पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
इमे वै लोका गायत्रं त्र्यावृद् गेयं त्रयो हीमे लोका यत् त्र्यावृद् गायत्य् एभिर् एवैनं लोकैः संमिमीते । (१।१)
ime vai lokā gāyatraṃ tryāvṛd geyaṃ trayo hīme lokā yat tryāvṛd gāyaty ebhir evainaṃ lokaiḥ saṃmimīte |
यत् त्रिर् अवनर्दत्य् अति तद् गायत्रं रेचयति । (१।३)
yat trir avanardaty ati tad gāyatraṃ recayati |
यो वै गायत्रेणाप्रतिहृतेनोद्गायत्य् अप्रतिष्ठानो भवति हिङ्कारो वै गायत्रस्य प्रतिहारः । (१।४)
yo vai gāyatreṇāpratihṛtenodgāyaty apratiṣṭhāno bhavati hiṅkāro vai gāyatrasya pratihāraḥ |
स मनसा ध्येयः प्रतिहृतेन गायत्रेणोद्गायति प्रतितिष्ठति । (१।५)
sa manasā dhyeyaḥ pratihṛtena gāyatreṇodgāyati pratitiṣṭhati |
यो वा एभ्यो लोकेभ्यो गायत्रं गायति नैभ्यो लोकेभ्य आवृश्च्यत इम एनं लोका ऊर्जाभिसंवसते । (१।६)
yo vā ebhyo lokebhyo gāyatraṃ gāyati naibhyo lokebhya āvṛścyata ima enaṃ lokā ūrjābhisaṃvasate |
मन्द्रम् इवाग्र आददीताथ तारतरम् अथ तारतमं तद् एभ्यो लोकेभ्यो ऽगासीत् । (१।७)
mandram ivāgra ādadītātha tārataram atha tāratamaṃ tad ebhyo lokebhyo 'gāsīt |
अनिरुक्तं गेयम् एतद् वै गायत्रस्य क्रूरं यन् निरुक्तं यद् अनिरुक्तं गायति क्रूरम् एवास्य परिवृणक्ति । (१।८)
aniruktaṃ geyam etad vai gāyatrasya krūraṃ yan niruktaṃ yad aniruktaṃ gāyati krūram evāsya parivṛṇakti |
प्राणो गायत्रं न व्यवान्यात् प्राणस्याविच्छेदाय यदि व्यवानिति प्रमायुको भवति यदि न व्यवानिति सर्वम् आयुर् एति । (१।९)
prāṇo gāyatraṃ na vyavānyāt prāṇasyāvicchedāya yadi vyavāniti pramāyuko bhavati yadi na vyavāniti sarvam āyur eti |
यदि व्यवान्यान् मध्य ऋचो व्यवान्यात् प्राणो वै गायत्रं प्राणः स्वरः प्राणम् एव तन् मध्यत आत्मन् दधाति स सर्वम् आयुर् एति । (१।१०)
yadi vyavānyān madhya ṛco vyavānyāt prāṇo vai gāyatraṃ prāṇaḥ svaraḥ prāṇam eva tan madhyata ātman dadhāti sa sarvam āyur eti |
इडां पशुकामाय निधनं कुर्यात् स्वः स्वर्गकामाय यशो ब्रह्मवर्चसकामायायुर् आमयाविने हंसीत्य् अभिचरते । (१।११)
iḍāṃ paśukāmāya nidhanaṃ kuryāt svaḥ svargakāmāya yaśo brahmavarcasakāmāyāyur āmayāvine haṃsīty abhicarate |
प्रजापतिर् देवेभ्य आत्मानं यज्ञं कृत्वा प्रायच्छत् ते ऽन्योन्यस्मा अग्राय नातिष्ठन्त तान् अब्रवीद् आजिम् अस्मिन्न् इतेति त आजिम् आयन् यद् आजिम् आयंस् तद् आज्यानाम् आज्यत्वम् । (२।१)
prajāpatir devebhya ātmānaṃ yajñaṃ kṛtvā prāyacchat te 'nyonyasmā agrāya nātiṣṭhanta tān abravīd ājim asminn iteti ta ājim āyan yad ājim āyaṃs tad ājyānām ājyatvam |
स इन्द्रो ऽवेद् अग्निर् वा इदम् अग्र उज्जेष्यतीति सो ऽब्रवीद् यतरो नाव् इदम् अग्र उज्जयत् तन् नौ सहेति सो ऽग्निर् अग्र उदजयद् अथ मित्रावरुणाव् अथेन्द्रो ऽथैषैका होत्रानुज्जितासीत् स इन्द्रो ऽग्निम् अब्रवीद् यत् सहावोचावही यन् नौ तद् इति सैषैन्द्राग्न्य् अध्यर्धम् अग्ने स्तोत्रम् अध्यर्धम् इन्द्रस्य । (२।२)
sa indro 'ved agnir vā idam agra ujjeṣyatīti so 'bravīd yataro nāv idam agra ujjayat tan nau saheti so 'gnir agra udajayad atha mitrāvaruṇāv athendro 'thaiṣaikā hotrānujjitāsīt sa indro 'gnim abravīd yat sahāvocāvahī yan nau tad iti saiṣaindrāgny adhyardham agne stotram adhyardham indrasya |
षड्धा विहितो यज्ञो यावान् यज्ञस् तम् एवारभते । (२।४)
ṣaḍdhā vihito yajño yāvān yajñas tam evārabhate |
सर्वाणि स्वाराण्य् आज्यानि तज् जामि नानादेवत्यैः स्तुवन्त्य् अजामितायै । (२।५)
sarvāṇi svārāṇy ājyāni taj jāmi nānādevatyaiḥ stuvanty ajāmitāyai |
ग्राम्येभ्यो वा एतत् पशुभ्यः स्तुवन्ति यद् आज्यैः पुनरभ्यावर्तं स्तुवन्ति तस्मात् पराञ्चः प्राज्यन्ते प्रत्यञ्चः प्रजायन्ते तस्माद् उ प्रेत्य पुनर् आयन्ति ॥ (२।६)
grāmyebhyo vā etat paśubhyaḥ stuvanti yad ājyaiḥ punarabhyāvartaṃ stuvanti tasmāt parāñcaḥ prājyante pratyañcaḥ prajāyante tasmād u pretya punar āyanti ||
यन् माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति माध्यन्दिनम् एव तत् सवनं पावयन्ति । (३।३)
