पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
गोवित् पवस्व वसुविद्धिरण्यविद् इति पञ्चमस्याह्नः प्रतिपद् भवति । (१।१)
govit pavasva vasuviddhiraṇyavid iti pañcamasyāhnaḥ pratipad bhavati |
गोविद् वा एतद् वसुविद्धिरण्यविद्यच्छक्वर्यः । (१।२)
govid vā etad vasuviddhiraṇyavidyacchakvaryaḥ |
त्वं सुवीरो असि सोमविश्वविद् इत्येष याव सुवीरो यस्य पशवस् तद् एव तद् अभिवदति । (१।४)
tvaṃ suvīro asi somaviśvavid ityeṣa yāva suvīro yasya paśavas tad eva tad abhivadati |
तास् ते क्षरन्तु मधुमद् घृतं पय इति मधुमद् वै घृतं पयः पशवः क्षरन्ति तद् एव तद् अभिवदति । (१।५)
tās te kṣarantu madhumad ghṛtaṃ paya iti madhumad vai ghṛtaṃ payaḥ paśavaḥ kṣaranti tad eva tad abhivadati |
विश्वम् एव तद्वित् तम् अभिवदति विश्वं हि पशुभिर् विन्दते । (१।७)
viśvam eva tadvit tam abhivadati viśvaṃ hi paśubhir vindate |
प्र ते सर्गा असृक्षत इति सृष्टानीव ह्येतर्ह्यहानि । (१।८)
pra te sargā asṛkṣata iti sṛṣṭānīva hyetarhyahāni |
पूर्वम् उ चैव तद् रूपम् अपरेण रूपेणानुवदति यत् पूर्वं रूपेणानुवदति तद् अनुरूपस्यानुरूपत्वम् अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (१।९)
pūrvam u caiva tad rūpam apareṇa rūpeṇānuvadati yat pūrvaṃ rūpeṇānuvadati tad anurūpasyānurūpatvam anurūpa enaṃ putro jāyate ya evaṃ veda stotrīyānurūpau tṛcau bhavataḥ prāṇāpānānām avaruddhyai |
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (१।१२)
tṛca uttamo bhavati yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
त्रिणव एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै पुष्ट्यै त्रिवृद् वा एष पुष्टः ॥ (१।१३)
triṇava eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai puṣṭyai trivṛd vā eṣa puṣṭaḥ ||
तव श्रियो वर्षस्य् एव विद्युत इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति । (२।१)
tava śriyo varṣasy eva vidyuta ity āgneyam ājyaṃ bhavati |
श्रीर् वै पशवः श्रीः शक्वर्यः तद् एव तद् अभिवदति । (२।२)
śrīr vai paśavaḥ śrīḥ śakvaryaḥ tad eva tad abhivadati |
अग्नेश् चिकित्र उषसाम् इवेतय इतीतानीव ह्येतर्ह्यहानीति । (२।३)
agneś cikitra uṣasām ivetaya itītānīva hyetarhyahānīti |
आ ते यतेन्ते रथ्यो यथा पृथग् इत्य् एव ह्येतर्ह्यहानि यतन्ते । (२।४)
ā te yatente rathyo yathā pṛthag ity eva hyetarhyahāni yatante |
पुरूरुणा चिद्ध्य् अस्त्य् अवो नूनं वां वरुण इति मैत्रावरुणम् । (२।५)
purūruṇā ciddhy asty avo nūnaṃ vāṃ varuṇa iti maitrāvaruṇam |
यद् वै यज्ञस्य दुरिष्टं तद् वरुणो गृह्णाति तद् एव तद् अवयजति । (२।६)
yad vai yajñasya duriṣṭaṃ tad varuṇo gṛhṇāti tad eva tad avayajati |
पञ्च वा ऋतव उत्थानस्य रूपम् ओजसा सहेत्य् ओजसैव वीर्येण सहोत्तिष्ठन्ति । (२।८)
pañca vā ṛtava utthānasya rūpam ojasā sahety ojasaiva vīryeṇa sahottiṣṭhanti |
इन्द्राग्नी युवाम् इम इति राथन्तरम् ऐन्द्राग्नम् । (२।९)
indrāgnī yuvām ima iti rāthantaram aindrāgnam |
रथन्तरम् एतत् परोक्षं यच्छक्वर्यो राथन्तरम् एव तद् रूपं निर्द्योतयति स्तोमः ॥ (२।१०)
rathantaram etat parokṣaṃ yacchakvaryo rāthantaram eva tad rūpaṃ nirdyotayati stomaḥ ||
अर्षा सोम द्युमत्तम इति विष्णुमत्यो गायत्र्यो भवन्ति । (३।१)
arṣā soma dyumattama iti viṣṇumatyo gāyatryo bhavanti |
ब्रह्म वै गायत्री यज्ञो विष्णुर् ब्रह्मण्य् एव तद् यज्ञं प्रतिष्ठापयति । (३।२)
brahma vai gāyatrī yajño viṣṇur brahmaṇy eva tad yajñaṃ pratiṣṭhāpayati |
सोम उष्वाणस् सोतृभिर् इति सिमानां रूपं स्वेनैवैतास् तद् रूपेण समर्धयति । (३।३)
soma uṣvāṇas sotṛbhir iti simānāṃ rūpaṃ svenaivaitās tad rūpeṇa samardhayati |
यत् सोम चित्रम् उक्थ्यम् इति गायत्र्यः सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभां लोके क्रियन्ते । (३।४)
yat soma citram ukthyam iti gāyatryaḥ satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubhāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (३।५)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
यण्वं भवति पशवो वै यण्वं पशूनाम् अवरुद्ध्यै । (३।६)
yaṇvaṃ bhavati paśavo vai yaṇvaṃ paśūnām avaruddhyai |
एतेन वै शकलः पञ्चमे ऽहनि प्रत्यतिष्ठत् प्रतितिष्ठति शाकलेन तुष्टुवानः । (३।१०)
etena vai śakalaḥ pañcame 'hani pratyatiṣṭhat pratitiṣṭhati śākalena tuṣṭuvānaḥ |
वृशो वैजानस् त्र्यरुणस्य त्रैधातवस्यैक्ष्वाकस्य पुरोहित आसीत् स ऐक्ष्वाको ऽधावयत् ब्राह्मणकुमारं रथेन व्यछिनत् स पुरोहितम् अब्रवीत् तव मा पुरोधायाम् इदम् ईदृग् उपागाद् इति तम् एतेन साम्ना समैरयत् तद् वाव स तर्ह्य् अकामयत कामसनि साम वार्शं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (३।१२)
