पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
दविद्युतत्य् आरुचेति तृतीयस्याह्नः प्रतिपद् भवति । (१।१)
davidyutaty āruceti tṛtīyasyāhnaḥ pratipad bhavati |
दविद्युतती वै गायत्री परिष्टोभन्ती त्रिष्टुब् गवाशीर् जगती त्रीणि रूपाणि समारभते त्रिरात्रस्याविस्रंसाय । (१।२)
davidyutatī vai gāyatrī pariṣṭobhantī triṣṭub gavāśīr jagatī trīṇi rūpāṇi samārabhate trirātrasyāvisraṃsāya |
एत इति वै प्रजापतिर् देवान् असृजतासृग्रम् इति मनुष्यान् इन्दव इति पितॄंस् तद् एव तद् अभिवदति । (१।४)
eta iti vai prajāpatir devān asṛjatāsṛgram iti manuṣyān indava iti pitṝṃs tad eva tad abhivadati |
पूर्वम् उ चैव तद् रेपम् अपरेण रूपेणानुवदति यत् पूर्वं रूपम् अपरेण रूपेणो ऽनुवदति तद् अनुरूपस्यानुरूपत्वम् अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद । (१।५)
pūrvam u caiva tad repam apareṇa rūpeṇānuvadati yat pūrvaṃ rūpam apareṇa rūpeṇo 'nuvadati tad anurūpasyānurūpatvam anurūpa enaṃ putro jāyate ya evaṃ veda |
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचो भवतः प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (१।६)
stotrīyānurūpau tṛco bhavataḥ prāṇāpānānām avaruddhyai |
राजा मेधाभिर् ईयते पवमानो मनाव् अध्य् अन्तरिक्षेण यातव इति । (१।७)
rājā medhābhir īyate pavamāno manāv adhy antarikṣeṇa yātava iti |
अन्तरिक्षदेवत्यस् तृचो भवत्य् अन्तरिक्षदेवत्यम् एतद् अहर् यत् तृतीयं तद् एव तद् अभिवदति । (१।८)
antarikṣadevatyas tṛco bhavaty antarikṣadevatyam etad ahar yat tṛtīyaṃ tad eva tad abhivadati |
पञ्चर्चौ भवति पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तम् अन्नम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (१।९)
pañcarcau bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅktam annam annādyasyāvaruddhyai |
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युपयान्ति । (१।१०)
tṛca uttamo bhavati yenaiva prāṇena prayanti tam abhyupayānti |
सप्तदश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रजात्यै ॥ (१।११)
saptadaśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai prajātyai ||
अग्निनाग्निः समिध्यत इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति । (२।१)
agnināgniḥ samidhyata ity āgneyam ājyaṃ bhavati |
पूर्वे एव तद् अहनी समिद्धे तृतीयम् अहर् अभिसमिन्धे । (२।२)
pūrve eva tad ahanī samiddhe tṛtīyam ahar abhisamindhe |
मित्रं हुवे पूतदक्षम् इति राथन्तरम् मैत्रावरुणम् । (२।३)
mitraṃ huve pūtadakṣam iti rāthantaram maitrāvaruṇam |
रथन्तरम् एतत् परोक्षं यद् वैरूपं राथन्तरम् एव तद् रूपं निर्द्योतयति । (२।५)
rathantaram etat parokṣaṃ yad vairūpaṃ rāthantaram eva tad rūpaṃ nirdyotayati |
सम् इव वा इमे लोका ददृशिरे ऽन्तरिक्षदेवत्यम् एतद् अहर् यत् तृतीयं तद् एव तद् अभिवदति । (२।७)
sam iva vā ime lokā dadṛśire 'ntarikṣadevatyam etad ahar yat tṛtīyaṃ tad eva tad abhivadati |
ता हुवे ययोर् इदम् इति राथन्तरम् ऐन्द्राग्नम् । (२।८)
tā huve yayor idam iti rāthantaram aindrāgnam |
हुव इति वै राथन्तरं रूपं रथन्तरम् एतत् परोक्षं यद् वैरूपं राथन्तरम् एव तद् रूपं निर्द्योतयति स्तोमः ॥ (२।९)
huva iti vai rāthantaraṃ rūpaṃ rathantaram etat parokṣaṃ yad vairūpaṃ rāthantaram eva tad rūpaṃ nirdyotayati stomaḥ ||
उद्वद् वा एतद् अहर् यत् तृतीयं तद् एव तद् अभिवदति । (३।२)
udvad vā etad ahar yat tṛtīyaṃ tad eva tad abhivadati |
अन्धस्वती भवत्य् अहर् वा अन्धो ऽह्न आरम्भः । (३।३)
andhasvatī bhavaty ahar vā andho 'hna ārambhaḥ |
अभीति रथन्तरस्य रूपं बृहद् इति बृहत उभयोः सह रूपम् उपैत्युभौ हि वर्णावेतद् अहः । (३।५)
abhīti rathantarasya rūpaṃ bṛhad iti bṛhata ubhayoḥ saha rūpam upaityubhau hi varṇāvetad ahaḥ |
तिस्रो वाच ईरयति प्रवह्निर् इति तृतीयस्याह्नो रूपं तेन तृतीयम् अहर् आरभन्ते । (३।६)
tisro vāca īrayati pravahnir iti tṛtīyasyāhno rūpaṃ tena tṛtīyam ahar ārabhante |
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण जागतं ह्येतद् अहः । (३।७)
triṣṭubhaḥ satyo jagatyo rūpeṇa jāgataṃ hyetad ahaḥ |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (३।८)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
अहर् वा एतद् अव्लीयत तद् देवा वैष्टम्भैर् व्यष्टभ्नुवंस् तद् वैष्टम्भस्य वैष्टम्भत्वम् । (३।१०)
ahar vā etad avlīyata tad devā vaiṣṭambhair vyaṣṭabhnuvaṃs tad vaiṣṭambhasya vaiṣṭambhatvam |
अहर् वा एतद् अव्लीयमानं तद् रक्षांस्य् अन्वसचन्त तस्माद् देवाः पौरूमद्गेन रक्षांस्यपाघ्नन्न् अप पाप्मानं हते पौरूमद्गेन तुष्टुवानः । (३।१३)
ahar vā etad avlīyamānaṃ tad rakṣāṃsy anvasacanta tasmād devāḥ paurūmadgena rakṣāṃsyapāghnann apa pāpmānaṃ hate paurūmadgena tuṣṭuvānaḥ |
देवाश् च वासुराश् चास्पर्धन्त ते देवा असुराणां पौरूमद्गेन पुरो ऽमज्जयन् यत् पुरो ऽमज्जयंस्तस्मात् पौरूमद्गं पाप्मानम् एवैतेन भ्रातृव्यं मज्जयति । (३।१४)
