पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 15, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
पवमानस्य जिघ्नतो हरेश् चन्द्रा असृक्षत इति हरिवत्यो गायत्र्यो भवन्ति छन्दोमानाम् अयातयामतायै ॥ (१।०)
pavamānasya jighnato hareś candrā asṛkṣata iti harivatyo gāyatryo bhavanti chandomānām ayātayāmatāyai ||
पवमानस्य जिघ्नत इति वै बृहतो रूपं हरेश् चन्द्रा असृक्षत इति जगत्या उभयोः सहरूपम् उपैति साम्नश् च छन्दसश् च ॥ (२।०)
pavamānasya jighnata iti vai bṛhato rūpaṃ hareś candrā asṛkṣata iti jagatyā ubhayoḥ saharūpam upaiti sāmnaś ca chandasaś ca ||
परीतो षिञ्चता सुतम् इति परिवत्यो भवन्त्य् अन्तो वै नवमम् अहस् तस्यैताः पर्याप्त्यै ॥ (३।०)
parīto ṣiñcatā sutam iti parivatyo bhavanty anto vai navamam ahas tasyaitāḥ paryāptyai ||
असावि सोमो अरुषो वृषा हरिर् इति जगत्यस् सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभां लोके क्रियन्ते ॥ (४।०)
asāvi somo aruṣo vṛṣā harir iti jagatyas satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubhāṃ loke kriyante ||
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ (५।०)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam ||
दिवोदासं वै भरद्वाजपुरोहितं ननाजनाः पर्ययन्त स उपासीदद् ऋषे गातुं मे विन्देति तस्मा एतेन साम्ना गातुम् अविन्दद् गातुविद् वा एतत्सामानेन दारे नासृन्मेति तद् अदारसृतो ऽदारसृत्त्वं विन्दते गातुं न दारे धावत्य् अदारसृता तुष्टुवानः ॥ (७।०)
divodāsaṃ vai bharadvājapurohitaṃ nanājanāḥ paryayanta sa upāsīdad ṛṣe gātuṃ me vindeti tasmā etena sāmnā gātum avindad gātuvid vā etatsāmānena dāre nāsṛnmeti tad adārasṛto 'dārasṛttvaṃ vindate gātuṃ na dāre dhāvaty adārasṛtā tuṣṭuvānaḥ ||
पशवो वै हरिश्रियः पशूनाम् अवरुद्ध्यै श्रियं च हरश् चोपैति तुष्टुवानः ॥ (१०।०)
paśavo vai hariśriyaḥ paśūnām avaruddhyai śriyaṃ ca haraś copaiti tuṣṭuvānaḥ ||
सैन्धुक्षितं भवति यद् एव सैन्धुक्षितस्य ब्राह्मणम् ॥ (११।०)
saindhukṣitaṃ bhavati yad eva saindhukṣitasya brāhmaṇam ||
बभ्रुर् वा एतेन कौम्भ्यो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल् लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः ॥ (१३।०)
babhrur vā etena kaumbhyo 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāl lokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ ||
पशवो वा इडा पशवश् छन्दोमाः पशुष्व् एव तत् पशून् दधाति ॥ (१५।०)
paśavo vā iḍā paśavaś chandomāḥ paśuṣv eva tat paśūn dadhāti ||
पशवो वै छन्दोमाः पशुष्व् एव तन् मिथुनम् अप्यर्जति प्रजात्यै न ह वा अनृषभाः पशवः प्रजायन्ते ॥ (१७।०)
paśavo vai chandomāḥ paśuṣv eva tan mithunam apyarjati prajātyai na ha vā anṛṣabhāḥ paśavaḥ prajāyante ||
पृष्ठं वा एतद् अह्नां यन् नवमं पृष्ठ एव तत् पृष्ठेन स्तुवते प्रतिष्ठायै ॥ (१९।०)
pṛṣṭhaṃ vā etad ahnāṃ yan navamaṃ pṛṣṭha eva tat pṛṣṭhena stuvate pratiṣṭhāyai ||
