पञ्चविंशब्राह्मणPañcaviṃśabrāhmaṇa
PaViBr, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
देवा वा उक्थान्य् अभिजित्य रात्रिं नाशक्नुवन्न् अभिजेतुं ते ऽसुरान् रात्रिं तमः प्रविष्टां नानुव्यपश्यंस् त एतम् अनुष्टुप्शिरसं प्रगाथम् अपश्यन् विराजं ज्योतिः तान् विराजा ज्योतिषानुपश्यन्तो ऽनुष्टुभा वज्रेण रात्रेर् निराघ्नन् । (१।१)
devā vā ukthāny abhijitya rātriṃ nāśaknuvann abhijetuṃ te 'surān rātriṃ tamaḥ praviṣṭāṃ nānuvyapaśyaṃs ta etam anuṣṭupśirasaṃ pragātham apaśyan virājaṃ jyotiḥ tān virājā jyotiṣānupaśyanto 'nuṣṭubhā vajreṇa rātrer nirāghnan |
यद् एषो ऽनुष्टुप्शिराः प्रगाथो भवति विराड् एव ज्योतिषानुपश्यन्न् अनुष्टुभा वज्रेण रात्रेर् भ्रातृव्यं निर्हन्ति । (१।२)
yad eṣo 'nuṣṭupśirāḥ pragātho bhavati virāḍ eva jyotiṣānupaśyann anuṣṭubhā vajreṇa rātrer bhrātṛvyaṃ nirhanti |
तान् समन्तं पर्यायं प्राणुदन्त यत् पर्यायं प्राणुदन्त तत् पर्यायाणां पर्यायत्वम् । (१।३)
tān samantaṃ paryāyaṃ prāṇudanta yat paryāyaṃ prāṇudanta tat paryāyāṇāṃ paryāyatvam |
प्रथमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति प्रथमस्य पर्यायस्य । (१।४)
prathamāni padāni punarādīni bhavanti prathamasya paryāyasya |
प्रथमैर् हि पदैः पुनर् आदाय प्रथमरात्रात् प्राणुदन्त । (१।५)
prathamair hi padaiḥ punar ādāya prathamarātrāt prāṇudanta |
अहर् वै पान्तम् अन्धो रात्रिर् अह्नैव तद् रात्रिम् आरभन्ते । (१।७)
ahar vai pāntam andho rātrir ahnaiva tad rātrim ārabhante |
वीतहव्यः श्रायसो ज्योग् निरुद्ध एतत् सामापश्यत् सो ऽवगच्छत् प्रत्यतिष्ठद् अवगच्छति प्रतितिष्ठत्य् एतेन तुष्टुवानः । (१।९)
vītahavyaḥ śrāyaso jyog niruddha etat sāmāpaśyat so 'vagacchat pratyatiṣṭhad avagacchati pratitiṣṭhaty etena tuṣṭuvānaḥ |
तम् इव वा एते प्रविशन्ति ये रात्रिम् उपयन्ति यद् एको निधनं रात्रेर् मुखे भवति प्रज्ञात्यै । (१।१०)
tam iva vā ete praviśanti ye rātrim upayanti yad eko nidhanaṃ rātrer mukhe bhavati prajñātyai |
यदा वै पुरुषः स्वम् ओक आगच्छति सर्वं तर्हि प्रजानाति सर्वम् अस्मै दिवा भवति । (१।११)
yadā vai puruṣaḥ svam oka āgacchati sarvaṃ tarhi prajānāti sarvam asmai divā bhavati |
ते मध्यमं पर्यायम् अश्रयन्त तेषाम् और्ध्वसद्मनेन वाचम् अवृञ्जत । (१।१२)
te madhyamaṃ paryāyam aśrayanta teṣām aurdhvasadmanena vācam avṛñjata |
यथा वा अह्नो माध्यन्दिनं सवनं त्रिणिधनायतनम् एवम् एष रात्रेर् मध्यमः पर्यायस् त्रिणिधनायतनः सलोकत्वाय । (१।१५)