vṛśo vaijānas tryaruṇasya traidhātavasyaikṣvākasya purohita āsīt sa aikṣvāko 'dhāvayat brāhmaṇakumāraṃ rathena vyachinat sa purohitam abravīt tava mā purodhāyām idam īdṛg upāgād iti tam etena sāmnā samairayat tad vāva sa tarhy akāmayata kāmasani sāma vārśaṃ kāmam evaitenāvarundhe |
एतेन वै मनुः प्रजापतिं भूमानम् अगच्छत् प्रजायते बहुर् भवति मानवेन तुष्टुवानः । (३।१५)
etena vai manuḥ prajāpatiṃ bhūmānam agacchat prajāyate bahur bhavati mānavena tuṣṭuvānaḥ |
एतेन वै वध्र्यश्व आनूपः पशूनां भूमानम् आश्नुत पशूनां भूमानम् अश्नुत आनूपेन तुष्टुवानः । (३।१७)
etena vai vadhryaśva ānūpaḥ paśūnāṃ bhūmānam āśnuta paśūnāṃ bhūmānam aśnuta ānūpena tuṣṭuvānaḥ |
मामार्षेयेण प्रशस्तं यं वै गाम् अश्वं पुरुषं प्रशंसन्ति वाम इति तं प्रशंसन्त्य् अहर् एवैतेन प्रशंसन्ति । (३।१९)
māmārṣeyeṇa praśastaṃ yaṃ vai gām aśvaṃ puruṣaṃ praśaṃsanti vāma iti taṃ praśaṃsanty ahar evaitena praśaṃsanti |
अग्निः सृष्टो नोददीप्यत तं प्रजापतिर् एतेन साम्नोपाधमत् स उददीप्यत दीप्तिश् च वा एतत् साम ब्रह्मवर्चसं च दीप्तिश् चैवैतेन ब्रह्मवर्चसं चावरुन्धे । (३।२२)
agniḥ sṛṣṭo nodadīpyata taṃ prajāpatir etena sāmnopādhamat sa udadīpyata dīptiś ca vā etat sāma brahmavarcasaṃ ca dīptiś caivaitena brahmavarcasaṃ cāvarundhe |
शिशुर् वा आङ्गिरसो मन्त्रकृतां मन्त्रकृद् आसीत् स पितॄन् पुत्रका इत्य् आमन्त्रयत तं पितरो ऽब्रुवन् न धर्मं करोषि यो नः पितॄन् सतः पुत्रका इत्य् आमन्त्रयम इति सो ऽब्रवीद् अहं वाव वः पितास्मि यो मन्त्रकृद् अस्मीति तं देवेष्व् अपृच्छन्त ते देवा अब्रुवन्न् एष वाव पिता यो मन्त्रकृद् इति तद् वै स उदजयद् उज्जयति शैशवेन तुष्टुवानः । (३।२४)
śiśur vā āṅgiraso mantrakṛtāṃ mantrakṛd āsīt sa pitṝn putrakā ity āmantrayata taṃ pitaro 'bruvan na dharmaṃ karoṣi yo naḥ pitṝn sataḥ putrakā ity āmantrayama iti so 'bravīd ahaṃ vāva vaḥ pitāsmi yo mantrakṛd asmīti taṃ deveṣv apṛcchanta te devā abruvann eṣa vāva pitā yo mantrakṛd iti tad vai sa udajayad ujjayati śaiśavena tuṣṭuvānaḥ |
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (३।२५)
gāyatrīṣu stuvanti pratiṣṭhāyai brahmavarcasāya yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
विष्णुमत्यो गायत्र्यो भवन्ति तद् उ त्रैष्टुभाद् रूपान् न यन्ति स्तोमः ॥ (३।२६)
viṣṇumatyo gāyatryo bhavanti tad u traiṣṭubhād rūpān na yanti stomaḥ ||
इन्द्रः प्रजापतिम् उपाधावद् वृत्रं हनानीति तस्मा एतच्छन्दोभ्य इन्द्रियं वीर्यं निर्माय प्रायच्छद् एतेन शक्नुहीति तच्छक्वरीणां शक्वरीत्वं सीमानम् अभिनत् तत् सिमा मह्न्याम् अकरोत् तन् मह्न्या महान् घोष आसीत् तन् महानाम्न्यः । (४।१)
indraḥ prajāpatim upādhāvad vṛtraṃ hanānīti tasmā etacchandobhya indriyaṃ vīryaṃ nirmāya prāyacchad etena śaknuhīti tacchakvarīṇāṃ śakvarītvaṃ sīmānam abhinat tat simā mahnyām akarot tan mahnyā mahān ghoṣa āsīt tan mahānāmnyaḥ |
दिशः पञ्चपदा दाधारर्तून् षट्पदा छन्दांसि सप्तपदा पुरुषं । (४।२)
diśaḥ pañcapadā dādhārartūn ṣaṭpadā chandāṃsi saptapadā puruṣaṃ |
द्व्योपशाः संस्तुता भवन्ति तस्माद् द्व्योपशाः पशवः । (४।३)
dvyopaśāḥ saṃstutā bhavanti tasmād dvyopaśāḥ paśavaḥ |
इडे अभितो ऽथकारं तस्माच्छृङ्गे तीक्ष्णीयसी स्तूपात् । (४।४)
iḍe abhito 'thakāraṃ tasmācchṛṅge tīkṣṇīyasī stūpāt |
असंश्लिष्टा गायति तस्माद् असंश्लिष्टाः पशवः । (४।६)
asaṃśliṣṭā gāyati tasmād asaṃśliṣṭāḥ paśavaḥ |
आपो वै क्षीररसा आसंस्ते देवाः पापवसीयसाद् अबिभयुर् यद् अप उपनिधाय स्तुवते पापवसीयसो विधृत्यै । (४।८)
āpo vai kṣīrarasā āsaṃste devāḥ pāpavasīyasād abibhayur yad apa upanidhāya stuvate pāpavasīyaso vidhṛtyai |
गायत्रम् अयनं भवति ब्रह्मवर्चसकामस्य स्वर्णिधनं मधुनामुष्मिंल्लोक उपतिष्ठते त्रैष्टुभम् अयनं भवत्य् ओजस्कामस्याथकारणिधनम् आज्येनामुष्मिंल्लोक उपतिष्ठते जागतम् अयनं भवति पशुकामस्येडानिधनं पयसामुष्मिंल्लोक उपतिष्ठते । (४।१०)
gāyatram ayanaṃ bhavati brahmavarcasakāmasya svarṇidhanaṃ madhunāmuṣmiṃlloka upatiṣṭhate traiṣṭubham ayanaṃ bhavaty ojaskāmasyāthakāraṇidhanam ājyenāmuṣmiṃlloka upatiṣṭhate jāgatam ayanaṃ bhavati paśukāmasyeḍānidhanaṃ payasāmuṣmiṃlloka upatiṣṭhate |
अञ्जसार्यो माल्यः शक्वरीः प्रारौत्सीद् इति होवाचालम्मं पारिजानतं रजनः कौणेयो यद्य् एनाः प्रतिष्ठापं शक्ष्यतीत्य् एतद् वा एतासाम् अञ्जयति प्रतिष्ठिता य आभिः क्षिप्रं प्रस्तुत्य क्षिप्रम् उद्गायति । (४।११)
