तद् अन्तेन स्तुवते प्रतिष्ठायै । (७।७)
bāṇavān bhavaty anto vai bāṇo 'nta etad aṣṭamam ahnām anta eva tad antena stuvate pratiṣṭhāyai |
त्रयस् तृचा भवन्ति प्राणापानानां सन्तत्यै ॥ (७।८)
trayas tṛcā bhavanti prāṇāpānānāṃ santatyai ||
अग्निं वो देवम् अग्निभिः सजोषा इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति । (८।१)
agniṃ vo devam agnibhiḥ sajoṣā ity āgneyam ājyaṃ bhavati |
अग्निभिर् इत्य् एव पूर्वाण्य् अहानि अभिसमिद्धान्यष्टमम् अहर् अभिसमिन्धे । (८।२)
agnibhir ity eva pūrvāṇy ahāni abhisamiddhānyaṣṭamam ahar abhisamindhe |
मित्रं वयं हवामह इति बार्हतं मैत्रावरुणम् । (८।३)
mitraṃ vayaṃ havāmaha iti bārhataṃ maitrāvaruṇam |
उग्रगाधम् इव वा एतच्छन्दोमास्तद् यथात उग्रगाधे व्यतिषज्य गाहन्त एवम् एवैतद् रूपे व्यतिषजति छन्दोमानाम् असंव्याथाय । (८।४)
ugragādham iva vā etacchandomāstad yathāta ugragādhe vyatiṣajya gāhanta evam evaitad rūpe vyatiṣajati chandomānām asaṃvyāthāya |
अष्टमेन वै देवा अह्नेन्द्रम् अवाजयन् नवमेन पाप्मानम् अघ्नन्न् अहर् एवैतेन वाजयन्ति । (८।६)
aṣṭamena vai devā ahnendram avājayan navamena pāpmānam aghnann ahar evaitena vājayanti |
इन्द्रे अग्ना नमो बृहद् इति बार्हतम् ऐन्द्राग्नम् । (८।७)
indre agnā namo bṛhad iti bārhatam aindrāgnam |
उग्रगाधम् इव वा एतद् यच्छन्दोमास् तद् यथात उग्रगाधे व्यतिषज्य गाहन्त एवम् एवैतद् रूपे व्यतिषजति छन्दोमानाम् असंव्याथाय स्तोमः ॥ (८।८)
ugragādham iva vā etad yacchandomās tad yathāta ugragādhe vyatiṣajya gāhanta evam evaitad rūpe vyatiṣajati chandomānām asaṃvyāthāya stomaḥ ||
अध्वर्यो अद्रिभिः सुतम् इति गायत्री भवत्य् अह्नो धृत्यै । (९।१)
adhvaryo adribhiḥ sutam iti gāyatrī bhavaty ahno dhṛtyai |
गायत्र्यः सत्यस् त्रिष्टुभोरूपेण त्रैष्टुभं ह्य् एतद् अहः । (९।२)
gāyatryaḥ satyas triṣṭubhorūpeṇa traiṣṭubhaṃ hy etad ahaḥ |
अभि सोमास आयव इत्य् अभीति रथन्तरस्य रूपं बृहद् इति बृहत उभयोः सह रूपम् उपैत्य् उभौ हि वर्णाव् एतद् अहः । (९।३)
abhi somāsa āyava ity abhīti rathantarasya rūpaṃ bṛhad iti bṛhata ubhayoḥ saha rūpam upaity ubhau hi varṇāv etad ahaḥ |
धर्ता दिवः पवते कृत्व्यो रस इत्य् अधृत इव वा एषस् त्र्यहो यद् धर्तेति धृत्या एव । (९।४)
dhartā divaḥ pavate kṛtvyo rasa ity adhṛta iva vā eṣas tryaho yad dharteti dhṛtyā eva |
जगत्यः सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभो लोके क्रियन्ते । (९।५)
jagatyaḥ satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubho loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (९।६)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