devāś ca vāsurāś cāspardhanta te devā asurāṇāṃ paurūmadgena puro 'majjayan yat puro 'majjayaṃstasmāt paurūmadgaṃ pāpmānam evaitena bhrātṛvyaṃ majjayati |
उभयतः स्तोत्रं तथा ह्य् एतस्याह्नो रूपम् । (३।१७)
ubhayataḥ stotraṃ tathā hy etasyāhno rūpam |
अन्तरिक्षदेवत्यम् एतद् अहर् यत् तृतीयम् अन्तरिक्ष एव तद् अन्तरिक्षेण स्तुवते प्रतिष्ठायै । (३।१९)
antarikṣadevatyam etad ahar yat tṛtīyam antarikṣa eva tad antarikṣeṇa stuvate pratiṣṭhāyai |
अस् इति वै राथन्तरं रूपं हस् इति बार्हतं तृतीयम् एव तद् रूपम् उपयन्ति समृद्ध्यै । (३।२१)
as iti vai rāthantaraṃ rūpaṃ has iti bārhataṃ tṛtīyam eva tad rūpam upayanti samṛddhyai |
एतेन वा अङ्गिरसः संक्रोशमानाः स्वर्गं लोकम् आपन् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः स्तोमः ॥ (३।२३)
etena vā aṅgirasaḥ saṃkrośamānāḥ svargaṃ lokam āpan svargasya lokasyānukhyātyai svargāllokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ stomaḥ ||
यद्य् आव इन्द्र ते शतम् इति शतवत्यो भवन्ति । (४।१)
yady āva indra te śatam iti śatavatyo bhavanti |
शतवद् वै पशूनां रूपं सहस्रवत् पशूनाम् एवैताभी रूपम् अवरुन्धे । (४।२)
śatavad vai paśūnāṃ rūpaṃ sahasravat paśūnām evaitābhī rūpam avarundhe |
वयङ्घत्वा सुतावन्त इति सतोबृहत्यो वर्षीयश् छन्द आक्रमते ऽनपभ्रंशाय । (४।३)
vayaṅghatvā sutāvanta iti satobṛhatyo varṣīyaś chanda ākramate 'napabhraṃśāya |
आव इन्द्रं पुरुहूतं न मे गिरेत्य् आवद् अक्षरम् उद्धतम् इव वै तृतीयम् अहर् यद् एव तावद् अक्षरं भवत्य् अहर् एवैतेन प्रतिष्ठापयति । (४।५)
āva indraṃ puruhūtaṃ na me girety āvad akṣaram uddhatam iva vai tṛtīyam ahar yad eva tāvad akṣaraṃ bhavaty ahar evaitena pratiṣṭhāpayati |
पञ्चनिधनं वैरूपं पृष्ठं भवति दिशां धृत्यै । (४।६)
pañcanidhanaṃ vairūpaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati diśāṃ dhṛtyai |
पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तम् अन्नम् अन्नाघस्यावरुद्ध्यै । (४।७)
pañcapadā paṅktiḥ pāṅktam annam annāghasyāvaruddhyai |
दिशां वा एतत् साम यद् वैरूपं दिशो ह्य् एवैतेनाभिवदति । (४।८)
diśāṃ vā etat sāma yad vairūpaṃ diśo hy evaitenābhivadati |
अथ यत् पञ्चनिधनं तेनर्तूनां पञ्च ह्य् ऋतवः । (४।९)
atha yat pañcanidhanaṃ tenartūnāṃ pañca hy ṛtavaḥ |
ऋतुभिश् च वा इमे लोका दिग्भिश् चावृतास् तेष्व् एवोभयेषु यजमानं प्रतिष्ठापयति यजमानं वा अनुप्रतितिष्ठन्तम् उद्गाता प्रतितिष्ठति य एवं विद्वान् वैरूपेणोद्गायति । (४।१०)
ṛtubhiś ca vā ime lokā digbhiś cāvṛtās teṣv evobhayeṣu yajamānaṃ pratiṣṭhāpayati yajamānaṃ vā anupratitiṣṭhantam udgātā pratitiṣṭhati ya evaṃ vidvān vairūpeṇodgāyati |
दिशं विशम् इति निधनम् उपयन्ति दिशां धृत्यै । (४।१२)
diśaṃ viśam iti nidhanam upayanti diśāṃ dhṛtyai |
हस् इत्य् उपरिष्टाद् दिशां निधनम् उपयन्ति तेन बार्हतम् । (४।१३)
has ity upariṣṭād diśāṃ nidhanam upayanti tena bārhatam |
राथन्तरो वा अयं लोको बार्हतो ऽसाव् उभे एव तद् बृहद्रथन्तरयो रूपेणापराध्नोति । (४।१४)
rāthantaro vā ayaṃ loko bārhato 'sāv ubhe eva tad bṛhadrathantarayo rūpeṇāparādhnoti |
अनड्वाहौ वा एतौ देवयानौ यजमानस्य यद् बृहद्रथन्तरे ताव् एव तद् युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । (४।१५)
anaḍvāhau vā etau devayānau yajamānasya yad bṛhadrathantare tāv eva tad yunakti svargasya lokasya samaṣṭyai |
यथा मण्डूक आट् करोत्य् एवं निधनम् उपयन्त्य् अयातयामतायै । (४।१७)
yathā maṇḍūka āṭ karoty evaṃ nidhanam upayanty ayātayāmatāyai |
द्वादश वैरूपाणि भवन्ति द्वादशमासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रतितिष्ठति । (४।१८)
dvādaśa vairūpāṇi bhavanti dvādaśamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva pratitiṣṭhati |
विरूपः संवत्सरो विरूपम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (४।१९)
virūpaḥ saṃvatsaro virūpam annādyasyāvaruddhyai |
महावैष्टम्भं ब्रह्मसाम भवत्य् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (४।२०)
mahāvaiṣṭambhaṃ brahmasāma bhavaty annādyasyāvaruddhyai |
यदा वै पुरुषो ऽन्नम् अत्त्य् अथान्तरतो विष्टब्धः । (४।२१)
yadā vai puruṣo 'nnam atty athāntarato viṣṭabdhaḥ |
सतो बृहतीषु स्तुवन्ति पूर्वयोर् अह्नोः प्रत्युद्यमाय । (४।२३)
sato bṛhatīṣu stuvanti pūrvayor ahnoḥ pratyudyamāya |
अग्निर् वा एतस्य पशून् अपक्रमयति यस्य पशवो ऽपक्रामन्त्य् अग्निर् एव तस्य पशून् अभिक्रमयति यस्य पशवो ऽभिक्रामन्ति । (४।२६)
agnir vā etasya paśūn apakramayati yasya paśavo 'pakrāmanty agnir eva tasya paśūn abhikramayati yasya paśavo 'bhikrāmanti |
अभ्य् अभ्य् एवास्य पशवः क्रामन्ति य एवं विद्वान् रौरवेण स्तुवते । (४।२७)
abhy abhy evāsya paśavaḥ krāmanti ya evaṃ vidvān rauraveṇa stuvate |