yan mādhyandinena pavamānena stuvanti mādhyandinam eva tat savanaṃ pāvayanti |
एतावन्ति वाव सर्वाणि सामानि यावन्ति माध्यन्दिने पवमाने । (३।४)
etāvanti vāva sarvāṇi sāmāni yāvanti mādhyandine pavamāne |
यन् माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति सर्वैर् एव तत् सामभिः स्तुवन्ति । (३।६)
yan mādhyandinena pavamānena stuvanti sarvair eva tat sāmabhiḥ stuvanti |
आत्मा वै यज्ञस्य पवमानो मुखं गायत्री प्राणो गायत्रं यद् गायत्र्यां गायत्रेण स्तुवन्ति मुखत एव तत् प्राणान् दधति । (३।७)
ātmā vai yajñasya pavamāno mukhaṃ gāyatrī prāṇo gāyatraṃ yad gāyatryāṃ gāyatreṇa stuvanti mukhata eva tat prāṇān dadhati |
प्राणापाना वा एतानि छन्दांसि प्राणो गायत्री व्यानो बृहत्य् अपानस् त्रिष्टुब् यद् एतैश् छन्दोभिः स्तुवन्ति प्राणापानानाम् अविच्छेदाय । (३।८)
prāṇāpānā vā etāni chandāṃsi prāṇo gāyatrī vyāno bṛhaty apānas triṣṭub yad etaiś chandobhiḥ stuvanti prāṇāpānānām avicchedāya |
इमे वै लोका एतानि छन्दांस्य् अयम् एव गायत्र्य् अयं मध्यमो बृहत्य् असाव् उत्तमस् त्रिष्टुब् यद् एतश् छन्दोभिः संहितैः स्तुवन्त्य् एषां लोकानाम् अविच्छेदाय । (३।९)
ime vai lokā etāni chandāṃsy ayam eva gāyatry ayaṃ madhyamo bṛhaty asāv uttamas triṣṭub yad etaś chandobhiḥ saṃhitaiḥ stuvanty eṣāṃ lokānām avicchedāya |
यद् अन्यच् छन्दो ऽन्तरा व्यवेयाद् इमांल् लोकान् विच्छिन्द्यात् । (३।१०)
yad anyac chando 'ntarā vyaveyād imāṃl lokān vicchindyāt |
गायत्रेण स्तुत्वा निधनवता स्तुवन्तीयं वै गायत्र्य् अस्याम् एव तद् आयतनं क्रियते । (३।११)
gāyatreṇa stutvā nidhanavatā stuvantīyaṃ vai gāyatry asyām eva tad āyatanaṃ kriyate |
यद् अनिधनेनाग्रे स्तुयुर् अनायतनो यजमानः स्यात् । (३।१२)
yad anidhanenāgre stuyur anāyatano yajamānaḥ syāt |
निधनवता स्तुवन्ति वीर्यं वै गायत्री वीर्यं निधनं वीर्येणैव तद् वीर्यं समर्धयति । (३।१३)
nidhanavatā stuvanti vīryaṃ vai gāyatrī vīryaṃ nidhanaṃ vīryeṇaiva tad vīryaṃ samardhayati |
पशवो वा इडा पशवो बृहती पशुष्व् एव तत् पशून् दधाति । (३।१५)
paśavo vā iḍā paśavo bṛhatī paśuṣv eva tat paśūn dadhāti |
अबलिष्ठ इव वा अयं मध्यमि लोकस् तस्यैव तद् आयतनं क्रियते । (३।१८)
abaliṣṭha iva vā ayaṃ madhyami lokas tasyaiva tad āyatanaṃ kriyate |
त्रिणिधनं भवति त्रीणि सवनानां छिद्राणि तानि तेनापिधीयन्ते । (३।१९)
triṇidhanaṃ bhavati trīṇi savanānāṃ chidrāṇi tāni tenāpidhīyante |
त्रिणिधनं भवति त्रय इमे लोका एष्व् एव लोकेषु प्रतितिष्ठति । (३।२०)
triṇidhanaṃ bhavati traya ime lokā eṣv eva lokeṣu pratitiṣṭhati |
त्रिणिधनं भवत्य् एतेन वै माध्यन्दिनं सवनं प्रतिष्ठितं यत् त्रिणिधनं यत् त्रिणिधनं न स्याद् अप्रतिष्ठितं माध्यन्दिनं सवनं स्यात् । (३।२१)
triṇidhanaṃ bhavaty etena vai mādhyandinaṃ savanaṃ pratiṣṭhitaṃ yat triṇidhanaṃ yat triṇidhanaṃ na syād apratiṣṭhitaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ syāt |
द्व्यक्षराणि निधनानि भवन्ति द्विपाद् यजमानो यजमानम् एव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति । (३।२२)
dvyakṣarāṇi nidhanāni bhavanti dvipād yajamāno yajamānam eva yajñe paśuṣu pratiṣṭhāpayati |
अनिधनम् अन्ततो भवति स्वर्गस्य लोकस्यानतिपादाय । (३।२३)
anidhanam antato bhavati svargasya lokasyānatipādāya |
यन् निधनवत् स्याद् यजमानं स्वर्गाल् लोकान् निर्हन्यात् । (३।२४)
yan nidhanavat syād yajamānaṃ svargāl lokān nirhanyāt |
स्वरेण वै देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते स्वरेणैव तद् देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रयच्छति । (३।२६)
svareṇa vai devebhyo 'ntato 'nnādyaṃ pradīyate svareṇaiva tad devebhyo 'ntato 'nnādyaṃ prayacchati |
प्राणो वै गायत्रं प्राणः स्वरः प्राणान् एवतद् उभयतो दधाति तस्माद् उभयतः प्राणाः पशवः । (३।२८)
prāṇo vai gāyatraṃ prāṇaḥ svaraḥ prāṇān evatad ubhayato dadhāti tasmād ubhayataḥ prāṇāḥ paśavaḥ |