yathā vā ahno mādhyandinaṃ savanaṃ triṇidhanāyatanam evam eṣa rātrer madhyamaḥ paryāyas triṇidhanāyatanaḥ salokatvāya |
मध्यमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति मध्यमस्य पर्यायस्य मध्यमैर् हि पदैः पुनर् आदायं मध्यमरात्रात् प्राणुदन्त । (१।१६)
madhyamāni padāni punarādīni bhavanti madhyamasya paryāyasya madhyamair hi padaiḥ punar ādāyaṃ madhyamarātrāt prāṇudanta |
त उत्तमं पर्यायम् अश्रयन्त तेषां घृतश्च्युन् निधनेन पशून् अवृञ्जत पशवो वै घृतश्च्युतः । (१।१७)
ta uttamaṃ paryāyam aśrayanta teṣāṃ ghṛtaścyun nidhanena paśūn avṛñjata paśavo vai ghṛtaścyutaḥ |
उत्तमानि पदानि पुनरादीनि भवन्त्य् उत्तमस्य पर्यायस्योत्तमैर् हि पदैः पुनर् आदायम् उत्तमरात्रात् प्राणुदन्त । (१।१९)
uttamāni padāni punarādīni bhavanty uttamasya paryāyasyottamair hi padaiḥ punar ādāyam uttamarātrāt prāṇudanta |
द्वादश स्तोत्राण्य् अग्निष्टोमो द्वादश स्तोत्राणि रात्रिः । (१।२४)
dvādaśa stotrāṇy agniṣṭomo dvādaśa stotrāṇi rātriḥ |
यथा वा अह्न उक्थान्य् एवम् एष रात्रेः सन्धिर् नानारूपाण्य् अह्न उक्थानि नानारूपा एते तृचा भवन्ति । (१।२७)
yathā vā ahna ukthāny evam eṣa rātreḥ sandhir nānārūpāṇy ahna ukthāni nānārūpā ete tṛcā bhavanti |
इयं वै रथन्तरम् अस्याम् एव प्रतितिष्ठति । (१।२९)
iyaṃ vai rathantaram asyām eva pratitiṣṭhati |
स्वर्गो लोको बृहत् स्वर्ग एव लोके प्रतितिष्ठति । (१।३१)
svargo loko bṛhat svarga eva loke pratitiṣṭhati |
वारवन्तीयं वा वामदेव्यं वा श्रुद्ध्यं वै तेषाम् एकं पशुकामाय सन्धिं कुर्यात् । (१।३२)
vāravantīyaṃ vā vāmadevyaṃ vā śruddhyaṃ vai teṣām ekaṃ paśukāmāya sandhiṃ kuryāt |
पशवो वा एतानि सामानि पशुष्व् एव प्रतितिष्ठति । (१।३३)
paśavo vā etāni sāmāni paśuṣv eva pratitiṣṭhati |
प्रजापतिर् वा एतत् सहस्रम् असृजत तद् देवेभ्यः प्रायच्छत् तस्मिन् न समराधयंस् ते सूर्यं काष्ठां कृत्वाजिम् अधावन् । (१।३५)
prajāpatir vā etat sahasram asṛjata tad devebhyaḥ prāyacchat tasmin na samarādhayaṃs te sūryaṃ kāṣṭhāṃ kṛtvājim adhāvan |
तेषाम् अश्विनौ प्रथमाव् अधावतां ताव् अन्ववदन् सह नो ऽस्त्विति तावब्रूतां किं ततः स्याद् इति यत् कामयेथे इत्यब्रुवंस् तावब्रूताम् अस्मद्देवत्यम् इदम् उक्थम् उच्याता इति तस्माद् आश्विनम् उच्यते । (१।३६)
teṣām aśvinau prathamāv adhāvatāṃ tāv anvavadan saha no 'stviti tāvabrūtāṃ kiṃ tataḥ syād iti yat kāmayethe ityabruvaṃs tāvabrūtām asmaddevatyam idam uktham ucyātā iti tasmād āśvinam ucyate |