परिष्टुब्धेडं तथा ह्य् एतस्याह्नो रूपं स्तोमः ॥ (४।२८)
pariṣṭubdheḍaṃ tathā hy etasyāhno rūpaṃ stomaḥ ||
तिस्रो वाच उदीरत इति तृतीयस्याह्नो रूपं तेन तृतीयम् अहर् आरभन्ते । (५।१)
tisro vāca udīrata iti tṛtīyasyāhno rūpaṃ tena tṛtīyam ahar ārabhante |
उद्वद् वा एतत् त्रिवद् अहर् यत् तृतीयं तद् एव तद् अभिवदति । (५।२)
udvad vā etat trivad ahar yat tṛtīyaṃ tad eva tad abhivadati |
अन्तो वै तृतीयम् अहस् तस्यैताः पर्याप्त्यै । (५।४)
anto vai tṛtīyam ahas tasyaitāḥ paryāptyai |
सखाय आनिषीदत इत्य् उद्धत्तम् इव वै तृतीयम् अहर् यद् आह निषीदतेत्य् अहर् एवैतेन प्रतिष्ठापयति । (५।५)
sakhāya āniṣīdata ity uddhattam iva vai tṛtīyam ahar yad āha niṣīdatety ahar evaitena pratiṣṭhāpayati |
सुतासो मधुमत्तमा इत्य् अनुष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण जागतं ह्य् एतद् अहः । (५।६)
sutāso madhumattamā ity anuṣṭubhaḥ satyo jagatyo rūpeṇa jāgataṃ hy etad ahaḥ |
विततम् इव वा इदम् अन्तरिक्षम् अन्तरेमे अन्तरिक्षदेवत्यम् एतद् अहर् यत् तृतीयं तद् एव तद् अभिवदति । (५।८)
vitatam iva vā idam antarikṣam antareme antarikṣadevatyam etad ahar yat tṛtīyaṃ tad eva tad abhivadati |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (५।९)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
पष्ठवाड् वा एतेनाङ्गिरसश् चतुर्थस्याह्नो वाचं वदन्तीम् उपाशृणोत् स हो वाग् इति निधनम् उपैत् तद् अस्याभ्युदितं तद् अहर् अवसत् । (५।११)
paṣṭhavāḍ vā etenāṅgirasaś caturthasyāhno vācaṃ vadantīm upāśṛṇot sa ho vāg iti nidhanam upait tad asyābhyuditaṃ tad ahar avasat |
वाग् वै द्वादशाहो वाच्य् एव तद् वाचा स्तुवते यज्ञस्य प्रभूत्यै । (५।१३)
vāg vai dvādaśāho vācy eva tad vācā stuvate yajñasya prabhūtyai |
निष्किरीयाः सत्त्रम् आसत ते तृतीयम् अहर् न प्राजानंस् तान् एतत् साम गायमानान् वाग् उपाप्लवत् तेन तृतीयम् अहः प्राजानंस् ते ऽब्रुवन्न् इयं वाव नस् तृतीयम् अहर् अदीदृशद् इति तृतीयस्यैवैषाह्नो दृष्टिः । (५।१४)
niṣkirīyāḥ sattram āsata te tṛtīyam ahar na prājānaṃs tān etat sāma gāyamānān vāg upāplavat tena tṛtīyam ahaḥ prājānaṃs te 'bruvann iyaṃ vāva nas tṛtīyam ahar adīdṛśad iti tṛtīyasyaivaiṣāhno dṛṣṭiḥ |
शुक्तिर् वा एतेनाङ्गिरसो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकम् अपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै स्वर्गाल् लोकान् न च्यवते तुष्टुवानः । (५।१६)
śuktir vā etenāṅgiraso 'ñjasā svargaṃ lokam apaśyat svargasya lokasyānukhyātyai svargāl lokān na cyavate tuṣṭuvānaḥ |
गौरीवितं भवति यद् एव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् । (५।१७)
gaurīvitaṃ bhavati yad eva gaurīvitasya brāhmaṇam |
इन्द्रं वा अक्ष्यामयिणं भूतानि नास्वापयंस् तम् एतेन त्वाष्ट्रयो ऽस्वापयंस् तद् वाव तास् तर्ह्य् अकामयन्त । (५।१९)
indraṃ vā akṣyāmayiṇaṃ bhūtāni nāsvāpayaṃs tam etena tvāṣṭrayo 'svāpayaṃs tad vāva tās tarhy akāmayanta |
कामसनि साम त्वाष्ट्रीसाम कामम् एवैतेनावरुन्धे । (५।२०)
kāmasani sāma tvāṣṭrīsāma kāmam evaitenāvarundhe |
इन्द्रो वृत्राद् बिभ्यद् गां प्राविशत् तं त्वाष्ट्रयो ऽब्रुवं जनयामेति तम् एतैः सामभिर् अजनयं जायामहा इति वै सत्त्रम् आसते जायन्त एव । (५।२१)
indro vṛtrād bibhyad gāṃ prāviśat taṃ tvāṣṭrayo 'bruvaṃ janayāmeti tam etaiḥ sāmabhir ajanayaṃ jāyāmahā iti vai sattram āsate jāyanta eva |
देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त यं देवानाम् अघ्नन् न स समभवद् यम् असुराणां सं सो ऽभवत् ते देवास् तपो ऽतप्यन्त त एतद् अरिष्टम् अपश्यंस् ततो ऽयं देवानाम् अघ्नत् सं सो ऽभवद् यम् असुराणां न स समभवद् अनेनारिषामेति तद् अरिष्टस्यारिष्टत्वम् अरिष्टया एवारिष्टम् अन्ततः क्रियते । (५।२३)
devāś ca vā asurāś cāspardhanta yaṃ devānām aghnan na sa samabhavad yam asurāṇāṃ saṃ so 'bhavat te devās tapo 'tapyanta ta etad ariṣṭam apaśyaṃs tato 'yaṃ devānām aghnat saṃ so 'bhavad yam asurāṇāṃ na sa samabhavad anenāriṣāmeti tad ariṣṭasyāriṣṭatvam ariṣṭayā evāriṣṭam antataḥ kriyate |
द्रवन्तीम् इडाम् उत्तमाम् उपयन्ति चतुर्थस्याह्नः सन्तत्यै स्तोमः ॥ (५।२५)
dravantīm iḍām uttamām upayanti caturthasyāhnaḥ santatyai stomaḥ ||
तं ते मद् अङ्गणीम् असीति मदवद् वै रसवत् तृतीयसवनं मदम् एव तद् रसं दधाति । (६।३)
taṃ te mad aṅgaṇīm asīti madavad vai rasavat tṛtīyasavanaṃ madam eva tad rasaṃ dadhāti |
प्रमंहिष्ठीयेन वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्रावर्तयत् तम् अस्तृणुत भ्रातृव्यवान् प्रमंहिष्ठीयेनोक्थानि प्रणयेत स्तृणुते भ्रातृव्यं वसीयां आत्मना भवति । (६।६)
pramaṃhiṣṭhīyena vā indro vṛtrāya vajraṃ prāvartayat tam astṛṇuta bhrātṛvyavān pramaṃhiṣṭhīyenokthāni praṇayeta stṛṇute bhrātṛvyaṃ vasīyāṃ ātmanā bhavati |