यद् गायत्रं पुरस्ताद् भवति स्वारम् अन्ततः प्राणैर् एव प्रैत्य् अपाने प्रतितिष्ठति ॥ (३।२९)
yad gāyatraṃ purastād bhavati svāram antataḥ prāṇair eva praity apāne pratitiṣṭhati ||
एतद् वै यज्ञस्य स्वर्ग्यं यन् माध्यन्दिनं सवनं माध्यन्दिनस्य पवमानः पवमानस्य बृहती यद् बृहत्याः स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्वर्गस्यैव तल् लोकस्यायतने दीयन्ते । (४।१)
etad vai yajñasya svargyaṃ yan mādhyandinaṃ savanaṃ mādhyandinasya pavamānaḥ pavamānasya bṛhatī yad bṛhatyāḥ stotre dakṣiṇā dīyante svargasyaiva tal lokasyāyatane dīyante |
देवा वै छन्दांस्यब्रुवन् युष्माभिः स्वर्ग्यं लोकम् अयामेति ते गायत्रीं प्रायुञ्जत तया न व्याप्नुवंस् त्रिष्टुभं प्रायुञ्जत तया न व्याप्नुवञ् जगतीं प्रायुञ्जत तया न व्याप्नुवन्न् अनुष्टुभं प्रायुञ्जत तयाल्पकादि न व्याप्नुवंस् त आसां दिशां रसान् प्रबृह्य चत्वार्य् अक्षराण्य् उपादधुः सा बृहत्य् अभवत् तयेमांल् लोकान् व्याप्नुवन् । (४।२)
devā vai chandāṃsyabruvan yuṣmābhiḥ svargyaṃ lokam ayāmeti te gāyatrīṃ prāyuñjata tayā na vyāpnuvaṃs triṣṭubhaṃ prāyuñjata tayā na vyāpnuvañ jagatīṃ prāyuñjata tayā na vyāpnuvann anuṣṭubhaṃ prāyuñjata tayālpakādi na vyāpnuvaṃs ta āsāṃ diśāṃ rasān prabṛhya catvāry akṣarāṇy upādadhuḥ sā bṛhaty abhavat tayemāṃl lokān vyāpnuvan |
बृहती मर्या ययेमांल् लोकान् व्यापामेति तद् बृहत्या बृहत्त्वम् । (४।३)
bṛhatī maryā yayemāṃl lokān vyāpāmeti tad bṛhatyā bṛhattvam |
पशून् वा अस्यान्तान् उपादधुः पशवो वै बृहती यद् बृहत्याः स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्व एव तद् आयतने दीयन्ते । (४।४)
paśūn vā asyāntān upādadhuḥ paśavo vai bṛhatī yad bṛhatyāḥ stotre dakṣiṇā dīyante sva eva tad āyatane dīyante |
यन् न्व् इत्य् आहुर् अन्यानि छन्दांसि वर्षीयांसि कस्माद् बृहत्य् उच्यत एषा हीमांल् लोकान् व्याप्नोन् नान्यच्छन्दः किंचन यानि सप्त चतुरुत्तराणि छन्दांसि तानि बृहतीम् अभिसंपद्यन्ते तस्माद् बृहत्य् उच्यते । (४।५)
yan nv ity āhur anyāni chandāṃsi varṣīyāṃsi kasmād bṛhaty ucyata eṣā hīmāṃl lokān vyāpnon nānyacchandaḥ kiṃcana yāni sapta caturuttarāṇi chandāṃsi tāni bṛhatīm abhisaṃpadyante tasmād bṛhaty ucyate |
यन् न्व् इत्य् आहुर् गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनं जागतं तृतीयसवनं कस्माद् बृहत्या मध्यन्दिने स्तुवन्तीति । (४।६)
yan nv ity āhur gāyatraṃ prātaḥsavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ kasmād bṛhatyā madhyandine stuvantīti |
बहिष्पवमानेन वै देवा आदित्यं स्वर्गं लोकम् अहरन् स नाध्रियत तं बृहत्या मध्यन्दिने ऽस्तभ्नुवंस् तस्माद् बृहत्या मध्यन्दिनं स्तुवन्त्य् आदित्यं ह्य् एषा मध्यन्दिने दाधार । (४।७)
bahiṣpavamānena vai devā ādityaṃ svargaṃ lokam aharan sa nādhriyata taṃ bṛhatyā madhyandine 'stabhnuvaṃs tasmād bṛhatyā madhyandinaṃ stuvanty ādityaṃ hy eṣā madhyandine dādhāra |
यैर् उ कैश्च छन्दोभिर् मध्यन्दिने स्तुवन्ति तानि त्रिष्टुभम् अभिसंपद्यन्ते तस्मात् त्रिष्टुभो नयन्ति माध्यन्दिनात् सवनात् ॥ (४।८)
yair u kaiśca chandobhir madhyandine stuvanti tāni triṣṭubham abhisaṃpadyante tasmāt triṣṭubho nayanti mādhyandināt savanāt ||
प्रजापतिर् अकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स शोचन्न् अमहीयमानो ऽतिष्ठत् स एतद् आमहीयवम् अपश्यत् तेनेमाः प्रजा असृजत ताः सृष्टा अमहीयन्त यद् अमहीयन्त तस्माद् आमहीयवम् । (५।१)
prajāpatir akāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti sa śocann amahīyamāno 'tiṣṭhat sa etad āmahīyavam apaśyat tenemāḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā amahīyanta yad amahīyanta tasmād āmahīyavam |
ता अस्मात् सृष्टा अपाक्रामंस् तासां दिवि सद् भूम्य् आदद इति प्राणान् आदत्त ता एनं प्राणेष्व् आत्तेषु पुनर् उपावर्तन्त ताभ्य उग्रं शर्म महि श्रव इति पुनः प्राणान् प्रायच्छत् ता अस्माद् उद् एवायोधंस् तासां स्तौष इति मन्यून् अवाशृणात् ततो वै तस्मै ताः श्रैष्ठ्यायातिष्ठन्त । (५।२)