कुल्मलबर्हिर् वा एतेन स्वर्गं लोकम् अपश्यत् प्रजातिं भूमानम् अगच्छत् प्रजायते बहुर् भवति कौल्मलबर्हिषेण तुष्टुवानः ॥ (२१।०)
kulmalabarhir vā etena svargaṃ lokam apaśyat prajātiṃ bhūmānam agacchat prajāyate bahur bhavati kaulmalabarhiṣeṇa tuṣṭuvānaḥ ||
अन्नं वै देवा अर्क इति वदन्ति रसम् अस्य पुष्पाम् इति सरसम् एवान्नाद्यम् अवरुन्धे ऽर्कपुष्पेण तुष्टुवानः ॥ (२३।०)
annaṃ vai devā arka iti vadanti rasam asya puṣpām iti sarasam evānnādyam avarundhe 'rkapuṣpeṇa tuṣṭuvānaḥ ||
दीर्घश्रवा वै राजन्य ऋषिर् ज्योग् अपरुद्धो ऽशनायंश् चरन् स एतद् दैर्घश्रवसम् अपश्यत् तेन सर्वाभ्यो दिग्भ्यो ऽन्नाद्यम् अवारुन्ध सर्वाभ्यो ऽदिग्भ्यो ऽन्नाद्यम् अवारुन्धे दैर्घश्रवसेन तुष्टुवानः ॥ (२५।०)
dīrghaśravā vai rājanya ṛṣir jyog aparuddho 'śanāyaṃś caran sa etad dairghaśravasam apaśyat tena sarvābhyo digbhyo 'nnādyam avārundha sarvābhyo 'digbhyo 'nnādyam avārundhe dairghaśravasena tuṣṭuvānaḥ ||
वैयश्वं भवति यद् एव वैयश्वस्य ब्राह्मणम् ॥ (२६।०)
vaiyaśvaṃ bhavati yad eva vaiyaśvasya brāhmaṇam ||
देवस्थानं भवति प्रतिष्ठायै संस्कृति भवति संस्कृत्यै ॥ (२८।०)
devasthānaṃ bhavati pratiṣṭhāyai saṃskṛti bhavati saṃskṛtyai ||
अहर् वा एतद् अव्लीयत तद् देवा देवस्थाने तिष्ठन्तः संकृतिना समस्कुर्वंस् तत् संकृतेः संकृतित्वं देवस्थानेन वै देवाः स्वर्गे लोके प्रत्यतिष्ठन् स्वर्गे लोके प्रतितिष्टाम् एत्य् एतत् ॥ (२९।०)
ahar vā etad avlīyata tad devā devasthāne tiṣṭhantaḥ saṃkṛtinā samaskurvaṃs tat saṃkṛteḥ saṃkṛtitvaṃ devasthānena vai devāḥ svarge loke pratyatiṣṭhan svarge loke pratitiṣṭām ety etat ||
वरुणाय देवता राज्याय नातिष्ठन्त स एतद् देवस्थानम् अपश्यत् ततो वै तास् तस्मै राज्यायातिष्ठन्त तिष्ठन्ते ऽस्मै समानाः श्रैष्ठ्याय ॥ (३०।०)
varuṇāya devatā rājyāya nātiṣṭhanta sa etad devasthānam apaśyat tato vai tās tasmai rājyāyātiṣṭhanta tiṣṭhante 'smai samānāḥ śraiṣṭhyāya ||
क्षत्रस्येवास्य प्रकाशो भवति प्रतितिष्ठति य एवं वेद ॥ (३१।०)
kṣatrasyevāsya prakāśo bhavati pratitiṣṭhati ya evaṃ veda ||
भर्गो भर्गेण तुष्टुवानो भवति यशो यशसा ॥ (३२।०)
bhargo bhargeṇa tuṣṭuvāno bhavati yaśo yaśasā ||
वासिष्ठं भवति यद् एव वासिष्ठस्य ब्राह्मणम् ॥ (३३।०)
vāsiṣṭhaṃ bhavati yad eva vāsiṣṭhasya brāhmaṇam ||
दीर्घतमसो ऽर्को भवत्य् अन्नं वा अर्को ऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै ॥ (३४।०)
dīrghatamaso 'rko bhavaty annaṃ vā arko 'nnādyasyāvaruddhyai ||
सामराजं भवति साम्राज्यम् आधिपत्यं गच्छति सामराज्ञा तुष्टुवानः ॥ (३५।०)
sāmarājaṃ bhavati sāmrājyam ādhipatyaṃ gacchati sāmarājñā tuṣṭuvānaḥ ||
तद् उ संवद् इत्य् आहुः संवता वै देवाः स्वर्गं लोकं प्रायन्न् उद्वतोदायन् ॥ (३६।०)
tad u saṃvad ity āhuḥ saṃvatā vai devāḥ svargaṃ lokaṃ prāyann udvatodāyan ||
निधनान्ताः पवमाना भवन्त्य् अह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ (३७।०)
nidhanāntāḥ pavamānā bhavanty ahno dhṛtyai stomaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.