इन्द्रश् च वै नमुचिश् चासुरः समदधातां न नो नक्तं न दिवाहनन् नार्द्रेण न शुष्केणेति तस्य व्युष्टायाम् अनुदित आदित्ये ऽपां फेनेन शिरो ऽछिनद् एतद् वै न नक्तं न दिवा यत् व्युष्टायाम् अनुदित आदित्य एतन् नार्द्रं न शुष्कं यद् अपां फेनस् तद् एनं पापीयां वाचं वदद् अन्ववर्तत वीरहन् न द्रुहो द्रुह इति तन् नर्चा न साम्नापहन्तुम् अशक्नोत् । (६।८)
indraś ca vai namuciś cāsuraḥ samadadhātāṃ na no naktaṃ na divāhanan nārdreṇa na śuṣkeṇeti tasya vyuṣṭāyām anudita āditye 'pāṃ phenena śiro 'chinad etad vai na naktaṃ na divā yat vyuṣṭāyām anudita āditya etan nārdraṃ na śuṣkaṃ yad apāṃ phenas tad enaṃ pāpīyāṃ vācaṃ vadad anvavartata vīrahan na druho druha iti tan narcā na sāmnāpahantum aśaknot |
अपशुचंहते हारिवर्णस्य निधनेन श्रियं च हरश् चोपैति तुष्टुवानः । (६।१०)
apaśucaṃhate hārivarṇasya nidhanena śriyaṃ ca haraś copaiti tuṣṭuvānaḥ |
अङ्गिरसः स्वर्गं लोकं यन्तो रक्षांस्य् अन्वसचन्त तान्य् एतेन तिरश्चाङ्गिरसस् तिर्यङ् पर्यवैद् यत् तिर्यङ् अपर्यवैत् तस्मात् तैरश्च्यं पाप्मा वाव स तान् असचत तं तैरश्च्येनापाघ्नताप पाप्मानं हते तैरश्च्येन तुष्टुवानः । (६।१२)
aṅgirasaḥ svargaṃ lokaṃ yanto rakṣāṃsy anvasacanta tāny etena tiraścāṅgirasas tiryaṅ paryavaid yat tiryaṅ aparyavait tasmāt tairaścyaṃ pāpmā vāva sa tān asacata taṃ tairaścyenāpāghnatāpa pāpmānaṃ hate tairaścyena tuṣṭuvānaḥ |
सप्तदश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रजात्यै ॥ (६।१३)
saptadaśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai prajātyai ||
प्र त आश्विनीः पवमानधेनव इति चतुर्थस्याह्नः प्रतिपद् भवति । (७।१)
pra ta āśvinīḥ pavamānadhenava iti caturthasyāhnaḥ pratipad bhavati |
आप्ते त्रिरात्रे रूपेण गायत्र्यो द्वितीयं प्रयन्ति प्रति वै गायत्र्या रूपम् । (७।२)
āpte trirātre rūpeṇa gāyatryo dvitīyaṃ prayanti prati vai gāyatryā rūpam |
जगती प्रतिपद् भवति जागतम् एतद् अहर् यत् तृतीयं जगत्या एव तज् जगतीम् अभिसंक्रामन्ति । (७।३)
jagatī pratipad bhavati jāgatam etad ahar yat tṛtīyaṃ jagatyā eva taj jagatīm abhisaṃkrāmanti |
यद् अतो ऽन्या प्रतिपत्स्यात् प्रतिकूलं वानुकूलं वा स्यात् । (७।४)
yad ato 'nyā pratipatsyāt pratikūlaṃ vānukūlaṃ vā syāt |
जनद्वद् वा एतद् अहर् यच् चतुर्थम् अन्नाद्यं जनयति विराजं जनयत्य् एकविंशं स्तोमं जनयति । (७।६)
janadvad vā etad ahar yac caturtham annādyaṃ janayati virājaṃ janayaty ekaviṃśaṃ stomaṃ janayati |
पूर्वम् उ चैव तद् रूपम् अपरेण रूपेणानुवदति तद् अनुरूपस्यानुरूपत्वम् । (७।७)
pūrvam u caiva tad rūpam apareṇa rūpeṇānuvadati tad anurūpasyānurūpatvam |
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानाम् अवरुद्ध्यै । (७।९)
stotrīyānurūpau tṛcau bhavataḥ prāṇāpānānām avaruddhyai |
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (७।११)
tṛca uttamo bhavati yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
एकविंश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रतितिष्ठति ॥ (७।१२)
ekaviṃśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai pratitiṣṭhati ||
जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविः इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति । (८।१)
janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛviḥ ity āgneyam ājyaṃ bhavati |
जनद्वद् वा एतद् अहर् यच् चतुर्थम् अन्नाद्यं जनयति विराजं जनयत्य् एकविंशं स्तोमं जनयति । (८।२)
janadvad vā etad ahar yac caturtham annādyaṃ janayati virājaṃ janayaty ekaviṃśaṃ stomaṃ janayati |
अयं वां मित्रावरुणा इति बार्हतं मैत्रावरुणम् । (८।३)
ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇā iti bārhataṃ maitrāvaruṇam |
बृहद् एतत् परोक्षं यद् वैराजं बार्हतम् एव तद् रूपं निर्द्योतयति । (८।४)
bṛhad etat parokṣaṃ yad vairājaṃ bārhatam eva tad rūpaṃ nirdyotayati |
इन्द्रो दधीचो अस्थिभिर् इति दाधीचस् तृचो भवति । (८।५)
indro dadhīco asthibhir iti dādhīcas tṛco bhavati |
दध्यङ् वा आङ्गिरसो देवानां पुरोधानीय आसीद् अन्नं वै ब्रह्मणः पुरोधा अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (८।६)
dadhyaṅ vā āṅgiraso devānāṃ purodhānīya āsīd annaṃ vai brahmaṇaḥ purodhā annādyasyāvaruddhyai |
इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिर् अभ्राद् वृष्टिर् इवाजनि इत्य् आनुष्टुभी वै वृष्टिर् आनुष्टुभम् एतद् अहर् यच् चतुर्थं समीच्यौ विराजौ दधात्य् अन्नाद्याय स्तोमः ॥ (८।८)
indrāgnī pūrvyastutir abhrād vṛṣṭir ivājani ity ānuṣṭubhī vai vṛṣṭir ānuṣṭubham etad ahar yac caturthaṃ samīcyau virājau dadhāty annādyāya stomaḥ ||
पयस्व दक्षसाधन इति गायत्री भवति सिद्ध्यै । (९।१)
payasva dakṣasādhana iti gāyatrī bhavati siddhyai |
यत् पवस्वेति तद् बृहतो रूपं बार्हतं ह्य् एतद् अहः । (९।२)
yat pavasveti tad bṛhato rūpaṃ bārhataṃ hy etad ahaḥ |
अति ह्य् आयञ्छकुना इव पप्तिम् एत्य् अति ह्य् अपतत् । (९।४)