tā asmāt sṛṣṭā apākrāmaṃs tāsāṃ divi sad bhūmy ādada iti prāṇān ādatta tā enaṃ prāṇeṣv ātteṣu punar upāvartanta tābhya ugraṃ śarma mahi śrava iti punaḥ prāṇān prāyacchat tā asmād ud evāyodhaṃs tāsāṃ stauṣa iti manyūn avāśṛṇāt tato vai tasmai tāḥ śraiṣṭhyāyātiṣṭhanta |
तिष्ठन्ते ऽस्मै समानाः श्रैष्ठ्याय य एवं वेद । (५।३)
tiṣṭhante 'smai samānāḥ śraiṣṭhyāya ya evaṃ veda |
प्रजानां च वा एषा सृष्टिः पापवसीयश् च विधृतिर् यद् आमहीयवम् । (५।४)
prajānāṃ ca vā eṣā sṛṣṭiḥ pāpavasīyaś ca vidhṛtir yad āmahīyavam |
देवा वै यशस्कामाः सत्त्रम् आसताग्निर् इन्द्रो वायुर् मखस् ते ऽब्रुवन् यन् नो यश ऋच्छात् तन् नः सहासद् इति तेषा मखं यश आर्छत् तद् आदायापाक्रामत् तद् अस्य प्रासहादित्सन्त तं पर्ययतन्त स्वधनुः प्रतिष्ठाभ्यातिष्ठत् तस्य धनुरार्त्निर् ऊर्ध्वा पतित्वा शिरो ऽछिनत् स प्रवर्ग्यो ऽभवद् यज्ञो वै मखो यत् प्रवर्ग्यं प्रवृञ्जन्ति यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधति । (५।६)
devā vai yaśaskāmāḥ sattram āsatāgnir indro vāyur makhas te 'bruvan yan no yaśa ṛcchāt tan naḥ sahāsad iti teṣā makhaṃ yaśa ārchat tad ādāyāpākrāmat tad asya prāsahāditsanta taṃ paryayatanta svadhanuḥ pratiṣṭhābhyātiṣṭhat tasya dhanurārtnir ūrdhvā patitvā śiro 'chinat sa pravargyo 'bhavad yajño vai makho yat pravargyaṃ pravṛñjanti yajñasyaiva tacchiraḥ pratidadhati |
तद् देवा यशो व्यभजन्त तस्याग्नी रौरवं प्राबृहत । (५।७)
tad devā yaśo vyabhajanta tasyāgnī rauravaṃ prābṛhata |
तद् वै स पशुवीर्यं प्राबृहत पशवो वै रौरवम् । (५।८)
tad vai sa paśuvīryaṃ prābṛhata paśavo vai rauravam |
असुरा वै देवान् पर्ययतन्त तत एताव् अग्नी रूरौ विष्वञ्चौ स्तोभाव् अपश्यत् ताभ्याम् एनान् प्रत्यौषत् ते प्रत्युष्यमाणा अरवन्त यद् अरवन्त तस्माद् रौरवम् । (५।११)
asurā vai devān paryayatanta tata etāv agnī rūrau viṣvañcau stobhāv apaśyat tābhyām enān pratyauṣat te pratyuṣyamāṇā aravanta yad aravanta tasmād rauravam |
अथेन्द्रो यौधाजयं प्राबृहत तद् वै स वज्रं प्राबृहत वज्रो वै यौधाजयम् । (५।१२)
athendro yaudhājayaṃ prābṛhata tad vai sa vajraṃ prābṛhata vajro vai yaudhājayam |
तद् वै स प्राण्वीर्यं प्राबृहत प्राणा वा औशनम् । (५।१७)
tad vai sa prāṇvīryaṃ prābṛhata prāṇā vā auśanam |
उशना वै काव्यो ऽसुराणां पुरोहित आसीत् तं देवाः कामदुघाभिर् अपामन्त्रयन्त तस्मा एतान्य् औशनानि प्रायच्छन् कामदुघा वा औशनानि । (५।२०)
uśanā vai kāvyo 'surāṇāṃ purohita āsīt taṃ devāḥ kāmadughābhir apāmantrayanta tasmā etāny auśanāni prāyacchan kāmadughā vā auśanāni |
प्रजापतिर् अकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स तूष्णीं मनसाध्यायत् तस्य यन् मनस्य् आसीत् तद् बृहत् समभवत् । (६।१)
prajāpatir akāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti sa tūṣṇīṃ manasādhyāyat tasya yan manasy āsīt tad bṛhat samabhavat |
स आदधीत गर्भो वै मे ऽयम् अन्तर्हितस् तं वाचा प्रजनया इति । (६।२)
sa ādadhīta garbho vai me 'yam antarhitas taṃ vācā prajanayā iti |
स वाचं व्यसृजत सा वाग् रथन्तरम् अन्वपद्यत । (६।३)
sa vācaṃ vyasṛjata sā vāg rathantaram anvapadyata |
रथम् अर्याः क्षेप्लातारीद् इति तद् रथन्तरस्य रथन्तरत्वम् । (६।४)
ratham aryāḥ kṣeplātārīd iti tad rathantarasya rathantaratvam |
ततो बृहद् अनुप्राजायत बृहन् मर्या इदं स ज्योग् अन्तरभूद् इति तद् बृहतो बृहत्त्वम् । (६।५)
tato bṛhad anuprājāyata bṛhan maryā idaṃ sa jyog antarabhūd iti tad bṛhato bṛhattvam |
यथा वै पुत्रो ज्येष्ठ एवं बृहत् प्रजापतेः । (६।६)
yathā vai putro jyeṣṭha evaṃ bṛhat prajāpateḥ |
यन् न्व् इत्य् आहुर् बृहत् पूर्वं प्रजापतौ समभवत् कस्माद् रथन्तरं पूर्वं योगम् आनश इति । (६।९)
yan nv ity āhur bṛhat pūrvaṃ prajāpatau samabhavat kasmād rathantaraṃ pūrvaṃ yogam ānaśa iti |
बृहद् एव पूर्वं समभवद् रथन्तरं तु पूर्वं सृष्ट्यासृजत तस्मात् पूर्वं योगम् आनशे । (६।१०)