añjasāryo mālyaḥ śakvarīḥ prārautsīd iti hovācālammaṃ pārijānataṃ rajanaḥ kauṇeyo yady enāḥ pratiṣṭhāpaṃ śakṣyatīty etad vā etāsām añjayati pratiṣṭhitā ya ābhiḥ kṣipraṃ prastutya kṣipram udgāyati |
पशवो वै शक्वर्यो गौष्ठः पुरीषं गोष्ठम् एव तत् पशुभ्यः पर्यस्यन्ति तम् एवैनान् प्रवर्तयन्त्यविस्रंसाय । (४।१३)
paśavo vai śakvaryo gauṣṭhaḥ purīṣaṃ goṣṭham eva tat paśubhyaḥ paryasyanti tam evainān pravartayantyavisraṃsāya |
इन्द्रो मदाय वावृध इत्य् अवर्धन्त ह्य् एतर्हि । (४।१४)
indro madāya vāvṛdha ity avardhanta hy etarhi |
स्वादोर् इत्था विषुवत इति विषुवान् वै पञ्चमम् अहस् तासु रायोवाजीयम् । (४।१६)
svādor itthā viṣuvata iti viṣuvān vai pañcamam ahas tāsu rāyovājīyam |
इन्द्रो यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छत् तेषां त्रय उदशिष्यन्त पृथुरश्मिर् बृहद्गिरी रायोवाजस् ते ऽब्रुवन् को न इमान् पुत्रान् भरिष्यतीत्य् अहम् इतीन्द्रो ऽब्रवीत् तान् आधिनिधाय परिचार्यं चरद् वर्धयंस् तान् वर्धयित्वाब्रवीत् कुमारका वरान् वृणीध्वम् इति क्षत्रं मह्यम् इत्य् अब्रवीत् पृथुरश्मिस् तस्मा एतेन पार्थुरश्मेन क्षत्रं प्रायच्छत् क्षत्रकाम एतेन स्तुवीत क्षत्रस्यैवास्य प्रकाशो भवति ब्रह्मवर्चसं मह्यम् इत्य् अब्रवीत् बृहद्गिरिस् तस्मा एतेन बार्हद्गिरेण प्रायच्छत् ब्रह्मवर्चसकाम एतेन स्तुवीत ब्रह्मवर्चसी भवति पशून् मह्यम् इत्य् अब्रवीद् रायोवाजस् तस्मा एतेन रायोवाजीयेन पशून् प्रायच्छत् पशुकाम एतेन स्तुवीत पशुमान् भवति । (४।१७)
indro yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat teṣāṃ traya udaśiṣyanta pṛthuraśmir bṛhadgirī rāyovājas te 'bruvan ko na imān putrān bhariṣyatīty aham itīndro 'bravīt tān ādhinidhāya paricāryaṃ carad vardhayaṃs tān vardhayitvābravīt kumārakā varān vṛṇīdhvam iti kṣatraṃ mahyam ity abravīt pṛthuraśmis tasmā etena pārthuraśmena kṣatraṃ prāyacchat kṣatrakāma etena stuvīta kṣatrasyaivāsya prakāśo bhavati brahmavarcasaṃ mahyam ity abravīt bṛhadgiris tasmā etena bārhadgireṇa prāyacchat brahmavarcasakāma etena stuvīta brahmavarcasī bhavati paśūn mahyam ity abravīd rāyovājas tasmā etena rāyovājīyena paśūn prāyacchat paśukāma etena stuvīta paśumān bhavati |
पार्थुरश्मं राजन्याय ब्रह्मसाम कुर्यात् बार्हद्गिरं ब्राह्मणाय रायोवाजीयं वैश्याय स्वेनैवैनांस्तद्रूपेण समर्धयति स्तोमः ॥ (४।१८)
pārthuraśmaṃ rājanyāya brahmasāma kuryāt bārhadgiraṃ brāhmaṇāya rāyovājīyaṃ vaiśyāya svenaivaināṃstadrūpeṇa samardhayati stomaḥ ||
असाव्य् अंशुर् मदाय इति गायत्री भवति मदवद् वै रसवत् तृतीयसवनं मदम् एव तद् रसं दधाति । (५।१)
asāvy aṃśur madāya iti gāyatrī bhavati madavad vai rasavat tṛtīyasavanaṃ madam eva tad rasaṃ dadhāti |
अभि द्युम्नं बृहद्यश इत्य् अभीति रथन्तरस्य रूपं बृहद् इति बृहत उभयोस् सह रूपम् उपैत्युभौ हि वर्णावेतद् अहः । (५।२)
abhi dyumnaṃ bṛhadyaśa ity abhīti rathantarasya rūpaṃ bṛhad iti bṛhata ubhayos saha rūpam upaityubhau hi varṇāvetad ahaḥ |
प्राणा शिशुर् महीनाम् इति सिमानां रूपं मह्यो हि सिमाः स्वेनैवैनास् तद् रूपेण समर्धयति । (५।३)
prāṇā śiśur mahīnām iti simānāṃ rūpaṃ mahyo hi simāḥ svenaivainās tad rūpeṇa samardhayati |
पवस्व वाजसातय इति वैष्णव्यो ऽनुष्टुभो भवन्ति । (५।४)
pavasva vājasātaya iti vaiṣṇavyo 'nuṣṭubho bhavanti |
यज्ञो वै विष्णुर् यद् अत्र नापि क्रियते तद् विष्णुना यज्ञेनापि करोति । (५।५)
yajño vai viṣṇur yad atra nāpi kriyate tad viṣṇunā yajñenāpi karoti |
इन्दुर् वाजी पवते गोन्योघा इति सिमानां रूपं स्वेनैवैनास् तद् रूपेण समर्धयति । (५।६)
indur vājī pavate gonyoghā iti simānāṃ rūpaṃ svenaivainās tad rūpeṇa samardhayati |
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जगतीनां लोके क्रियन्ते । (५।७)
triṣṭubhaḥ satyo jagatyo rūpeṇa tasmājjagatīnāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (५।८)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
वाग् वा एषा प्रतता यद् द्वादशाहस् तस्या एष विषुवान् यत् पञ्चमम् अहस् ताम् एवैतेन संतनोति । (५।१०)
vāg vā eṣā pratatā yad dvādaśāhas tasyā eṣa viṣuvān yat pañcamam ahas tām evaitena saṃtanoti |
प्रजातिर् वै च्यावनं प्रजायते बहुर् भवति च्यावनेन तुष्टुवानः । (५।१२)
prajātir vai cyāvanaṃ prajāyate bahur bhavati cyāvanena tuṣṭuvānaḥ |