ati hy āyañchakunā iva paptim ety ati hy apatat |
गायत्र्यः सत्यस् त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात् त्रिष्टुभां लोके क्रियन्ते । (९।६)
gāyatryaḥ satyas triṣṭubho rūpeṇa tasmāt triṣṭubhāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (९।७)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
चतुर्णिधनम् आथर्वणं भवति चतूरात्रस्य धृत्यै । (९।८)
caturṇidhanam ātharvaṇaṃ bhavati catūrātrasya dhṛtyai |
चतुष्पदानुष्टुभानुष्टुभम् एतद् अहर् यच्चतुर्थम् । (९।९)
catuṣpadānuṣṭubhānuṣṭubham etad ahar yaccaturtham |
भेषजं वाथर्वणानि भेषजम् एव तत् करोति । (९।१०)
bheṣajaṃ vātharvaṇāni bheṣajam eva tat karoti |
एकं वा अन्येन निरुक्तेन निधनेन कामं सनोत्य् अथैतन् निधनकामं सर्वेषां कामानाम् अवरुद्ध्यै । (९।१२)
ekaṃ vā anyena niruktena nidhanena kāmaṃ sanoty athaitan nidhanakāmaṃ sarveṣāṃ kāmānām avaruddhyai |
अनुतुन्नं गायति तथा ह्य् एतस्याह्नो रूपम् । (९।१७)
anutunnaṃ gāyati tathā hy etasyāhno rūpam |
चतुर्णिधनम् आङ्गिरसं भवति चतूरात्रस्य धृत्यै । (९।१८)
caturṇidhanam āṅgirasaṃ bhavati catūrātrasya dhṛtyai |
यद् वा असुराणाम् असोढम् आसीत् तद् देवाः सत्त्रासाहीयेनासहन्त सत्त्रैनान् असक्ष्महीति तत् सत्त्रासाहीयस्य सत्त्रासाहीयत्वम् । (९।२१)
yad vā asurāṇām asoḍham āsīt tad devāḥ sattrāsāhīyenāsahanta sattrainān asakṣmahīti tat sattrāsāhīyasya sattrāsāhīyatvam |
सत्त्रा भ्रातृव्यं सहते सत्त्रासाहीयेन तुष्टुवानः । (९।२२)
sattrā bhrātṛvyaṃ sahate sattrāsāhīyena tuṣṭuvānaḥ |
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव प्राणेन प्रयन्ति तम् अभ्युद्यन्ति । (९।२३)
gāyatrīṣu stuvanti pratiṣṭhāyai brahmavarcasāya yenaiva prāṇena prayanti tam abhyudyanti |
वृषण्वत्यो गायत्रयो भवन्ति तद् उ त्रैष्टुभाद् रूपान् नयन्ति स्तोमः ॥ (९।२४)
vṛṣaṇvatyo gāyatrayo bhavanti tad u traiṣṭubhād rūpān nayanti stomaḥ ||
पिबा सोमम् इन्द्र मन्दतु त्वा यन्ते सुषाव हर्यश्वाद्रिः । (१०।१)
pibā somam indra mandatu tvā yante suṣāva haryaśvādriḥ |
विश्वाः पृतना अभिभृतरन्नर इत्य् अतिजगती वर्षीययश् छन्द आक्रमते ऽनपभ्रंशाय । (१०।२)
viśvāḥ pṛtanā abhibhṛtarannara ity atijagatī varṣīyayaś chanda ākramate 'napabhraṃśāya |
अपभ्रंश इव वा एष यज्ज्यायसश् छन्दसः कनीयश् छन्द उपैति यद् एषा चतुर्थे ऽहन्य् अतिजगती क्रियते ऽनपभ्रंशाय । (१०।३)
apabhraṃśa iva vā eṣa yajjyāyasaś chandasaḥ kanīyaś chanda upaiti yad eṣā caturthe 'hany atijagatī kriyate 'napabhraṃśāya |
राज्ये ह्य् एतर्हि वाचो ऽगच्छन् राज्यम् एवैतया यजमानं गमयन्ति । (१०।५)
rājye hy etarhi vāco 'gacchan rājyam evaitayā yajamānaṃ gamayanti |
छन्दोभिर् वै देवा आदित्यं स्वर्गं लोकम् अहरन् स नाध्रियत तं वैराजस्य निधनेनादृंहंस् तस्मात् पराङ् चार्वाङ् चादित्यस् तपति पराङ् चार्वाङ् चेकारः । (१०।६)
chandobhir vai devā ādityaṃ svargaṃ lokam aharan sa nādhriyata taṃ vairājasya nidhanenādṛṃhaṃs tasmāt parāṅ cārvāṅ cādityas tapati parāṅ cārvāṅ cekāraḥ |
प्रस्तावं प्रस्तुत्य विष्टम्भान् विष्टभ्नोति मुखत एव तद् अन्नाद्यं धत्ते मुखं हि साम्नः प्रस्तावः । (१०।७)
prastāvaṃ prastutya viṣṭambhān viṣṭabhnoti mukhata eva tad annādyaṃ dhatte mukhaṃ hi sāmnaḥ prastāvaḥ |
दशकृत्वो विष्टभ्नोति दशाक्षरा विराड् वैराजम् अन्नम् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (१०।८)
daśakṛtvo viṣṭabhnoti daśākṣarā virāḍ vairājam annam annādyasyāvaruddhyai |
त्रिंशत्कृत्वो विष्टभ्नोति भूयसो ऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (१०।९)
triṃśatkṛtvo viṣṭabhnoti bhūyaso 'nnādyasyāvaruddhyai |
वैराजं साम भवति विराट्सु स्तुवन्ति वैराजा विष्टम्भाः समीचीर् विराजो दधात्य् अन्नाद्याय । (१०।१०)
vairājaṃ sāma bhavati virāṭsu stuvanti vairājā viṣṭambhāḥ samīcīr virājo dadhāty annādyāya |
अनुतुन्नं गायति रेतोधेयायानुतुन्नाद्धि रेतो धीयते । (१०।११)
anutunnaṃ gāyati retodheyāyānutunnāddhi reto dhīyate |
दक्षिण ऊराव् उद्गातुर् अग्निं मन्थन्ति दक्षिणतो हि रेतः सिच्यते । (१०।१२)
dakṣiṇa ūrāv udgātur agniṃ manthanti dakṣiṇato hi retaḥ sicyate |
उपाकृते ऽहिङ्कृते मन्थन्ति जातम् अभिहिङ्करोति । (१०।१३)
upākṛte 'hiṅkṛte manthanti jātam abhihiṅkaroti |
तस्माज्जातं पुत्रं पशवो ऽभिहिङ्कुर्वन्ति । (१०।१४)
tasmājjātaṃ putraṃ paśavo 'bhihiṅkurvanti |
तस्मै जातायामीमांसन्त गार्हपत्ये प्रहरामा३ आग्नीध्रा३ आहवनीया३ इति । (१०।१५)
tasmai jātāyāmīmāṃsanta gārhapatye praharāmā3 āgnīdhrā3 āhavanīyā3 iti |
आहवनीये प्रहरन्त्य् एतद् आयतनो वै यजमानो यदा हवनीये स्वम् एव तद् आयतनं ज्योतिष्मत् करोति । (१०।१६)
āhavanīye praharanty etad āyatano vai yajamāno yadā havanīye svam eva tad āyatanaṃ jyotiṣmat karoti |
ज्योतिष्मान् ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं वेद । (१०।१७)