bṛhad eva pūrvaṃ samabhavad rathantaraṃ tu pūrvaṃ sṛṣṭyāsṛjata tasmāt pūrvaṃ yogam ānaśe |
तयोः समानं निधनम् आसीत् तस्मिन् नातिष्ठेतां त आजिम् ऐतां तयोर् हस् इति बृहत् प्राणम् उदजयद् अस् इति रथन्तरम् अपानम् अभिसमवेष्टत । (६।११)
tayoḥ samānaṃ nidhanam āsīt tasmin nātiṣṭhetāṃ ta ājim aitāṃ tayor has iti bṛhat prāṇam udajayad as iti rathantaram apānam abhisamaveṣṭata |
प्राणापानौ वै बृहद्रथन्तरे ज्योग् आमयाविन उभे कुर्याद् अपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योग् आमयति प्राणापानाव् एवास्मिन् दधाति । (६।१२)
prāṇāpānau vai bṛhadrathantare jyog āmayāvina ubhe kuryād apakrāntau vā etasya prāṇāpānau yasya jyog āmayati prāṇāpānāv evāsmin dadhāti |
यन् न्व् इत्य् आहुर् उभे बृहद्रथन्तरे बहिर्णिधने कस्माद् बृहद् बहिर्णिधनानि भजते ऽन्तर्णिधनानि रथन्तरम् इति । (६।१३)
yan nv ity āhur ubhe bṛhadrathantare bahirṇidhane kasmād bṛhad bahirṇidhanāni bhajate 'ntarṇidhanāni rathantaram iti |
प्राणो बृहत् तस्माद् बहिर्णिधनानि भजते बहिर् हि प्राणो ऽपानो रथन्तरं तस्माद् अन्तर्णिधनानि भजते ऽन्तर् ह्य् अपानः । (६।१४)
prāṇo bṛhat tasmād bahirṇidhanāni bhajate bahir hi prāṇo 'pāno rathantaraṃ tasmād antarṇidhanāni bhajate 'ntar hy apānaḥ |
महावृक्षौ वै बृहद्रथन्तरे निधनेन समर्प्ये । (६।१५)
mahāvṛkṣau vai bṛhadrathantare nidhanena samarpye |
यद् वै महावृक्षौ समृच्छेते बहु तत्र विभग्नं प्रभग्नं शेते । (६।१६)
yad vai mahāvṛkṣau samṛcchete bahu tatra vibhagnaṃ prabhagnaṃ śete |
ऐरं वै बृहद् ऐडं रथन्तरं मनो वै बृहद् वाग् रथन्तरं साम वै बृहद् ऋग् रथन्तरं प्राणो वै बृहद् अपानो रथन्तरम् असौ वै लोको बृहद् अयं रथन्तरम् एतानि मनसान्वीक्ष्योद्गायेत् कॢप्ताभ्याम् एवाभ्याम् उद्गायति ॥ (६।१७)
airaṃ vai bṛhad aiḍaṃ rathantaraṃ mano vai bṛhad vāg rathantaraṃ sāma vai bṛhad ṛg rathantaraṃ prāṇo vai bṛhad apāno rathantaram asau vai loko bṛhad ayaṃ rathantaram etāni manasānvīkṣyodgāyet kḷptābhyām evābhyām udgāyati ||
पशवो वै बृहद्रथन्तरे अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः प्रस्तौत्य् अष्टाशफांस् तत् पशून् अवरुन्धे । (७।१)
paśavo vai bṛhadrathantare aṣṭākṣareṇa prathamāyā ṛcaḥ prastauty aṣṭāśaphāṃs tat paśūn avarundhe |
द्व्यक्षरेणोत्तरयोर् ऋचोः प्रस्तौति द्विपाद् यजमानो यजमानम् एव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति । (७।२)
dvyakṣareṇottarayor ṛcoḥ prastauti dvipād yajamāno yajamānam eva yajñe paśuṣu pratiṣṭhāpayati |
पञ्चाक्षरेण रथन्तरस्य प्रतिहरति पाङ्क्तांस् तत् पशून् अवरुन्धे । (७।३)
pañcākṣareṇa rathantarasya pratiharati pāṅktāṃs tat paśūn avarundhe |
चतुरक्षरेण बृहतः प्रतिहरति चतुष्पदस् तत् पशून् अवरुन्धे । (७।४)
caturakṣareṇa bṛhataḥ pratiharati catuṣpadas tat paśūn avarundhe |
न वै बृहन् न रथन्तरम् एकं छन्दो ऽयच्छत् ततः ककुभाव् उत्तरे उपादधुस् तस्माद् बृहती प्रथमा ककुभाव् उत्तरे तस्माद् बृहद्रथन्तरे एकर्चेन कुर्वन्ति न हि ते एकं छन्दो ऽयच्छत् । (७।५)
na vai bṛhan na rathantaram ekaṃ chando 'yacchat tataḥ kakubhāv uttare upādadhus tasmād bṛhatī prathamā kakubhāv uttare tasmād bṛhadrathantare ekarcena kurvanti na hi te ekaṃ chando 'yacchat |
नव बृहतो रोहान् रोहति नव प्राणाः प्राणान् एवावरुन्धे । (७।६)
nava bṛhato rohān rohati nava prāṇāḥ prāṇān evāvarundhe |
त्रीन् प्रथमायां रोहति भूतं भवद् भविष्यत् तान् एवावरुन्धे त्रीन् मध्यमायां रोहत्य् आत्मानं प्रजां पशूंस् तान् एवावरुन्धे त्रीन् उत्तमायां रोहति त्रय इमे लोका एष्व् एव लोकेषु प्रतितिष्ठति । (७।७)
trīn prathamāyāṃ rohati bhūtaṃ bhavad bhaviṣyat tān evāvarundhe trīn madhyamāyāṃ rohaty ātmānaṃ prajāṃ paśūṃs tān evāvarundhe trīn uttamāyāṃ rohati traya ime lokā eṣv eva lokeṣu pratitiṣṭhati |
सर्वान् कामान् अवरुन्धे य एवं विद्वान् बृहतो रोहान् रोहति । (७।८)
sarvān kāmān avarundhe ya evaṃ vidvān bṛhato rohān rohati |