एभ्यो वै लोकेभ्यो वृष्टिर् अपाक्रामत् तां प्रजापतिश् च्यावनेनाच्यावयद् यद् अच्यावयत् तच्च्यावनस्य च्यावनत्वं च्यावयति वृष्टिं च्यावनेन तुष्टुवानः । (५।१३)
ebhyo vai lokebhyo vṛṣṭir apākrāmat tāṃ prajāpatiś cyāvanenācyāvayad yad acyāvayat taccyāvanasya cyāvanatvaṃ cyāvayati vṛṣṭiṃ cyāvanena tuṣṭuvānaḥ |
एतेन वा इन्द्र इन्द्रक्रोशे विश्वामित्रजमदग्नी इमा गाव इत्याक्रोशत् पशूनाम् अवरुद्ध्यै क्रोशं क्रियते । (५।१५)
etena vā indra indrakrośe viśvāmitrajamadagnī imā gāva ityākrośat paśūnām avaruddhyai krośaṃ kriyate |
गौरीवितं भवति यद् एव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् । (५।१६)
gaurīvitaṃ bhavati yad eva gaurīvitasya brāhmaṇam |
पशवो वै शक्वर्यः पशुष्वेव तन् मिथुनम् अप्य् अर्जति प्रजात्यै न ह वा अनृषभाः पशवः प्रजायन्ते । (५।१८)
paśavo vai śakvaryaḥ paśuṣveva tan mithunam apy arjati prajātyai na ha vā anṛṣabhāḥ paśavaḥ prajāyante |
एतेन वै पृथुर् वैन्य उभयेषां पशूनाम् आधिपत्यम् आश्नुतोभयेषां पशूनाम् आधिपत्यम् अश्नुते पार्थेन तुष्टुवानः । (५।२०)
etena vai pṛthur vainya ubhayeṣāṃ paśūnām ādhipatyam āśnutobhayeṣāṃ paśūnām ādhipatyam aśnute pārthena tuṣṭuvānaḥ |
इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छत् तं षोडशभिर् भोगैः पर्यभुजत् स एतं पदस्तोभम् अपश्यत् तेनापावेष्टयद् अपावेष्टयन्न् इव गायेत् पाप्मनो ऽपहत्यै । (५।२२)
indro vṛtrāya vajram udayacchat taṃ ṣoḍaśabhir bhogaiḥ paryabhujat sa etaṃ padastobham apaśyat tenāpāveṣṭayad apāveṣṭayann iva gāyet pāpmano 'pahatyai |
पाप्मा वाव स तम् अगृह्णात् तं पदस्तोभेनापाहताप पाप्मानं हते पदस्तोभेन तुष्टुवानः । (५।२३)
pāpmā vāva sa tam agṛhṇāt taṃ padastobhenāpāhatāpa pāpmānaṃ hate padastobhena tuṣṭuvānaḥ |
पदोर् उत्तमम् अपश्यत् तत् पदस्तोभस्य पदस्तोभत्वम् । (५।२४)
pador uttamam apaśyat tat padastobhasya padastobhatvam |
यां वै गां प्रशंसन्ति दाशस्पत्येति तां प्रशंसन्त्य् अहर् एवैतेन प्रशंसन्ति । (५।२७)
yāṃ vai gāṃ praśaṃsanti dāśaspatyeti tāṃ praśaṃsanty ahar evaitena praśaṃsanti |
निधनान्ताः पवमाना भवन्त्य् अह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ (५।२८)
nidhanāntāḥ pavamānā bhavanty ahno dhṛtyai stomaḥ ||
अपच्छिद् इव वा एतद् यज्ञकाण्डं यद् उक्थानि यद् एति सलोमत्वायैव । (६।२)
apacchid iva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni yad eti salomatvāyaiva |
इन्द्राय साम गायत इति पूर्णाः ककुभस् तेनानशनायुको भवति । (६।३)
indrāya sāma gāyata iti pūrṇāḥ kakubhas tenānaśanāyuko bhavati |
पुरुषो वै ककुप् पुरुषम् एव तन् मध्यतः प्रीणाति । (६।४)
puruṣo vai kakup puruṣam eva tan madhyataḥ prīṇāti |
असावि सोम इन्द्र त इति सिमानां रूपं स्वेनैवैनांस् तद् रूपेण समर्धयति । (६।५)
asāvi soma indra ta iti simānāṃ rūpaṃ svenaivaināṃs tad rūpeṇa samardhayati |
देवाश् च वा असुराश्च समदधत यतरे नः संजयांस्तेषां नः पशवो ऽसान् इति ते देवा असुरान् संजयेन समजयन् यत् समजयंस् तस्मात् संजयं पशूनाम् अवरुद्ध्यै संजयं क्रियते । (६।७)
devāś ca vā asurāśca samadadhata yatare naḥ saṃjayāṃsteṣāṃ naḥ paśavo 'sān iti te devā asurān saṃjayena samajayan yat samajayaṃs tasmāt saṃjayaṃ paśūnām avaruddhyai saṃjayaṃ kriyate |
दीर्घजिह्वी वा इदं रक्षो यज्ञहा यज्ञियान् अवलिहत्य् अचरत् ताम् इन्द्रः कयाचन मायया हन्तुं नाशंसताथ ह सुमित्रः कुत्सः कल्याण आस तम् अब्रवीद् इमाम् अच्छा ब्रूष्वेति ताम् अच्छा ब्रूत सैनम् अब्रवीन् नाहैतन् न शुश्रुव प्रियम् इव तु मे हृदयस्येति ताम् अज्ञपयत् तां संस्कृते ऽहतां तद् वाव तौ तर्ह्य् अकामयेतां कामसनि साम सौमित्रं कामम् एवैतेनावरुन्धे । (६।९)
dīrghajihvī vā idaṃ rakṣo yajñahā yajñiyān avalihaty acarat tām indraḥ kayācana māyayā hantuṃ nāśaṃsatātha ha sumitraḥ kutsaḥ kalyāṇa āsa tam abravīd imām acchā brūṣveti tām acchā brūta sainam abravīn nāhaitan na śuśruva priyam iva tu me hṛdayasyeti tām ajñapayat tāṃ saṃskṛte 'hatāṃ tad vāva tau tarhy akāmayetāṃ kāmasani sāma saumitraṃ kāmam evaitenāvarundhe |
सुमित्रः सन् क्रूरम् अकर् इत्य् एनं वाग् अभ्यवदत् तं शुग् आर्छत् स तपो ऽतप्यत स एतत् सौमित्रम् अपश्यत् तेन शुचम् अपाहतापशुचं हते सौमित्रेण तुष्टुवानः । (६।१०)
sumitraḥ san krūram akar ity enaṃ vāg abhyavadat taṃ śug ārchat sa tapo 'tapyata sa etat saumitram apaśyat tena śucam apāhatāpaśucaṃ hate saumitreṇa tuṣṭuvānaḥ |
पाप्मानं हत्वा यद् अमहीयन्त तन् महावैश्वामित्रस्य महावैश्वामित्रत्वम् । (६।१२)