jyotiṣmān brahmavarcasī bhavati ya evaṃ veda |
आज्येनाभिजुहोति तेजो वा आज्यं तेज एव तद् आत्मन् धत्ते । (१०।१९)
ājyenābhijuhoti tejo vā ājyaṃ teja eva tad ātman dhatte |
प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इति विराजाभिजुहोत्य् अन्नं विराड् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (१०।२०)
preddho agne dīdihi puro na iti virājābhijuhoty annaṃ virāḍ annādyasyāvaruddhyai |
अतिजगतीषु स्तुवन्त्य् अह्न उत्क्रान्त्या उद् वा एतेनाह्ना क्रामन्ति । (१०।२२)
atijagatīṣu stuvanty ahna utkrāntyā ud vā etenāhnā krāmanti |
दिवेति निधनम् उपयन्ति पाप्मनो ऽपहत्या अप पाप्मानं हते त्रैशोकेन तुष्टुवानः । (१०।२३)
diveti nidhanam upayanti pāpmano 'pahatyā apa pāpmānaṃ hate traiśokena tuṣṭuvānaḥ |
अन्नं वै देवाः पृश्नीति वदन्त्य् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । (१०।२५)
annaṃ vai devāḥ pṛśnīti vadanty annādyasyāvaruddhyai |
इडाभिर् ऐडं तथा ह्य् एतस्याह्नो रूपं स्तोमः ॥ (१०।२६)
iḍābhir aiḍaṃ tathā hy etasyāhno rūpaṃ stomaḥ ||
परिप्रिया दिवः कविर् इति परिवत्यो भवन्त्य् अन्तो वै चतुर्थम् अहस् तस्यैताः पर्याप्त्यै । (११।१)
paripriyā divaḥ kavir iti parivatyo bhavanty anto vai caturtham ahas tasyaitāḥ paryāptyai |
त्वं ह्य् अङ्ग दैव्येति त्वम् इति बृहतो रूपं बार्हतं ह्य् एतद् अहः । (११।२)
tvaṃ hy aṅga daivyeti tvam iti bṛhato rūpaṃ bārhataṃ hy etad ahaḥ |
अग्रं ह्य् एतर्हि वाचो ऽगच्छन्न् अग्रम् एवैतया यजमानं गमयन्ति । (११।५)
agraṃ hy etarhi vāco 'gacchann agram evaitayā yajamānaṃ gamayanti |
पुरो जितीवो अन्धसा इति विराजौ वैराजं ह्य् एतद् अहः । (११।६)
puro jitīvo andhasā iti virājau vairājaṃ hy etad ahaḥ |
सोमः पवते जनिता मतीनाम् इति प्रातस्सवने षोडशिनं गृहीतं तं तृतीयसवने प्रजनयन्ति । (११।७)
somaḥ pavate janitā matīnām iti prātassavane ṣoḍaśinaṃ gṛhītaṃ taṃ tṛtīyasavane prajanayanti |
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जगतीनां लोके क्रियन्ते । (११।८)
triṣṭubhaḥ satyo jagatyo rūpeṇa tasmājjagatīnāṃ loke kriyante |
गायत्रं भवति यद् एव गायत्रस्य ब्राह्मणम् । (११।९)
gāyatraṃ bhavati yad eva gāyatrasya brāhmaṇam |
अङ्गिरसो वै सत्त्रम् आसत तेषाम् आप्तः स्पृतः स्वर्गो लोक आसीत् पन्थानं तु देवयानं न प्राजानंस् तेषां कल्याण आङ्गिरसो ध्यायम् उदव्रजत् स ऊर्णायुं गन्धर्वम् अप्सरसां मध्ये प्रेङ्खयमाणम् उपैत् स इयाम् इति यां याम् अभ्यदिशत् सैनम् अकामयत तम् अभ्यवदत् काल्याणा३ इत्य् आसो वै वः स्पृतः स्वर्गो लोकः पन्थानं तु देवयानं न प्रजानीथेदं साम स्वर्ग्यं लोकम् एष्य् अथ मा तु वोचोऽहम् अदर्शम् इति । (११।११)
aṅgiraso vai sattram āsata teṣām āptaḥ spṛtaḥ svargo loka āsīt panthānaṃ tu devayānaṃ na prājānaṃs teṣāṃ kalyāṇa āṅgiraso dhyāyam udavrajat sa ūrṇāyuṃ gandharvam apsarasāṃ madhye preṅkhayamāṇam upait sa iyām iti yāṃ yām abhyadiśat sainam akāmayata tam abhyavadat kālyāṇā3 ity āso vai vaḥ spṛtaḥ svargo lokaḥ panthānaṃ tu devayānaṃ na prajānīthedaṃ sāma svargyaṃ lokam eṣy atha mā tu voco'ham adarśam iti |
स ऐत् कल्याणः सो ऽब्रवीद् आप्तो वै नः स्पृतः स्वर्गो लोकः पन्थानं तु देवयानं प्रजानीम इदं साम स्वर्ग्यं तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकम् एष्याम इति कस् ते ऽवोचद् इत्य् अहम् एवादर्शम् इति तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकम् आयन्न् अहीयत कल्याणो ऽनृतं हि सो ऽवदत् स एषः श्वित्रः । (११।१२)
sa ait kalyāṇaḥ so 'bravīd āpto vai naḥ spṛtaḥ svargo lokaḥ panthānaṃ tu devayānaṃ prajānīma idaṃ sāma svargyaṃ tena stutvā svargaṃ lokam eṣyāma iti kas te 'vocad ity aham evādarśam iti tena stutvā svargaṃ lokam āyann ahīyata kalyāṇo 'nṛtaṃ hi so 'vadat sa eṣaḥ śvitraḥ |
स्वर्ग्यं वा एतत् साम स्वर्गलोकः पुण्यलोको भवत्य् और्णायवेन तुष्टुवानः । (११।१३)
svargyaṃ vā etat sāma svargalokaḥ puṇyaloko bhavaty aurṇāyavena tuṣṭuvānaḥ |
सामार्षेयेण प्रशस्तं त्वं हीत्य् अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै हीति वा अन्नं प्रदीयते षोडशिनम् उ चैवैतेनोद्यच्छति । (११।१५)
sāmārṣeyeṇa praśastaṃ tvaṃ hīty annādyasyāvaruddhyai hīti vā annaṃ pradīyate ṣoḍaśinam u caivaitenodyacchati |
आतमितोर् निधनम् उपयन्त्य् आयुर् एव सर्वम् आप्नुवन्ति । (११।१८)
ātamitor nidhanam upayanty āyur eva sarvam āpnuvanti |
ज्यायो ऽभ्यारम्भम् अतिहाय पञ्चम् अहः षष्ठस्याह्न आरम्भस् तेन षष्ठम् अहर् आरभन्ते सन्तत्यै । (११।२०)
jyāyo 'bhyārambham atihāya pañcam ahaḥ ṣaṣṭhasyāhna ārambhas tena ṣaṣṭham ahar ārabhante santatyai |
षोडशाक्षरेण प्रस्तौति षोडशिनम् उ चैवैतेनोद्यच्छति । (११।२१)
ṣoḍaśākṣareṇa prastauti ṣoḍaśinam u caivaitenodyacchati |
कयोर् अन्नाद्यम् अवरून्ध आन्धीगवेन तुष्टुवानः । (११।२३)
kayor annādyam avarūndha āndhīgavena tuṣṭuvānaḥ |