क्षिप्रं शस्यम् आजिम् इव ह्य् एते धावन्त्य् आ सूर्यस्योदेतोः शंसेत् सूर्यं हि काष्ठाम् अकुर्वत ॥ (१।३८)
kṣipraṃ śasyam ājim iva hy ete dhāvanty ā sūryasyodetoḥ śaṃset sūryaṃ hi kāṣṭhām akurvata ||
पान्तम् आ वो अन्धस इति वैतहव्यम् अन्यक्षेत्रं वा एते प्रयन्ति ये रात्रिम् उपयन्ति यद् ओकोनिधनं रात्रेर् मुखे भवत्य् ओकसो ऽप्रच्यावाय । (२।१)
pāntam ā vo andhasa iti vaitahavyam anyakṣetraṃ vā ete prayanti ye rātrim upayanti yad okonidhanaṃ rātrer mukhe bhavaty okaso 'pracyāvāya |
ब्रह्म यद् देवा व्यकुर्वत ततो यद् अत्यरिच्यत तद् गौरीवितम् अभवत् । (२।३)
brahma yad devā vyakurvata tato yad atyaricyata tad gaurīvitam abhavat |
अतिरिक्तं गौरीवितम् अतिरिक्तम् एतत् स्तोत्रं यद् रात्रिर् अतिरिक्त एवातिरिक्तं दधाति । (२।४)
atiriktaṃ gaurīvitam atiriktam etat stotraṃ yad rātrir atirikta evātiriktaṃ dadhāti |
एतेन वै कण्व इन्द्रस्य सांविद्यम् अगच्छद् इन्द्रस्यैवैतेन सांविद्यं गच्छति । (२।६)
etena vai kaṇva indrasya sāṃvidyam agacchad indrasyaivaitena sāṃvidyaṃ gacchati |
इन्द्राय मद्वने सुतम् इति श्रौतकक्षं क्षत्रसाम प्र क्षत्रम् एवैतेन भवति । (२।७)
indrāya madvane sutam iti śrautakakṣaṃ kṣatrasāma pra kṣatram evaitena bhavati |
अग्निष्टोमेन वै देवा इमं लोकम् अभ्यजयन्न् अन्तरिक्षम् उक्थेनातिरात्रेणामुं त इमं लोकं पुनर् अभ्यकामयन्त त इहेत्य् अस्मिंल् लोके प्रत्यतिष्ठन् यद् एतत् साम भवति प्रतिष्ठित्यै । (२।९)
agniṣṭomena vai devā imaṃ lokam abhyajayann antarikṣam ukthenātirātreṇāmuṃ ta imaṃ lokaṃ punar abhyakāmayanta ta ihety asmiṃl loke pratyatiṣṭhan yad etat sāma bhavati pratiṣṭhityai |
असुरा वा एषु लोकेष्व् आसंस् तान् देवा ऊर्ध्वसद्मनेनैभ्यो लोकेभ्यः प्राणुदन्त । (२।११)
asurā vā eṣu lokeṣv āsaṃs tān devā ūrdhvasadmanenaibhyo lokebhyaḥ prāṇudanta |
तद् य एवं वेदैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं प्रणुद्य स्व आयतने सत्त्रम् आस्ते । (२।१२)
tad ya evaṃ vedaibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ praṇudya sva āyatane sattram āste |
अकूपाराङ्गिरसस्यासीत् तस्या यथा गोधायास् त्वग् एव त्वग् आसीत् ताम् एतेन त्रिःसाम्नेन्द्रः पूत्वा सूर्यत्वचसम् अकरोत् तद् वाव सा तर्ह्य् अकामयत यत्कामा एतेन साम्ना स्तुवते स एभ्यः कामः समृध्यते । (२।१४)