pāpmānaṃ hatvā yad amahīyanta tan mahāvaiśvāmitrasya mahāvaiśvāmitratvam |
हाया इहया ओहा ओहेति पशून् एवैतेन न्यौहन्त । (६।१३)
hāyā ihayā ohā oheti paśūn evaitena nyauhanta |
द्रवन्तीम् इडाम् उत्तमाम् उपयन्ति षष्ठस्याह्नः सन्तत्यै । (६।१५)
dravantīm iḍām uttamām upayanti ṣaṣṭhasyāhnaḥ santatyai |
त्रिणव एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै पुष्ट्यै त्रिवृद् वा एष पुष्ठः ॥ (६।१६)
triṇava eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai puṣṭyai trivṛd vā eṣa puṣṭhaḥ ||
ज्योतिर् यज्ञस्य पवते मधुप्रियम् इति षष्ठस्याह्नः प्रतिपद् भवति । (७।१)
jyotir yajñasya pavate madhupriyam iti ṣaṣṭhasyāhnaḥ pratipad bhavati |
ज्योतिर् वै गायत्री छन्दमां ज्योतिः रेवती साम्नां ज्योतिस् त्रयस्त्रिंशः स्तोमानां ज्योतिर् एव तत् सम्यक् संदधास्य् अपि ह पुत्रस्य पुत्रो ज्योतिष्मान् भवति । (७।२)
jyotir vai gāyatrī chandamāṃ jyotiḥ revatī sāmnāṃ jyotis trayastriṃśaḥ stomānāṃ jyotir eva tat samyak saṃdadhāsy api ha putrasya putro jyotiṣmān bhavati |
मधु प्रियम् इति पशवो वै रेवत्यो मधुप्रियं तद् एव तद् अभिवदति । (७।३)
madhu priyam iti paśavo vai revatyo madhupriyaṃ tad eva tad abhivadati |
मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रस इतीन्द्रियं वै वीर्यं रसः पशवस् तद् एव तद् अभिवदति । (७।४)
madintamo matsara indriyo rasa itīndriyaṃ vai vīryaṃ rasaḥ paśavas tad eva tad abhivadati |
पूर्वम् उ चैव तद् रूपम् अपरेण रूपेणानुवदति यत् पूर्वं रूपम् अपरेण रूपेणानुवदति तद् अनुरूपस्यानुरूपत्वम् अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (७।७)
pūrvam u caiva tad rūpam apareṇa rūpeṇānuvadati yat pūrvaṃ rūpam apareṇa rūpeṇānuvadati tad anurūpasyānurūpatvam anurūpa enaṃ putro jāyate ya evaṃ veda stotrīyānurūpau tṛcau bhavataḥ prāṇāpānānām avaruddhyai |
दशर्चौ भवतो दशाक्षरा विराट् वैराजम् अन्नम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (७।८)
daśarcau bhavato daśākṣarā virāṭ vairājam annam annādyasyāvaruddhyai |
उत्तरो दशर्चो भवति सोदर्क इन्द्रियस्य वीर्यस्य रसस्यानतिक्षाराय । (७।९)
uttaro daśarco bhavati sodarka indriyasya vīryasya rasasyānatikṣārāya |
यत्र वे देवा इन्द्रियं वीर्यं रसम् अपश्यंस् तद् अनुन्यतुदन् । (७।१०)
yatra ve devā indriyaṃ vīryaṃ rasam apaśyaṃs tad anunyatudan |
ध्वस्रे वै पुरुषन्ती तरन्तपुरुमीढाभ्यां वैतदश्विभ्यां सहस्राण्य् अदित्सतां ताव् ऐक्षेतां कथं नाव् इदम् आत्तम् अप्रतिगृहीतं स्याद् इति तौ प्रत्य् एतां ध्वस्रयोः पुरुषन्त्योर् आ सहस्राणि दद्महे तरत् स मन्दी धावतीति ततो वै तत् तयोर् आत्तम् अप्रतिगृहीतम् अभवत् । (७।१२)
dhvasre vai puruṣantī tarantapurumīḍhābhyāṃ vaitadaśvibhyāṃ sahasrāṇy aditsatāṃ tāv aikṣetāṃ kathaṃ nāv idam āttam apratigṛhītaṃ syād iti tau praty etāṃ dhvasrayoḥ puruṣantyor ā sahasrāṇi dadmahe tarat sa mandī dhāvatīti tato vai tat tayor āttam apratigṛhītam abhavat |
आत्तम् अस्याप्रतिगृहीतं भवति य एवं वेद । (७।१३)
āttam asyāpratigṛhītaṃ bhavati ya evaṃ veda |
विनाराशंसो भवत्य् उभयस्यान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै मानुषस्य च दैवस्य च । (७।१४)
vinārāśaṃso bhavaty ubhayasyānnādyasyāvaruddhyai mānuṣasya ca daivasya ca |
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (७।१५)
tṛca uttamo bhavati yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
त्रयस्त्रिंश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै देवतासु वा एष प्रतिष्ठितः । (७।१६)
trayastriṃśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai devatāsu vā eṣa pratiṣṭhitaḥ |
इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदस इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति सोदर्कम् इन्द्रियस्य वीर्यस्य रसस्यानतिक्षाराय यत्र वै देवा इन्द्रियं वीर्यं रसम् अपश्यंस् तद् अनुन्यतुदन् । (७।१७)
imaṃ stomam arhate jātavedasa ity āgneyam ājyaṃ bhavati sodarkam indriyasya vīryasya rasasyānatikṣārāya yatra vai devā indriyaṃ vīryaṃ rasam apaśyaṃs tad anunyatudan |
प्रतिवां सूर उदित इति सूरवन् मैत्रावरुणम् । (७।१८)
prativāṃ sūra udita iti sūravan maitrāvaruṇam |
अन्तो वै सूरो ऽन्त एतत् षष्ठम् अहर् अह्नाम् अन्त एव तद् अन्ते स्तुवते प्रतिष्ठायै । (७।१९)
anto vai sūro 'nta etat ṣaṣṭham ahar ahnām anta eva tad ante stuvate pratiṣṭhāyai |
भिन्द्धि विश्वा अपद्विष इत्य् ऐन्द्रं सोदर्कम् इन्द्रियस्य वीर्यस्य रसस्यानतिक्षाराय यत्र वै देवा इन्द्रियं वीर्यं रसम् अपश्यंस् तद् अनुन्यतुदन् । (७।२०)