एतस्मिन् वै वैराजं प्रतिष्ठितं प्रतितिष्ठति वात्सप्रेण तुष्टुवानः । (११।२५)
etasmin vai vairājaṃ pratiṣṭhitaṃ pratitiṣṭhati vātsapreṇa tuṣṭuvānaḥ |
वत्सप्रीर् भालन्दनः श्रद्धां नाविन्दत स तपो ऽतप्यत स एतद् वात्सप्रम् अपश्यत् स श्रद्धाम् अविन्दत श्रद्धा विन्दामहा इति वै सत्त्रम् आसते विन्दते श्रद्धाम् । (११।२६)
vatsaprīr bhālandanaḥ śraddhāṃ nāvindata sa tapo 'tapyata sa etad vātsapram apaśyat sa śraddhām avindata śraddhā vindāmahā iti vai sattram āsate vindate śraddhām |
ईनिधनं तथा ह्य् एतस्याह्नो रूपं निधनान्ताः पवमाना भवन्त्य् अह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ (११।२७)
īnidhanaṃ tathā hy etasyāhno rūpaṃ nidhanāntāḥ pavamānā bhavanty ahno dhṛtyai stomaḥ ||
अवर्धन्त ह्य् एतर्हि यजमानम् एव तथा वर्धयन्ति । (१२।२)
avardhanta hy etarhi yajamānam eva tathā vardhayanti |
वयम् उ त्वाम् अपूर्व्य इत्य् अपूर्वां ह्य् एतर्हि प्रजापतेस् तनूम् अगच्छन्न् अपूर्वम् एवैतया यजमानं गमयन्ति । (१२।३)
vayam u tvām apūrvya ity apūrvāṃ hy etarhi prajāpates tanūm agacchann apūrvam evaitayā yajamānaṃ gamayanti |
इमम् इन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठम् अमर्त्यं मदम् इति ज्यैष्ठं ह्य् एतर्हि वाचो ऽगच्छन् ज्यैष्ठ्यम् एवैतया यजमानं गमयन्ति । (१२।४)
imam indra sutaṃ piba jyeṣṭham amartyaṃ madam iti jyaiṣṭhaṃ hy etarhi vāco 'gacchan jyaiṣṭhyam evaitayā yajamānaṃ gamayanti |
सिन्धुक्षिद् वै राजन्यर्षिर् ज्योग् अपरुद्धश् चरन् स एतत् सैन्धुक्षितम् अपश्यत् सो ऽवागच्छत् प्रत्यतिष्ठद् अवगच्छति प्रतितिष्ठति सैन्धुक्षितेन तुष्टुवानः । (१२।६)
sindhukṣid vai rājanyarṣir jyog aparuddhaś caran sa etat saindhukṣitam apaśyat so 'vāgacchat pratyatiṣṭhad avagacchati pratitiṣṭhati saindhukṣitena tuṣṭuvānaḥ |
पन्नम् इव वै चतुर्थम् अहस् तद् एतेन बृहतस् तेजसोत्तभ्नोति सौभरेण । (१२।८)
pannam iva vai caturtham ahas tad etena bṛhatas tejasottabhnoti saubhareṇa |
एतेन वै वसिष्ठ इन्द्रस्य प्रेमाणम् अगच्छत् प्रेमाणं देवतानां गच्छति वासिष्ठेन तुष्टुवानः स्तोमः ॥ (१२।१०)
etena vai vasiṣṭha indrasya premāṇam agacchat premāṇaṃ devatānāṃ gacchati vāsiṣṭhena tuṣṭuvānaḥ stomaḥ ||
इन्द्रश्च बृहच्च समभवतां तम् इन्द्रं बृहद् एकया तन्वात्यरिच्यत तस्या अबिभेदनया माभिभविष्यतीति सो ऽब्रवीत् षोडशी ते ऽयं यज्ञक्रतुर् अस्त्व् इति स षोडश्य् अभवत् तद् अस्य जन्म । (१३।१)
indraśca bṛhacca samabhavatāṃ tam indraṃ bṛhad ekayā tanvātyaricyata tasyā abibhedanayā mābhibhaviṣyatīti so 'bravīt ṣoḍaśī te 'yaṃ yajñakratur astv iti sa ṣoḍaśy abhavat tad asya janma |
अति श्रिया भ्रातृव्यं रिच्यते यो गायत्रीषु द्विपदासु बृहता षोडशिना स्तुते । (१३।२)
ati śriyā bhrātṛvyaṃ ricyate yo gāyatrīṣu dvipadāsu bṛhatā ṣoḍaśinā stute |
उप नो हरिभिः स्तुतम् इत्य् एता वै गायत्र्यो द्विपदा एतासु स्तोतव्यम् । (१३।३)
upa no haribhiḥ stutam ity etā vai gāyatryo dvipadā etāsu stotavyam |
इन्द्रः प्रजापतिम् उपाधावद् वृत्रं हनानीति तस्मा एताम् अनुष्टुभम् अपहरसं प्रायच्छत् तया नास्तृणुत यद् अस्तृता व्यनदत् तन् नानदस्य नानदत्वम् । (१३।४)
indraḥ prajāpatim upādhāvad vṛtraṃ hanānīti tasmā etām anuṣṭubham apaharasaṃ prāyacchat tayā nāstṛṇuta yad astṛtā vyanadat tan nānadasya nānadatvam |
तं पुनर् उपाधावत् तस्मै सप्तानां होत्राणां हरो निर्माय प्रायच्छत् तम् अस्तृणुत । (१३।५)
taṃ punar upādhāvat tasmai saptānāṃ hotrāṇāṃ haro nirmāya prāyacchat tam astṛṇuta |
तस्माद्धरिवतीषु स्तुवन्ति हरिवतीः शंसन्ति हरिवतीषु ग्रहो गृह्यते हरो ह्य् अस्मै निर्माय प्रायच्छत् । (१३।७)
tasmāddharivatīṣu stuvanti harivatīḥ śaṃsanti harivatīṣu graho gṛhyate haro hy asmai nirmāya prāyacchat |
एकविंशायतनो वा एष यत् षोडशी सप्त हि प्रातस्सवने होत्रा वषट्कुर्वन्ति सप्त माध्यन्दिने सवने सप्त तृतीयसवने । (१३।८)
ekaviṃśāyatano vā eṣa yat ṣoḍaśī sapta hi prātassavane hotrā vaṣaṭkurvanti sapta mādhyandine savane sapta tṛtīyasavane |
गौरीवितिर्वा एतच्छाक्त्यो ब्रह्मणो ऽतिरिक्तम् अपश्यत् तद् गौरीवितम् अभवद् अतिरिक्तं एतद् अतिरिक्तेन स्तुवन्ति यद् गौरीवितेन षोडशिनं श्वस्तनवान् भवत्य् अपि प्रजाया उपकॢप्तः । (१३।१०)
gaurīvitirvā etacchāktyo brahmaṇo 'tiriktam apaśyat tad gaurīvitam abhavad atiriktaṃ etad atiriktena stuvanti yad gaurīvitena ṣoḍaśinaṃ śvastanavān bhavaty api prajāyā upakḷptaḥ |
विशालं लिब्जया श्रुत्याभ्यधाद् इति होवाचोपोदितिर् गोपालेयो ऽनुष्टुभि नानदम् अकर् गौरीवितेन षोडशिनम् अस्तोष्टाञ्जसा श्रियम् उपागान् न श्रिया अवपद्यत इति । (१३।११)
viśālaṃ libjayā śrutyābhyadhād iti hovācopoditir gopāleyo 'nuṣṭubhi nānadam akar gaurīvitena ṣoḍaśinam astoṣṭāñjasā śriyam upāgān na śriyā avapadyata iti |
एष वै विशालं लिब्जया भूत्याभिदधाति यो ऽनुष्टुभि नानदं कृत्वा गौरीवितेन षोडशिना स्तुते ऽञ्जसा श्रियम् उपैति न श्रिया अवपद्यते । (१३।१२)