पशवो वै वैरूपं पशूनाम् अवरुद्ध्यै विरूपः संवत्सरो विरूपम् अन्नम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (९।८)
paśavo vai vairūpaṃ paśūnām avaruddhyai virūpaḥ saṃvatsaro virūpam annam annādyasyāvaruddhyai |
अहर् वा एतद् अव्लीयत तद् देवा आशुनाभ्यधिन्वंस् तद् आशोर् आशुत्वम् । (९।१०)
ahar vā etad avlīyata tad devā āśunābhyadhinvaṃs tad āśor āśutvam |
देवं वा एतं मृगयुर् इति वदन्त्य् एतेन वै स उभयेषां पशूनाम् आधिपत्यम् आश्नुतोभयेषां पशूनाम् आधिपत्यम् अश्नुते मार्गीयवेण तुष्टुवानः । (९।१२)
devaṃ vā etaṃ mṛgayur iti vadanty etena vai sa ubhayeṣāṃ paśūnām ādhipatyam āśnutobhayeṣāṃ paśūnām ādhipatyam aśnute mārgīyaveṇa tuṣṭuvānaḥ |
इटन् वा एतेन काव्यो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल् लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (९।१६)
iṭan vā etena kāvyo 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāl lokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
साकमश्वं भवति यद् एव साकमश्वस्य ब्राह्मणम् । (९।१७)
sākamaśvaṃ bhavati yad eva sākamaśvasya brāhmaṇam |
तद् उ धुरां सामेत्य् आहुः प्राणा वै धुरः प्राणानाम् अवरुद्ध्यै । (९।१८)
tad u dhurāṃ sāmety āhuḥ prāṇā vai dhuraḥ prāṇānām avaruddhyai |
आत्मा वा एष सौपर्णानां यद् अष्टमे ऽहनि पक्षाव् एताव् अभितो भवतो ये सप्तमनवमयोर् वीव वा अन्तरात्मा पक्षौ लम्बते यदन्तरात्मा पक्षौ विलम्बते तस्माद् विलम्बसौपर्णम् । (९।२०)
ātmā vā eṣa sauparṇānāṃ yad aṣṭame 'hani pakṣāv etāv abhito bhavato ye saptamanavamayor vīva vā antarātmā pakṣau lambate yadantarātmā pakṣau vilambate tasmād vilambasauparṇam |
स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै सौपर्णं क्रियते । (९।२१)
svargasya lokasya samaṣṭyai sauparṇaṃ kriyate |
पशवो वै वामदेव्यं पशवश् छन्दोमाः पशुष्व् एव तत् पशून् संदधाति । (९।२३)
paśavo vai vāmadevyaṃ paśavaś chandomāḥ paśuṣv eva tat paśūn saṃdadhāti |
अहर् वा एतद् अव्लीयत तद् देवा गायत्रपार्श्वेन समतन्वंस् तस्माद् गायत्रपार्श्वम् । (९।२५)
ahar vā etad avlīyata tad devā gāyatrapārśvena samatanvaṃs tasmād gāyatrapārśvam |
त्रिरात्रो यद् व्यशीर्यत तम् एतैः सामभिर् अभिषज्यन् गायत्रपार्श्वेनोपायच्छन् सन्तनिना समतन्वन् संकृतिना समस्कुर्वन् प्रतिष्ठितौ पूर्वौ त्रिरात्राव् अप्रतिष्ठित एष यद् एतान्य् एव सामानि क्रियन्त एतस्यैव प्रतिष्ठित्यै । (९।२६)
trirātro yad vyaśīryata tam etaiḥ sāmabhir abhiṣajyan gāyatrapārśvenopāyacchan santaninā samatanvan saṃkṛtinā samaskurvan pratiṣṭhitau pūrvau trirātrāv apratiṣṭhita eṣa yad etāny eva sāmāni kriyanta etasyaiva pratiṣṭhityai |