वज्रेण वा एतत् प्रस्तोतोद्गातारम् अभिप्रवर्तयति यद् रथन्तरं प्रस्तौति समुद्रम् अन्तर्धायोद्गायेद् वाग् इत्य् आदेयं वाग् वै समुद्रः समुद्रम् एवान्तर्दधात्य् अहिंसायै । (७।९)
vajreṇa vā etat prastotodgātāram abhipravartayati yad rathantaraṃ prastauti samudram antardhāyodgāyed vāg ity ādeyaṃ vāg vai samudraḥ samudram evāntardadhāty ahiṃsāyai |
बलवद् गेयं वज्रम् एवं प्रवृत्तं प्रत्युद्गृह्णाति । (७।१०)
balavad geyaṃ vajram evaṃ pravṛttaṃ pratyudgṛhṇāti |
बल्वला कुर्वता गेयम् अभिलोभयतेव वज्रम् एवाभिलोभयति । (७।११)
balvalā kurvatā geyam abhilobhayateva vajram evābhilobhayati |
देवरथो वै रथन्तरम् अक्षरेणाक्षरेण प्रतिष्ठापयतोद्गेयम् अरेणारेण हि रथः प्रतितिष्ठति । (७।१३)
devaratho vai rathantaram akṣareṇākṣareṇa pratiṣṭhāpayatodgeyam areṇāreṇa hi rathaḥ pratitiṣṭhati |
यो वै देवरथम् अनन्वालभ्यातिष्ठत्य् अवास्मात् पद्यत इयं वै देवरथ इमाम् आलभ्योद्गायेन् नास्माद् अवपद्यते । (७।१४)
yo vai devaratham ananvālabhyātiṣṭhaty avāsmāt padyata iyaṃ vai devaratha imām ālabhyodgāyen nāsmād avapadyate |
ईश्वरं वै रथन्तरम् उद्गातुश् चक्षुः प्रमथितोः प्रस्तूयमाने संमीलेत् स्वर्दृशं प्रतिवीक्षेत नैनं चक्षुर् जहाति । (७।१५)
īśvaraṃ vai rathantaram udgātuś cakṣuḥ pramathitoḥ prastūyamāne saṃmīlet svardṛśaṃ prativīkṣeta nainaṃ cakṣur jahāti |
प्रजननं वै रथन्तरं यत् तस्थुष इत्य् आहास्थायुकोद्गातुर् वाग् भवत्य् अपि प्रजननं हन्त्य् अस्थुष इति वक्तव्यं सुस्थुष इति वा स्थायुकोद्गातुर् वाग् भवति न प्रजननम् अपि हन्ति । (७।१६)
prajananaṃ vai rathantaraṃ yat tasthuṣa ity āhāsthāyukodgātur vāg bhavaty api prajananaṃ hanty asthuṣa iti vaktavyaṃ susthuṣa iti vā sthāyukodgātur vāg bhavati na prajananam api hanti |
पृष्ठानि वा असृज्यन्त तैर् देवाः स्वर्गं लोकम् आयंस् तेषां रथन्तरं महिम्ना नाशक्नोद् उत्पतत् । (७।१७)
pṛṣṭhāni vā asṛjyanta tair devāḥ svargaṃ lokam āyaṃs teṣāṃ rathantaraṃ mahimnā nāśaknod utpatat |
तस्य वशिष्ठो महिम्नो विनिधाय तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकम् ऐत् तान् संभृत्योद्गायेत् । (७।१८)
tasya vaśiṣṭho mahimno vinidhāya tena stutvā svargaṃ lokam ait tān saṃbhṛtyodgāyet |
यस् ते गोषु महिमा यस् ते अप्सु रथे वा ते स्तनयित्नौ य उ ते यस् ते अग्नौ महिमा तेन संभव रथन्तर द्रविणवन् न एधि ॥ (७।१९)
yas te goṣu mahimā yas te apsu rathe vā te stanayitnau ya u te yas te agnau mahimā tena saṃbhava rathantara draviṇavan na edhi ||
अपो वा ऋत्व्यम् आर्छत् तासां वायुः पृष्ठे व्यवर्तत ततो वसु वामं समभवत् तस्मिन् मित्रावरुणौ पर्यपश्यतां ताव् अब्रूतां वामं मर्या इदं देवेष्व् आजानीति तस्माद् वामदेव्यम् । (८।१)
apo vā ṛtvyam ārchat tāsāṃ vāyuḥ pṛṣṭhe vyavartata tato vasu vāmaṃ samabhavat tasmin mitrāvaruṇau paryapaśyatāṃ tāv abrūtāṃ vāmaṃ maryā idaṃ deveṣv ājānīti tasmād vāmadevyam |
तत् परिगृह्णन्ताव् अब्रूताम् इदम् अविदावेदं नौ माभ्यर्तिढ्वम् इति तत् प्रजापतिर् अब्रवीन् मद् वा एतद्ध्य् अजनि मम वा एतद् इति तद् अग्निर् अब्रवीन् मां वा एतद् अन्नम् अजनि मम वा एतद् इति तद् इन्द्रो ऽब्रवीच्छ्रेष्ठस्था वा एतद् अहं वः श्रेष्ठो ऽस्मि मम वा एतद् इति तद् विश्वे देवा अब्रुवन्न् अस्मद्देवत्यं वा एतद् यद् अद्भ्यो ऽधि समभूद् अस्माकं वा एतद् इति तत् प्रजापतिर् अब्रवीत् सर्वेषां न इदम् अस्तु सर्व इदम् उपजीवामेति तत् पृष्ठेषु न्यदधुः सर्वदेवत्यं वै वामदेव्यम् । (८।२)
tat parigṛhṇantāv abrūtām idam avidāvedaṃ nau mābhyartiḍhvam iti tat prajāpatir abravīn mad vā etaddhy ajani mama vā etad iti tad agnir abravīn māṃ vā etad annam ajani mama vā etad iti tad indro 'bravīcchreṣṭhasthā vā etad ahaṃ vaḥ śreṣṭho 'smi mama vā etad iti tad viśve devā abruvann asmaddevatyaṃ vā etad yad adbhyo 'dhi samabhūd asmākaṃ vā etad iti tat prajāpatir abravīt sarveṣāṃ na idam astu sarva idam upajīvāmeti tat pṛṣṭheṣu nyadadhuḥ sarvadevatyaṃ vai vāmadevyam |