bhinddhi viśvā apadviṣa ity aindraṃ sodarkam indriyasya vīryasya rasasyānatikṣārāya yatra vai devā indriyaṃ vīryaṃ rasam apaśyaṃs tad anunyatudan |
यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विज इत्य् ऐन्द्राग्नं सोदर्कम् इन्द्रियस्य वीर्यस्य रसस्यानतिक्षाराय यत्र वै देवा इन्द्रियं वीर्यं रसम् अपश्यंस् तद् अनुन्यतुदन् स्तोमः ॥ (७।२१)
yajñasya hi stha ṛtvija ity aindrāgnaṃ sodarkam indriyasya vīryasya rasasyānatikṣārāya yatra vai devā indriyaṃ vīryaṃ rasam apaśyaṃs tad anunyatudan stomaḥ ||
इन्द्रायेन्दो मरुत्वत इति मरुत्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति । (८।१)
indrāyendo marutvata iti marutvatyo gāyatryo bhavanti |
समानं वै सिमानां रूपं रेवतीनां च सिमाभ्यो ह्य् अधिरेवत्यः प्रजायन्ते । (८।४)
samānaṃ vai simānāṃ rūpaṃ revatīnāṃ ca simābhyo hy adhirevatyaḥ prajāyante |
एतम् उ त्यं दश क्षिप इत्य् आदित्या आदित्या वा इमाः प्रजास् तासाम् एव मध्यतः प्रतितिष्ठति । (८।५)
etam u tyaṃ daśa kṣipa ity ādityā ādityā vā imāḥ prajās tāsām eva madhyataḥ pratitiṣṭhati |
गायत्र्यः सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभां लोके क्रियन्ते । (८।६)
gāyatryaḥ satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubhāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (८।७)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
पशवो वा इषोवृधीयं पशूनाम् अवरुद्ध्या इषे वै पञ्चमम् अहर् वृधे षष्ठम् अवर्धन्त ह्य् एतर्हि यजमानम् एवैतेन वर्धयन्ति । (८।९)
paśavo vā iṣovṛdhīyaṃ paśūnām avaruddhyā iṣe vai pañcamam ahar vṛdhe ṣaṣṭham avardhanta hy etarhi yajamānam evaitena vardhayanti |
क्रुङ्ङ् एष्यम् अहर् अविन्दद् एष्यम् इव वै षष्ठम् अहर् एवैतेन विन्दन्ति । (८।११)
kruṅṅ eṣyam ahar avindad eṣyam iva vai ṣaṣṭham ahar evaitena vindanti |
अन्नं वै वाजो ऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै यदा हि वा अन्नम् अथ गौर् अथाश्वो ऽथ पुरुषो वाजी । (८।१३)
annaṃ vai vājo 'nnādyasyāvaruddhyai yadā hi vā annam atha gaur athāśvo 'tha puruṣo vājī |
आपो वै रेवत्यस् ता यत् पृष्ठं कुर्युर् अपशुर् यजमानः स्यात् पशून् अस्य निर्दहेयुर् यत्र वा आपो विवर्तन्ते तद् ओषधयो जायन्ते ऽथ यत्रावतिष्ठन्ते निर्मृतुकास् तत्र भवन्ति तस्मात् पवमाने कुर्वन्ति पराचा हि पवमानेन स्तुवते । (८।१६)
āpo vai revatyas tā yat pṛṣṭhaṃ kuryur apaśur yajamānaḥ syāt paśūn asya nirdaheyur yatra vā āpo vivartante tad oṣadhayo jāyante 'tha yatrāvatiṣṭhante nirmṛtukās tatra bhavanti tasmāt pavamāne kurvanti parācā hi pavamānena stuvate |
मेथी वा इषोवृधीयं रज्जुः क्रौञ्चं वत्सो वाजदावर्यो रेवत्यो मातरो यद् एतान्य् एवं सामानि क्रियन्त एवम् एव प्रत्तां दुग्धे । (८।१७)
methī vā iṣovṛdhīyaṃ rajjuḥ krauñcaṃ vatso vājadāvaryo revatyo mātaro yad etāny evaṃ sāmāni kriyanta evam eva prattāṃ dugdhe |
उक्ष्णोरन्ध्रो वा एताभ्यां काव्यो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (८।१९)
ukṣṇorandhro vā etābhyāṃ kāvyo 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāllokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
वाजजिद् भवति सर्वस्याप्त्यै सर्वस्य जित्यै सर्वं वा एते वाजं जयन्ति ये षष्ठम् अहर् आगच्छन्ति । (८।२०)
vājajid bhavati sarvasyāptyai sarvasya jityai sarvaṃ vā ete vājaṃ jayanti ye ṣaṣṭham ahar āgacchanti |
एतेन वै वरुणो राज्यम् आधिपत्यम् अगच्छद् यशो ऽभवद् राज्यम् आधिपत्यं गच्छति यशो भवति वरुणसाम्ना तुष्टुवानः । (८।२३)
etena vai varuṇo rājyam ādhipatyam agacchad yaśo 'bhavad rājyam ādhipatyaṃ gacchati yaśo bhavati varuṇasāmnā tuṣṭuvānaḥ |
पशवो वै रेवत्यो गौष्ठम् एव तत् पशुभ्यः पर्यस्यन्ति तम् एवैनान् प्रवर्तयन्त्य् अविस्रंसाय । (८।२५)
paśavo vai revatyo gauṣṭham eva tat paśubhyaḥ paryasyanti tam evainān pravartayanty avisraṃsāya |
एतेन वै वामदेवो ऽन्नस्य पुरोधाम् अगच्छद् अन्नं वै ब्रह्मणः पुरोधा अन्नस्यावरुद्ध्यै । (८।२७)
etena vai vāmadevo 'nnasya purodhām agacchad annaṃ vai brahmaṇaḥ purodhā annasyāvaruddhyai |
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (८।२८)
gāyatrīṣu stuvanti pratiṣṭhāyai brahmavarcasāya yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
मरुत्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति तद् उ त्रैष्टुभाद् रूपान् न यन्ति स्तोमः ॥ (८।२९)