eṣa vai viśālaṃ libjayā bhūtyābhidadhāti yo 'nuṣṭubhi nānadaṃ kṛtvā gaurīvitena ṣoḍaśinā stute 'ñjasā śriyam upaiti na śriyā avapadyate |
शक्वरीषु षोडशिना स्तुवीत यः कामयेत वज्री स्याम् इति । (१३।१३)
śakvarīṣu ṣoḍaśinā stuvīta yaḥ kāmayeta vajrī syām iti |
वज्रो वै षोडशी वज्रः शक्वर्यो वज्रेणैवास्मै वज्रं स्पृणोति वज्री भवति । (१३।१४)
vajro vai ṣoḍaśī vajraḥ śakvaryo vajreṇaivāsmai vajraṃ spṛṇoti vajrī bhavati |
अनुष्टुप्सु षोडशिना स्तुवीत यः कामयेत न मा वाग् अतिवदेत् । (१३।१५)
anuṣṭupsu ṣoḍaśinā stuvīta yaḥ kāmayeta na mā vāg ativadet |
वज्रो वै षोडशी वाग् अनुष्टुब् वज्रेणैवास्मै वाचं स्पृणोति नैनं वाग् अतिवदति । (१३।१६)
vajro vai ṣoḍaśī vāg anuṣṭub vajreṇaivāsmai vācaṃ spṛṇoti nainaṃ vāg ativadati |
असावि सोम इन्द्र त इत्य् एतासु स्तोतव्यम् । (१३।१७)
asāvi soma indra ta ity etāsu stotavyam |
विराट्स्व् अन्नाद्यकामः षोडशिना स्तुवीत वज्रो वै षोडशी वैराजम् अन्नं वज्रेणैवास्मा अन्नं स्पृणोत्य् अन्नादो भवति । (१३।१८)
virāṭsv annādyakāmaḥ ṣoḍaśinā stuvīta vajro vai ṣoḍaśī vairājam annaṃ vajreṇaivāsmā annaṃ spṛṇoty annādo bhavati |
प्र वो महे वृधे भरध्वम् इत्य् एतासु स्तोतव्यम् । (१३।१९)
pra vo mahe vṛdhe bharadhvam ity etāsu stotavyam |
त्रयस्त्रिंशदक्षरा वा एता विराजो यद् एकविंशतिः प्रतिष्ठा सा यद् द्वादश प्रजातिः सा । (१३।२०)
trayastriṃśadakṣarā vā etā virājo yad ekaviṃśatiḥ pratiṣṭhā sā yad dvādaśa prajātiḥ sā |
प्रतिष्ठाय प्रजायते नो चान्तस्थायां जीर्यते य एवं वेद । (१३।२१)
pratiṣṭhāya prajāyate no cāntasthāyāṃ jīryate ya evaṃ veda |
अथ वा एता एकपदास् त्र्यक्षरा विष्णोश् छन्दो भुरिजः शक्वर्यः । (१३।२२)
atha vā etā ekapadās tryakṣarā viṣṇoś chando bhurijaḥ śakvaryaḥ |
एताभिर् वा इन्द्रो वृत्रम् अहन् क्षिप्रं वा एताभिः पाप्मानं हन्ति क्षिप्रं वसीयान् भवति । (१३।२३)
etābhir vā indro vṛtram ahan kṣipraṃ vā etābhiḥ pāpmānaṃ hanti kṣipraṃ vasīyān bhavati |
चतुस्त्रिंशदक्षराः संस्तुतो भवति त्रयस्त्रिंशद्देवत्ताः प्रजापतिश् चतुस्त्रिंशो देवतानां प्रजापतिम् एवोपयन्त्य् अरिष्ट्यै । (१३।२४)
catustriṃśadakṣarāḥ saṃstuto bhavati trayastriṃśaddevattāḥ prajāpatiś catustriṃśo devatānāṃ prajāpatim evopayanty ariṣṭyai |
हिरण्यं सम्प्रदायं षोडशिना स्तुवते ज्योतिष्मान् अस्य षोडशी भवति । (१३।२५)
hiraṇyaṃ sampradāyaṃ ṣoḍaśinā stuvate jyotiṣmān asya ṣoḍaśī bhavati |
अश्वः कृष्ण उपतिष्ठति साम्येक्षयाय भ्रातृव्यलोकम् एव स विधमंस् तिष्ठति । (१३।२६)
aśvaḥ kṛṣṇa upatiṣṭhati sāmyekṣayāya bhrātṛvyalokam eva sa vidhamaṃs tiṣṭhati |
एकाक्षरं वै देवानाम् अवमं छन्द आसीत् सप्ताक्षरं परमं नवाक्षरम् असुराणाम् अवमं छन्द आसीत् पञ्चदशाक्षरं परमं देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त तान् प्रजापतिर् आनुष्टुभो भूत्वान्तरातिष्ठत् तं देवासुरा व्यह्वयन्त स देवान् उपावर्तत ततो देवा अभवन् परासुराः । (१३।२७)
ekākṣaraṃ vai devānām avamaṃ chanda āsīt saptākṣaraṃ paramaṃ navākṣaram asurāṇām avamaṃ chanda āsīt pañcadaśākṣaraṃ paramaṃ devāś ca vā asurāś cāspardhanta tān prajāpatir ānuṣṭubho bhūtvāntarātiṣṭhat taṃ devāsurā vyahvayanta sa devān upāvartata tato devā abhavan parāsurāḥ |
भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद । (१३।२८)
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda |
ते देवा असुराणाम् एकाक्षरेणैव पञ्चदशाक्षरम् अवृञ्जत द्व्यक्षरेण चतुर्दशाक्षरं त्र्यक्षरेण त्रयोदशाक्षरं चतुरक्षरेण द्वादशाक्षरं पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरं षडक्षरेण दशाक्षरं सप्ताक्षरेण नवाक्षरम् अष्टाभिर् एवाष्टाव् अवृञ्जत । (१३।२९)
te devā asurāṇām ekākṣareṇaiva pañcadaśākṣaram avṛñjata dvyakṣareṇa caturdaśākṣaraṃ tryakṣareṇa trayodaśākṣaraṃ caturakṣareṇa dvādaśākṣaraṃ pañcākṣareṇaikādaśākṣaraṃ ṣaḍakṣareṇa daśākṣaraṃ saptākṣareṇa navākṣaram aṣṭābhir evāṣṭāv avṛñjata |
एवम् एव भ्रातृव्याद् भूतिं वृङ्क्ते य एवं वेद । (१३।३०)
evam eva bhrātṛvyād bhūtiṃ vṛṅkte ya evaṃ veda |
अपरुद्धयज्ञ इव वा एष यत् षोडशी कनीयस्विन इव वै तर्हि देवा आसन् भूयस्विनो ऽसुराः कनीयस्विनः भूयस्विनं भ्रातृव्यं वृङ्क्ते य एवं वेद । (१३।३१)
aparuddhayajña iva vā eṣa yat ṣoḍaśī kanīyasvina iva vai tarhi devā āsan bhūyasvino 'surāḥ kanīyasvinaḥ bhūyasvinaṃ bhrātṛvyaṃ vṛṅkte ya evaṃ veda |
यस्माद् अन्यो न परो ऽस्ति जातो य आबभूव भुवनानि विश्वा । (१३।३२)
yasmād anyo na paro 'sti jāto ya ābabhūva bhuvanāni viśvā |
ज्योतिष्मान् अस्य षोडशी भवति य एवं वेद । (१३।३३)
jyotiṣmān asya ṣoḍaśī bhavati ya evaṃ veda |
एकविंश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रतितिष्ठति ॥ (१३।३४)
ekaviṃśa eva stomo bhavati pratiṣṭhāyai pratitiṣṭhati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.