पुरुहन्मा वा एतेन वैखानसो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल् लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (९।२८)
puruhanmā vā etena vaikhānaso 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāl lokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
अभ्याघात्यं भवत्य् अभ्याघात्यसामानो हि छन्दोमाः । (९।२९)
abhyāghātyaṃ bhavaty abhyāghātyasāmāno hi chandomāḥ |
द्विगद् वा एतेन भार्गवो द्विः स्वर्गं लोकम् अगच्छद् आगत्य पुनर् अगच्छत् द्वयोः कामयोर् अवरुद्ध्यै द्वैगतं क्रियते । (९।३१)
dvigad vā etena bhārgavo dviḥ svargaṃ lokam agacchad āgatya punar agacchat dvayoḥ kāmayor avaruddhyai dvaigataṃ kriyate |
इन्द्रस् तेजस्कामो हरस्कामस् तपो ऽतप्यत स एतद्धारायणम् अपश्यत् तेन तेजो हरो ऽवारुन्ध तेजस्वी हरस्वी भवति हारायणेन तुष्टुवानः । (९।३३)
indras tejaskāmo haraskāmas tapo 'tapyata sa etaddhārāyaṇam apaśyat tena tejo haro 'vārundha tejasvī harasvī bhavati hārāyaṇena tuṣṭuvānaḥ |
यद् वा एतस्याह्नश् छिद्रम् आसीत् तद् देवा अच्छिद्रेणाप्य् औहंस् तद् अच्छिद्रस्याच्छिद्रत्वम् । (९।३५)
yad vā etasyāhnaś chidram āsīt tad devā acchidreṇāpy auhaṃs tad acchidrasyācchidratvam |
बृहदुक्थो वा एतेन वाम्नेयो ऽन्नस्य पुरोधाम् अगच्छद् अन्नं वै ब्रह्मणः पुरोधाम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (९।३७)
bṛhaduktho vā etena vāmneyo 'nnasya purodhām agacchad annaṃ vai brahmaṇaḥ purodhām annādyasyāvaruddhyai |
प्रवता वै देवाः स्वर्गं लोकं प्रायन्न् उद्वतोदायन् । (९।३९)
pravatā vai devāḥ svargaṃ lokaṃ prāyann udvatodāyan |
निधनान्ताः पवमाना भवन्त्य् अह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ (९।४०)
nidhanāntāḥ pavamānā bhavanty ahno dhṛtyai stomaḥ ||
अपभ्रंश इव वा एष यस् सप्तमे ऽहनि सतोबृहत्यो भवन्ति नाष्टमे तस्माद् अष्टमे कार्या अनपभ्रंशाय । (१०।२)
apabhraṃśa iva vā eṣa yas saptame 'hani satobṛhatyo bhavanti nāṣṭame tasmād aṣṭame kāryā anapabhraṃśāya |
तदाहुः शिथिलम् इव वा एतच्छन्दो यत् सतोबृहतीत्येषा वै प्रतिष्ठिता बृहती या पुनःपदा यद् इन्द्र प्राग् अपाग् उदग् इति दिशां विमर्शः प्रतिष्ठित्यै । (१०।३)
tadāhuḥ śithilam iva vā etacchando yat satobṛhatītyeṣā vai pratiṣṭhitā bṛhatī yā punaḥpadā yad indra prāg apāg udag iti diśāṃ vimarśaḥ pratiṣṭhityai |
सामार्षेयवत् स्वर्गाय युज्यते स्वर्गाल्लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (१०।५)
sāmārṣeyavat svargāya yujyate svargāllokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
यच्च पृष्ठानि यानि चैतान्यहानि तेषाम् उभयेषां सन्तत्यै । (१०।७)
yacca pṛṣṭhāni yāni caitānyahāni teṣām ubhayeṣāṃ santatyai |