marutvatyo gāyatryo bhavanti tad u traiṣṭubhād rūpān na yanti stomaḥ ||
यातयामान्य् अन्यानि छन्दांस्य् अयातयामा गायत्री तस्माद् गायत्रीषु स्तुवन्ति । (९।१)
yātayāmāny anyāni chandāṃsy ayātayāmā gāyatrī tasmād gāyatrīṣu stuvanti |
सुरूप कृत्नुम् ऊतय इत्य् अभ्यारम्भेण षट्पदाः षष्ठस्याह्नो रूपं तेन षष्ठम् अहर् आरभन्ते सन्तत्यै । (९।२)
surūpa kṛtnum ūtaya ity abhyārambheṇa ṣaṭpadāḥ ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ tena ṣaṣṭham ahar ārabhante santatyai |
उभे यद् इन्द्र रोदसी इति षट्पदाः षष्ठस्याह्नो रूपं तेन षष्ठम् अहर् आरभन्ते सन्तत्यै । (९।३)
ubhe yad indra rodasī iti ṣaṭpadāḥ ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ tena ṣaṣṭham ahar ārabhante santatyai |
अपां वा एष रसो यद् रेवत्यो रेवतीनां रसो यद् वारवन्तीयं सरसा एव तद् रेवतीः प्रयुङ्क्ते यद् वारवन्तीयेन पृष्ठेन स्तुवते । (९।५)
apāṃ vā eṣa raso yad revatyo revatīnāṃ raso yad vāravantīyaṃ sarasā eva tad revatīḥ prayuṅkte yad vāravantīyena pṛṣṭhena stuvate |
रेवद् वा एतद् रैवत्यं यद् वारवन्तीयम् अस्य रेवान् रेवात्या जायते । (९।६)
revad vā etad raivatyaṃ yad vāravantīyam asya revān revātyā jāyate |
केशिने वा एतद् दाल्भ्याय सामाविरभवत् तद् एनम् अब्रवीद् अगातारो मा गायन्ति मा मयोद्गासिषुर् इति कथं त आगा भगव इत्य् अब्रवीद् आगेयम् एवास्म्य् आगायन्न् इव गायेत् प्रतिष्ठायै तद् अलम्मं पारिजानतं पश्चादक्षं शयानम् एताम् आगां गायन्तम् अजानात् तम् अब्रवीत् पुरस् त्वा दधा इति तम् अब्रुवन् को न्व् अयं कस्मा अलम् इत्य् अलं नु वै मह्यम् इति तद् अलम्मस्यालम्मत्वम् । (९।८)
keśine vā etad dālbhyāya sāmāvirabhavat tad enam abravīd agātāro mā gāyanti mā mayodgāsiṣur iti kathaṃ ta āgā bhagava ity abravīd āgeyam evāsmy āgāyann iva gāyet pratiṣṭhāyai tad alammaṃ pārijānataṃ paścādakṣaṃ śayānam etām āgāṃ gāyantam ajānāt tam abravīt puras tvā dadhā iti tam abruvan ko nv ayaṃ kasmā alam ity alaṃ nu vai mahyam iti tad alammasyālammatvam |
पशवो वै रैवत्यः पशुष्व् एव तन् मिथुनम् अप्यर्जति प्रजात्यै न ह वा अनृषभाः पशवः प्रजायन्ते । (९।११)
paśavo vai raivatyaḥ paśuṣv eva tan mithunam apyarjati prajātyai na ha vā anṛṣabhāḥ paśavaḥ prajāyante |
श्येनो ह वै पूर्वप्रेतानि वयांस्य् आप्नोति पूर्वप्रेतानीव वै पूर्वाण्य् अहानि तेषाम् आप्त्यै श्येनः क्रियते । (९।१३)
śyeno ha vai pūrvapretāni vayāṃsy āpnoti pūrvapretānīva vai pūrvāṇy ahāni teṣām āptyai śyenaḥ kriyate |
श्येनो वा एतद् अहः संपारयितुम् अर्हति स हि वयसाम् आशिष्ठस् तस्यानपहननाय सम्पारणायैतत् क्रियते ऽन्तो हि षष्ठं चाहः सप्तमं च । (९।१४)
śyeno vā etad ahaḥ saṃpārayitum arhati sa hi vayasām āśiṣṭhas tasyānapahananāya sampāraṇāyaitat kriyate 'nto hi ṣaṣṭhaṃ cāhaḥ saptamaṃ ca |
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद् बृहद् आयतनानि पृष्ठान्य् अथैते द्वे गायत्र्यौ द्वे जगत्यौ क्व तर्हि बृहत्यो भवन्तीति । (९।१५)
brahmavādino vadanti yad bṛhad āyatanāni pṛṣṭhāny athaite dve gāyatryau dve jagatyau kva tarhi bṛhatyo bhavantīti |
ये द्वे जगत्योः पदे ते गायत्र्या उपसंपद्येते तत् सर्वा बृहत्यो भवन्त्य् आयतने पृष्ठानि यातयत्यायतनवान् भवति । (९।१६)
ye dve jagatyoḥ pade te gāyatryā upasaṃpadyete tat sarvā bṛhatyo bhavanty āyatane pṛṣṭhāni yātayatyāyatanavān bhavati |
सप्तपदया यजति सप्तमस्याह्नः सन्तत्यै स्तोमः ॥ (९।१८)
saptapadayā yajati saptamasyāhnaḥ santatyai stomaḥ ||
परिस्वानो गिरिष्ठा इति परिवत्यो गायत्र्यो भवन्ति सर्वस्य पर्याप्त्यै । (१०।१)
parisvāno giriṣṭhā iti parivatyo gāyatryo bhavanti sarvasya paryāptyai |
ससुन्वेयो वसूनाम् इति पशवो वै वसु पशूनाम् अवरुद्ध्यै । (१०।२)
sasunveyo vasūnām iti paśavo vai vasu paśūnām avaruddhyai |
वालखिल्याव् एतौ तृचौ षष्ठे चाहनि सप्तमे च । (१०।४)
vālakhilyāv etau tṛcau ṣaṣṭhe cāhani saptame ca |
यद् एतौ वालखिल्यौ तृचौ भवतो ऽह्नोर् एव व्यतिषङ्गायाव्यतिस्रंसाय सन्तत्यै । (१०।५)
yad etau vālakhilyau tṛcau bhavato 'hnor eva vyatiṣaṅgāyāvyatisraṃsāya santatyai |
सोमाः पवन्त इन्दव इत्य् अनुष्टुभो निभसदो भवन्ति प्रतिष्ठायै । (१०।६)
somāḥ pavanta indava ity anuṣṭubho nibhasado bhavanti pratiṣṭhāyai |
अया पवा पवस्वैना वसूनि इति त्रिष्टुभस् सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जगतीनां लोके क्रियन्ते । (१०।७)