यत् कवतीषु तेन प्राजापत्यं को हि प्रजापतिर् यद् अनिरुक्तासु तेन प्राजापत्यम् अनिरुक्तो हि प्रजापतिः । (८।३)
yat kavatīṣu tena prājāpatyaṃ ko hi prajāpatir yad aniruktāsu tena prājāpatyam anirukto hi prajāpatiḥ |
यद् गायत्रीषु तेनाग्नेयं गायत्रच्छन्दा ह्य् अग्निः । (८।४)
yad gāyatrīṣu tenāgneyaṃ gāyatracchandā hy agniḥ |
यत् पृष्ठेषु न्यददधुस् तेनैन्द्रं सर्वाणि हि पृष्ठानीन्द्रस्य निष्कैवल्यानि । (८।५)
yat pṛṣṭheṣu nyadadadhus tenaindraṃ sarvāṇi hi pṛṣṭhānīndrasya niṣkaivalyāni |
यन् मैत्रावरुणो ऽनुशंसति तेन मैत्रावरुणम् । (८।६)
yan maitrāvaruṇo 'nuśaṃsati tena maitrāvaruṇam |
यद् बहुदेवत्यम् उत्तमं पदं तेन वैश्वदेवं सर्वेष्व् एव रूपेषु प्रतितिष्ठति । (८।७)
yad bahudevatyam uttamaṃ padaṃ tena vaiśvadevaṃ sarveṣv eva rūpeṣu pratitiṣṭhati |
प्रजापतिर् वा एतां गायत्रीं योनिम् अपश्यत् स आदीधीतास्माद् योनेः पृष्ठानि सृजा इति । (८।८)
prajāpatir vā etāṃ gāyatrīṃ yonim apaśyat sa ādīdhītāsmād yoneḥ pṛṣṭhāni sṛjā iti |
स रथन्तरम् असृजत तद् रथस्य घोषो ऽन्वसृज्यत । (८।९)
sa rathantaram asṛjata tad rathasya ghoṣo 'nvasṛjyata |
स बृहद् असृजत तत् स्तनयित्नोर् घोषो ऽन्वसृज्यत स वैरूपम् असृजत तद् वा तस्य घोषो ऽन्वसृज्यत । (८।१०)
sa bṛhad asṛjata tat stanayitnor ghoṣo 'nvasṛjyata sa vairūpam asṛjata tad vā tasya ghoṣo 'nvasṛjyata |
स वैरूपम् असृजत तद् अग्नेर् घोषो ऽन्वसृज्यत । (८।११)
sa vairūpam asṛjata tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata |
स शक्वरीर् असृजत तद् अपां घोषो ऽन्वसृज्यत । (८।१२)
sa śakvarīr asṛjata tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata |
स रेवतीर् असृजत तद् गवां घोषो ऽन्वसृज्यत । (८।१३)
sa revatīr asṛjata tad gavāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata |
सर्वे ऽस्मिन् घोषाः सर्वाः पुण्या वाचो वदन्ति य एवं वेद ॥ (८।१५)
sarve 'smin ghoṣāḥ sarvāḥ puṇyā vāco vadanti ya evaṃ veda ||
तस्मात् पृष्ठानां स्तोत्रं वामदेव्येनानुष्टुवन्ति शान्त्यै । (९।३)
tasmāt pṛṣṭhānāṃ stotraṃ vāmadevyenānuṣṭuvanti śāntyai |
यद्धि पुत्रो ऽशान्तं चरति पिता तच्छमयति । (९।४)
yaddhi putro 'śāntaṃ carati pitā tacchamayati |
अयं वै लोको मध्यमो वामदेव्यम् एतस्माद् वा इमौ लोकौ विष्वञ्चाव् असृज्येतां बृहच् च रथन्तरं च । (९।५)
ayaṃ vai loko madhyamo vāmadevyam etasmād vā imau lokau viṣvañcāv asṛjyetāṃ bṛhac ca rathantaraṃ ca |
यद् रथन्तरेण स्तुवन्ति ये रथन्तराः पशवो ऽन्तरीक्षं त उपश्रयन्ति यद् बृहता स्तुवन्ति ये बार्हताः पशवो ऽन्तरीक्षं त उपश्रयन्ति ते वामदेव्यस्य स्तोत्रेणावरुद्धाः । (९।६)
yad rathantareṇa stuvanti ye rathantarāḥ paśavo 'ntarīkṣaṃ ta upaśrayanti yad bṛhatā stuvanti ye bārhatāḥ paśavo 'ntarīkṣaṃ ta upaśrayanti te vāmadevyasya stotreṇāvaruddhāḥ |
ध्रुव आसीनो वामदेव्येनोद्गायेत् पशूनाम् उपवृत्यै । (९।७)
dhruva āsīno vāmadevyenodgāyet paśūnām upavṛtyai |
अन्तरिक्षं वै वामदेव्यम् अधून्वतेवोद्गेयम् अधूतम् इवान्तरिक्षं पशवो वै वामदेव्यम् अहिंसतेवोद्गेयं पशूनाम् अहिंसायै । (९।९)
antarikṣaṃ vai vāmadevyam adhūnvatevodgeyam adhūtam ivāntarikṣaṃ paśavo vai vāmadevyam ahiṃsatevodgeyaṃ paśūnām ahiṃsāyai |
यथाङ्कुली पुत्रान् संदश्यासंभिन्दन्ती हरति यथा वातो ऽप्सु शनैर् वाति । (९।११)
yathāṅkulī putrān saṃdaśyāsaṃbhindantī harati yathā vāto 'psu śanair vāti |
यो वै स्वधूर् वामदेव्यं गायति स्वधूर् भवति । (९।१३)
yo vai svadhūr vāmadevyaṃ gāyati svadhūr bhavati |
यात्य् अस्यान्यो नियानेन नान्यस्य नियानेन याति । (९।१४)
yāty asyānyo niyānena nānyasya niyānena yāti |
न बृहतो न रथन्तरस्यानुरूपं गेयं स्वेनैवायतनेन गेयम् आयतनवान् भवति । (९।१५)
na bṛhato na rathantarasyānurūpaṃ geyaṃ svenaivāyatanena geyam āyatanavān bhavati |
देवा वै पशून् व्यभजन्त ते रुद्रम् अन्तरायंस् तान् वामदेव्यस्य स्तोत्र उपेक्षते । (९।१६)
devā vai paśūn vyabhajanta te rudram antarāyaṃs tān vāmadevyasya stotra upekṣate |