व्यश्वो वा एतेनाङ्गिरसो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्या एतत् पृष्ठानाम् अन्ततः क्रियते स्तोमः ॥ (१०।९)
vyaśvo vā etenāṅgiraso 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyā etat pṛṣṭhānām antataḥ kriyate stomaḥ ||
पवस्व देव आयुषग् इन्द्रं गच्छतु ते मद इति गायत्री भवति मदवद् वै रसवत् तृतीयसवनं मदम् एव तद् रसं दधाति । (११।१)
pavasva deva āyuṣag indraṃ gacchatu te mada iti gāyatrī bhavati madavad vai rasavat tṛtīyasavanaṃ madam eva tad rasaṃ dadhāti |
प्राणा शिशुर् महीनाम् इति प्राणवत्यो भवन्ति प्राणान् एव तद् यजमाने दधाति । (११।२)
prāṇā śiśur mahīnām iti prāṇavatyo bhavanti prāṇān eva tad yajamāne dadhāti |
अभी नो वाजसातमम् इत्यभीति रथन्तरस्य रूपं राथन्तरं ह्य् एतद् अहः । (११।३)
abhī no vājasātamam ityabhīti rathantarasya rūpaṃ rāthantaraṃ hy etad ahaḥ |
पवस्व सोम महान् समुद्र इत्य् अक्षरपङ्क्तिः स्तोमानां प्रभूतिर् अथो एतद्ध्येवैतर्हि छन्दो ऽयातयाम यद् अक्षरपङ्क्तिस् तेन छन्दोमा अयातयामानः क्रियन्ते ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् षडहे स्तोमाश्छन्दांस्याप्यन्ते किं छन्दसश्छन्दोमा इत्येतच्छन्दसो यद् एता अक्षरपङ्क्तय इति ब्रूयात् । (११।४)
pavasva soma mahān samudra ity akṣarapaṅktiḥ stomānāṃ prabhūtir atho etaddhyevaitarhi chando 'yātayāma yad akṣarapaṅktis tena chandomā ayātayāmānaḥ kriyante brahmavādino vadanti yat ṣaḍahe stomāśchandāṃsyāpyante kiṃ chandasaśchandomā ityetacchandaso yad etā akṣarapaṅktaya iti brūyāt |
हिन्वन्ति सूरम् उस्रय इति गायत्र्यः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जगतीनां लोके क्रियन्ते । (११।५)
hinvanti sūram usraya iti gāyatryaḥ satyo jagatyo rūpeṇa tasmājjagatīnāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (११।६)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
अन्नं वा अर्को ऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै प्राणा वै स्वाशिरः प्राणानाम् अवरुद्ध्यै । (११।८)
annaṃ vā arko 'nnādyasyāvaruddhyai prāṇā vai svāśiraḥ prāṇānām avaruddhyai |
स्वर्भानुर् वा आसुर आदित्यं तमसाविध्यत् स न व्यरोचत तस्यात्रिर् भासेन तमो ऽपाहन् स व्यरोचत यद् वै तद् भा अभवत् तद् भासस्य भासत्वम् । (११।१३)
svarbhānur vā āsura ādityaṃ tamasāvidhyat sa na vyarocata tasyātrir bhāsena tamo 'pāhan sa vyarocata yad vai tad bhā abhavat tad bhāsasya bhāsatvam |
तम इव वा एतान्य् अहानि यच्छन्दोमास् तेभ्य एतेन साम्ना विवासयति । (११।१४)
tama iva vā etāny ahāni yacchandomās tebhya etena sāmnā vivāsayati |
काक्षीवान् वा एतेनौशिजः प्रजातिं भूमानम् अगच्छत् प्रजायते बहुर् भवति काक्षीवतेन तुष्टुवानः । (११।१६)