ayā pavā pavasvainā vasūni iti triṣṭubhas satyo jagatyo rūpeṇa tasmājjagatīnāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (१०।८)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
विदन्वान् वै भार्गव इन्द्रस्य प्रत्यहंस् तं शुग् आर्छत् स तपो ऽतप्यत स एतानि वैदन्वतान्य् अपश्यत् तैः शुचम् अपाहतापशुचं हते वैदन्वतैस् तुष्टुवानः । (१०।१०)
vidanvān vai bhārgava indrasya pratyahaṃs taṃ śug ārchat sa tapo 'tapyata sa etāni vaidanvatāny apaśyat taiḥ śucam apāhatāpaśucaṃ hate vaidanvatais tuṣṭuvānaḥ |
तद् उ दीर्घम् इत्य् आहुर् आयुर् वै दीर्घम् आयुषो ऽवरुद्ध्यै । (१०।१३)
tad u dīrgham ity āhur āyur vai dīrgham āyuṣo 'varuddhyai |
कार्णश्रवसं भवति शृण्वन्ति तुष्टुवानम् । (१०।१४)
kārṇaśravasaṃ bhavati śṛṇvanti tuṣṭuvānam |
कर्णश्रवा वा एतद् आङ्गिरसः पशुकामः सामापश्यत् तेन सहस्रं पशून् असृजत यद् एतत् साम भवति पशूनां पुष्ट्यै । (१०।१५)
karṇaśravā vā etad āṅgirasaḥ paśukāmaḥ sāmāpaśyat tena sahasraṃ paśūn asṛjata yad etat sāma bhavati paśūnāṃ puṣṭyai |
परमस्यान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै परमं वा एतद् अन्नाद्यं यन् मधु । (१०।१८)
paramasyānnādyasyāvaruddhyai paramaṃ vā etad annādyaṃ yan madhu |
प्रजापतेर् वा एतौ स्तनौ यद् घृतश्च्युन्निधनं च मधुश्च्युन्निधनं च यज्ञो वै प्रजापतिस् तम् एताभ्यां दुग्धे यं कामं कामयते तं दुग्धे । (१०।१९)
prajāpater vā etau stanau yad ghṛtaścyunnidhanaṃ ca madhuścyunnidhanaṃ ca yajño vai prajāpatis tam etābhyāṃ dugdhe yaṃ kāmaṃ kāmayate taṃ dugdhe |
श्नुष्टिर् वा एतेनाङ्गिरसो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गात् लोकान्न च्यवते तुष्टुवानः । (१०।२२)
śnuṣṭir vā etenāṅgiraso 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāt lokānna cyavate tuṣṭuvānaḥ |
अग्नेर् वा एतद् वैश्वानरं साम दीदिहीति निधनम् उपयन्ति दीदा एव ह्य् अग्निर् वैश्वानरः । (१०।२३)
agner vā etad vaiśvānaraṃ sāma dīdihīti nidhanam upayanti dīdā eva hy agnir vaiśvānaraḥ |
निधनान्ताः पवमाना भवन्त्य् अह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ (१०।२४)
nidhanāntāḥ pavamānā bhavanty ahno dhṛtyai stomaḥ ||
ब्रह्मवादिनो वदन्ति प्रायणतो द्विपदाः कार्या उदयनता३ इति । (११।१)
brahmavādino vadanti prāyaṇato dvipadāḥ kāryā udayanatā3 iti |
उदयनत एव कार्याः पुरुषो वै द्विपदाः प्रतिष्ठायै । (११।२)
udayanata eva kāryāḥ puruṣo vai dvipadāḥ pratiṣṭhāyai |
वाचा वै सर्वं यज्ञं तन्वते तस्मात् सर्वां वाचं पुरुषो वदति सर्वा ह्य् अस्मिन् संस्तुता प्रतितिष्ठति । (११।३)
vācā vai sarvaṃ yajñaṃ tanvate tasmāt sarvāṃ vācaṃ puruṣo vadati sarvā hy asmin saṃstutā pratitiṣṭhati |
गोपायनानां वै सत्त्रम् आसीनानां किरातकुल्याव् असुरमाये अन्तःपरिध्य् असून् प्राकिरतां ते अग्रे त्वन् नो अन्तम इत्य् अग्निम् उपासीदंस् तेनासून् अस्पृण्वंस् तद् वाव ते तर्ह्य् अकामयन्त कामसनि साम गूर्दः कामम् एवैतेनावरुन्धे । (११।५)
gopāyanānāṃ vai sattram āsīnānāṃ kirātakulyāv asuramāye antaḥparidhy asūn prākiratāṃ te agre tvan no antama ity agnim upāsīdaṃs tenāsūn aspṛṇvaṃs tad vāva te tarhy akāmayanta kāmasani sāma gūrdaḥ kāmam evaitenāvarundhe |
आशिषम् एवास्मा एतेनाशास्ते साम हि सत्याशीः । (११।७)
āśiṣam evāsmā etenāśāste sāma hi satyāśīḥ |
एतेन वै गोतमो जेमानं महिमानम् अगच्छत् तस्माद् ये च पराञ्चो गोतमाद् ये चार्वाञ्चस् त उभये गोतमा ऋषयो ब्रुवते । (११।८)
etena vai gotamo jemānaṃ mahimānam agacchat tasmād ye ca parāñco gotamād ye cārvāñcas ta ubhaye gotamā ṛṣayo bruvate |
तस्माद् ऊधर्धारा अति चरन्तीडायाम् अन्ततः पशुषु प्रतितिष्ठति । (११।१२)
tasmād ūdhardhārā ati carantīḍāyām antataḥ paśuṣu pratitiṣṭhati |
कॢप्त उपरिष्टाद् ऋक् साम च विमुच्येते अभ्य् उ स्वरेण सप्तमम् अहः स्वरति सन्तत्यै । (११।१३)
kḷpta upariṣṭād ṛk sāma ca vimucyete abhy u svareṇa saptamam ahaḥ svarati santatyai |
ऊहुषीव वा एतर्हि वाग् यदा षडहः संतिष्ठते न बहु वदेन् नान्यं पृच्छेन् नान्यस्मै प्रब्रूयात् । (११।१४)
ūhuṣīva vā etarhi vāg yadā ṣaḍahaḥ saṃtiṣṭhate na bahu vaden nānyaṃ pṛcchen nānyasmai prabrūyāt |
मधु वाशयेद् घृतं वा यथेहुषो बहं प्रत्यनक्ति तथा तत् । (११।१५)
madhu vāśayed ghṛtaṃ vā yathehuṣo bahaṃ pratyanakti tathā tat |
त्रयस्त्रिंश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै देवतासु वा एष प्रतिष्ठितः ॥ (११।१६)
trayastriṃśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai devatāsu vā eṣa pratiṣṭhitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.