यन् निराह रुद्राय पशून् अपिदधाति रुद्रस् तां समां पशून् धातुको भवति । (९।१८)
yan nirāha rudrāya paśūn apidadhāti rudras tāṃ samāṃ paśūn dhātuko bhavati |
आपो वै रेवत्यः पशवो वामदेव्यम् अद्भ्य एवास्मै पशून् प्रजनयति । (९।२०)
āpo vai revatyaḥ paśavo vāmadevyam adbhya evāsmai paśūn prajanayati |
अनवर्तिः पशुतो भवति प्रजा स्वस्य मीलितेव भवति । (९।२१)
anavartiḥ paśuto bhavati prajā svasya mīliteva bhavati |
इमौ वै लोकौ सहास्तां तौ वियन्ताव् अब्रूतां विवाहं विवहावहै सह नाव् अस्त्व् इति । (१०।१)
imau vai lokau sahāstāṃ tau viyantāv abrūtāṃ vivāhaṃ vivahāvahai saha nāv astv iti |
तयोर् अयम् अमुष्मै श्यैतं प्रायच्छन् नौधसम् असाव् अस्मै । (१०।२)
tayor ayam amuṣmai śyaitaṃ prāyacchan naudhasam asāv asmai |
तत एनयोर् निधने विपर्यक्रामतां देवविवाहो वै श्यैतनौधसे । (१०।३)
tata enayor nidhane viparyakrāmatāṃ devavivāho vai śyaitanaudhase |
इतो वा इमे लोका ऊर्ध्वाः कल्पमाना यन्त्य् अमुतो ऽर्वाञ्चः कल्पमाना आयन्ति । (१०।५)
ito vā ime lokā ūrdhvāḥ kalpamānā yanty amuto 'rvāñcaḥ kalpamānā āyanti |
यद् रथन्तरेण स्तुवन्तीमं लोकं तेन युनक्त्य् अन्तरिक्षं वामदेव्येन नौधसेनामुं यद् बृहता स्तुवन्त्य् अमुं लोकं तेन युनक्त्य् अन्तरिक्षं वामदेव्येन श्यैतेनेमम् । (१०।६)
yad rathantareṇa stuvantīmaṃ lokaṃ tena yunakty antarikṣaṃ vāmadevyena naudhasenāmuṃ yad bṛhatā stuvanty amuṃ lokaṃ tena yunakty antarikṣaṃ vāmadevyena śyaitenemam |
बृहद्रथन्तरे वै श्यैतनौधसे यद् रथन्तराय नौधसं प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहद् एवास्मै तत् प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहद्ध्य् एतत् परोक्षं यन् नौधसं यद् बृहते श्यैतं प्रति प्रयुञ्जन्ति रथन्तरम् एवास्मै तत् प्रति प्रयुञ्जन्ति रथन्तरं ह्य् एतत् परोक्षं यच्छ्यैतम् । (१०।८)
bṛhadrathantare vai śyaitanaudhase yad rathantarāya naudhasaṃ prati prayuñjanti bṛhad evāsmai tat prati prayuñjanti bṛhaddhy etat parokṣaṃ yan naudhasaṃ yad bṛhate śyaitaṃ prati prayuñjanti rathantaram evāsmai tat prati prayuñjanti rathantaraṃ hy etat parokṣaṃ yacchyaitam |
उभभ्यां बृहद्रथन्तराभ्यां स्तुते य एवं वेद । (१०।९)
ubhabhyāṃ bṛhadrathantarābhyāṃ stute ya evaṃ veda |
देवा वै ब्रह्म व्यभजन्त तां नोधाः काक्षीवत आगच्छत् ते ऽब्रुवन्न् ऋषिर् न आगंस्तस्मै ब्रह्म ददामेति तस्मा एतत् साम प्रायच्छंस् तस्मान् नौधसं ब्रह्म वै नौधसम् । (१०।१०)
devā vai brahma vyabhajanta tāṃ nodhāḥ kākṣīvata āgacchat te 'bruvann ṛṣir na āgaṃstasmai brahma dadāmeti tasmā etat sāma prāyacchaṃs tasmān naudhasaṃ brahma vai naudhasam |
ब्रह्मवर्चसकाम एतेन स्तुवीत ब्रह्मवर्चसी भवति । (१०।११)
brahmavarcasakāma etena stuvīta brahmavarcasī bhavati |
प्रजापतिः पशून् असृजत ते ऽस्मात् सृष्टा अपाक्रामंस् तान् एतेन साम्नाभिव्याहरत् ते ऽस्मा अतिष्ठन्त ते शेत्या अभवन् यच्छेत्या अभवंस् तस्माच्छ्यैतं पशवो वै श्यैतम् । (१०।१३)
prajāpatiḥ paśūn asṛjata te 'smāt sṛṣṭā apākrāmaṃs tān etena sāmnābhivyāharat te 'smā atiṣṭhanta te śetyā abhavan yacchetyā abhavaṃs tasmācchyaitaṃ paśavo vai śyaitam |
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा अशोचंस् ताः श्यैतेन हुंमा इत्य् अभ्यजिघ्रत् ततो वै ताः समैधन्त समेधन्ते तां समां प्रजा यत्रैवं विद्वाञ्छ्यैतेनोद्गायति । (१०।१५)
prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā aśocaṃs tāḥ śyaitena huṃmā ity abhyajighrat tato vai tāḥ samaidhanta samedhante tāṃ samāṃ prajā yatraivaṃ vidvāñchyaitenodgāyati |
एष वै यजमानस्य प्रजापतिर् यद् उद्गाता यच्छ्यैतेन हिङ्करोति प्रजापतिर् एव भूत्वा प्रजा अभिजिघ्रति । (१०।१६)
eṣa vai yajamānasya prajāpatir yad udgātā yacchyaitena hiṅkaroti prajāpatir eva bhūtvā prajā abhijighrati |
वसुनिधनं भवति पशवो वै वसु पशुष्व् एव प्रतितिष्ठति ॥ (१०।१७)
vasunidhanaṃ bhavati paśavo vai vasu paśuṣv eva pratitiṣṭhati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.