kākṣīvān vā etenauśijaḥ prajātiṃ bhūmānam agacchat prajāyate bahur bhavati kākṣīvatena tuṣṭuvānaḥ |
असितो वा एतेन दैवलस् त्रयाणां लोकानां दृष्टिम् अपश्यत् त्रयाणां कामानाम् अवरुद्ध्या आसितं क्रियते । (११।१८)
asito vā etena daivalas trayāṇāṃ lokānāṃ dṛṣṭim apaśyat trayāṇāṃ kāmānām avaruddhyā āsitaṃ kriyate |
पदनिधनं राथन्तरं राथन्तरं ह्य् एतद् अहः । (११।२१)
padanidhanaṃ rāthantaraṃ rāthantaraṃ hy etad ahaḥ |
नाथविन्दु साम विन्दते नाथं नाथविन्दून्य् एतान्यहानि यत् छन्दोमा नाथम् एवैतैर् विन्दते । (११।२२)
nāthavindu sāma vindate nāthaṃ nāthavindūny etānyahāni yat chandomā nātham evaitair vindate |
गौरीवितं भवति यद् एव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् । (११।२३)
gaurīvitaṃ bhavati yad eva gaurīvitasya brāhmaṇam |
एतेन वै कुत्सो ऽन्धसो विपानम् अपश्यत् स ह स्म वै सुरादृतिनोपवसथं धारयत्य् उभयस्यान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै कौत्सं क्रियते । (११।२५)
etena vai kutso 'ndhaso vipānam apaśyat sa ha sma vai surādṛtinopavasathaṃ dhārayaty ubhayasyānnādyasyāvaruddhyai kautsaṃ kriyate |
इन्द्रो यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छत् तम् अश्लीला वाग् अभ्यवदत् सो ऽशुद्धो ऽमन्यत स एतच्छुद्धाशुद्धीयम् अपश्यत् तेनाशुध्यच्छुध्यति शुद्धाशुद्धीयेन तुष्टुवानः । (११।२७)
indro yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat tam aślīlā vāg abhyavadat so 'śuddho 'manyata sa etacchuddhāśuddhīyam apaśyat tenāśudhyacchudhyati śuddhāśuddhīyena tuṣṭuvānaḥ |
क्रौञ्चं भवति यद् एव क्रौञ्चस्य ब्राह्मणं यत् द्वितीये ऽहनि । (११।२८)
krauñcaṃ bhavati yad eva krauñcasya brāhmaṇaṃ yat dvitīye 'hani |
उदलो वा एतेन वैश्वामित्रः प्रजातिं भूमानम् अगच्छत् प्रजायते बहुर् भवत्यौदलेन तुष्टुवानः । (११।३२)
udalo vā etena vaiśvāmitraḥ prajātiṃ bhūmānam agacchat prajāyate bahur bhavatyaudalena tuṣṭuvānaḥ |
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् षडहे स्तोमाश् छन्दांस्य् आप्यन्ते किं छन्दसश् छन्दोमा इति पुरुषछन्दस इति ब्रूयात् पुरुषो वै पाङ्क्तः पुरुषो द्विपदाश्छन्दोमानाम् अयातयामतयौ । (११।३३)
brahmavādino vadanti yat ṣaḍahe stomāś chandāṃsy āpyante kiṃ chandasaś chandomā iti puruṣachandasa iti brūyāt puruṣo vai pāṅktaḥ puruṣo dvipadāśchandomānām ayātayāmatayau |
अग्निर् अकामयत विशो विशो ऽतिथिस् स्यां विशो विश आतिथ्यम् अश्नुवीयेति स तपो ऽतप्यत स एतद् विशोविशीयम् अपश्यत् तेन विशो विशो ऽतिथिर् अभवत् विशो विश आतिथ्यम् अश्नुत विशो विशो ऽतिथिर् भवति विशो विश आतिथ्यम् अश्नुते विशोविशीयेन तुष्टुवानः । (११।३५)
agnir akāmayata viśo viśo 'tithis syāṃ viśo viśa ātithyam aśnuvīyeti sa tapo 'tapyata sa etad viśoviśīyam apaśyat tena viśo viśo 'tithir abhavat viśo viśa ātithyam aśnuta viśo viśo 'tithir bhavati viśo viśa ātithyam aśnute viśoviśīyena tuṣṭuvānaḥ |
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (११।३६)
gāyatrīṣu stuvanti pratiṣṭhāyai brahmavarcasāya yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
इडान्ताः पवमाना भवन्ति पशवो वा इडा पशवश्छन्दोमाः पशुष्व् एव तत् पशून् दधाति स्तोमः ॥ (११।३७)
iḍāntāḥ pavamānā bhavanti paśavo vā iḍā paśavaśchandomāḥ paśuṣv eva tat paśūn dadhāti stomaḥ ||
प्रेष्ठं वो अतिथिम् इत्यातिथ्यस्यैव तद् रूपं क्रियते । (१२।१)
preṣṭhaṃ vo atithim ityātithyasyaiva tad rūpaṃ kriyate |
ऐन्द्र नो गधि प्रिय इतीन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यै । (१२।२)
aindra no gadhi priya itīndriyasya vīryasyāvaruddhyai |
उशना वै काव्यो ऽकामयत यावान् इतरेषां काव्यानां लोकस् तावन्तं स्पृणुयाम् इति स तपो ऽतप्यत स एतद् औशनम् अपश्यत् तेन तावन्तं लोकम् अस्पृणोद् यावान् इतरेषां काव्यानाम् आसीत् तद् वाव स तर्ह्यकामयत कामसनि सामौशनं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (१२।५)
uśanā vai kāvyo 'kāmayata yāvān itareṣāṃ kāvyānāṃ lokas tāvantaṃ spṛṇuyām iti sa tapo 'tapyata sa etad auśanam apaśyat tena tāvantaṃ lokam aspṛṇod yāvān itareṣāṃ kāvyānām āsīt tad vāva sa tarhyakāmayata kāmasani sāmauśanaṃ kāmam evaitenāvarundhe |
देवानां वै यज्ञं रक्षांस्यजिघांसंस् तान्येतेन इन्द्रः संवर्तम् अपावपद् यत् संवर्तम् अपावपत् तस्मात् सांवर्तं पाप्मा वाव स तान् असचत तं सांवर्तेनापाघ्नताप पाप्मानं हते सांवर्तेन तुष्टुवानः । (१२।७)
devānāṃ vai yajñaṃ rakṣāṃsyajighāṃsaṃs tānyetena indraḥ saṃvartam apāvapad yat saṃvartam apāvapat tasmāt sāṃvartaṃ pāpmā vāva sa tān asacata taṃ sāṃvartenāpāghnatāpa pāpmānaṃ hate sāṃvartena tuṣṭuvānaḥ |
मासा वै रश्मयो मरुतो रश्मयो मरुतो वै देवानां भूयिष्ठा भूयिष्ठा असामेति वै सत्त्रम् आसते भूयिष्ठा एव भवन्त्यृतुमन्ति पूर्वाण्यहान्यनृतवः छन्दोमा यद् एतत् साम भवति तेनैतान्यहान्यहान्यृतुमन्ति भवन्ति । (१२।९)
māsā vai raśmayo maruto raśmayo maruto vai devānāṃ bhūyiṣṭhā bhūyiṣṭhā asāmeti vai sattram āsate bhūyiṣṭhā eva bhavantyṛtumanti pūrvāṇyahānyanṛtavaḥ chandomā yad etat sāma bhavati tenaitānyahānyahānyṛtumanti bhavanti |
चतुश्चत्वारिंश एव स्तोमो भवत्योजस्येव तद् वीर्ये प्रतितिष्ठत्योजो वीर्ये त्रिष्टुप् ॥ (१२।१०)
catuścatvāriṃśa eva stomo bhavatyojasyeva tad vīrye pratitiṣṭhatyojo vīrye triṣṭup ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.