akūpārāṅgirasasyāsīt tasyā yathā godhāyās tvag eva tvag āsīt tām etena triḥsāmnendraḥ pūtvā sūryatvacasam akarot tad vāva sā tarhy akāmayata yatkāmā etena sāmnā stuvate sa ebhyaḥ kāmaḥ samṛdhyate |
अभि त्वा वृषभा सुतं इत्य् आर्षभं क्षत्रसाम क्षत्रम् एवैतेन भवति । (२।१५)
abhi tvā vṛṣabhā sutaṃ ity ārṣabhaṃ kṣatrasāma kṣatram evaitena bhavati |
इदं वसो सुतम् अन्ध इति गारम् एतेन वै गर इन्द्रम् अप्रीणात् प्रीत एवास्यैतेनेन्द्रो भवति । (२।१६)
idaṃ vaso sutam andha iti gāram etena vai gara indram aprīṇāt prīta evāsyaitenendro bhavati |
इदं ह्य् अन्व् ओजसेति माधुच्छन्दसं प्रजापतेर् वा एषा तनूर् अयातयाम्नी प्रयुज्यते । (२।१७)
idaṃ hy anv ojaseti mādhucchandasaṃ prajāpater vā eṣā tanūr ayātayāmnī prayujyate |
देवातिथिः सपुत्रो ऽशनायंश् चरन्न् अरण्य उर्वारूण्य् अविन्दत् तान्य् एतेन साम्नोपासीदत् ता अस्मै गावः पृश्नयो भूत्वोदतिष्ठन् यद् एतत् साम भवति पशूनां पुष्ट्यै । (२।१९)
devātithiḥ saputro 'śanāyaṃś carann araṇya urvārūṇy avindat tāny etena sāmnopāsīdat tā asmai gāvaḥ pṛśnayo bhūtvodatiṣṭhan yad etat sāma bhavati paśūnāṃ puṣṭyai |
योगे योगे तवस्तरम् इति सौमेधं रात्रिषाम रात्रेर् एव समृद्ध्यै । (२।२०)
yoge yoge tavastaram iti saumedhaṃ rātriṣāma rātrer eva samṛddhyai |
कुत्सश् च लुशश् चेन्द्रं व्यह्वयेतां स इन्द्रः कुत्सम् उपावर्तत तं शतेन वार्ध्रीभिर् आण्डयोर् अबध्नात् तं लुशो ऽभ्यवदत् प्रमुच्यस्व परि कुत्साद् इहागहि किम् उ त्वावान् आण्डयोर् बद्ध आसाता इति ताः संछिद्य प्राद्रवत् स एतत् कुत्सः सामापश्यत् तेनैनम् अन्ववदत् स उपावर्तत । (२।२२)
kutsaś ca luśaś cendraṃ vyahvayetāṃ sa indraḥ kutsam upāvartata taṃ śatena vārdhrībhir āṇḍayor abadhnāt taṃ luśo 'bhyavadat pramucyasva pari kutsād ihāgahi kim u tvāvān āṇḍayor baddha āsātā iti tāḥ saṃchidya prādravat sa etat kutsaḥ sāmāpaśyat tenainam anvavadat sa upāvartata |
यदि सत्त्राय दीक्षेरन्न् अथ साम्य् उत्तिष्ठेत् सोमम् अपभज्य विश्वजितातिरात्रेण यजेत सर्ववेदसेन सर्वस्मा एव दीक्षते सर्वम् आप्नोति । (३।१)
yadi sattrāya dīkṣerann atha sāmy uttiṣṭhet somam apabhajya viśvajitātirātreṇa yajeta sarvavedasena sarvasmā eva dīkṣate sarvam āpnoti |
या इद् दक्षिणा ददाति ताभिर् इति प्रयुङ्क्ते । (३।२)
yā id dakṣiṇā dadāti tābhir iti prayuṅkte |
यदि पर्यायैर् अस्तुतम् अभिव्युच्छेत् पञ्चदशभिर् होत्रे स्तुयुः पञ्चभिः पञ्चभिर् इतरेभ्यः । (३।३)
yadi paryāyair astutam abhivyucchet pañcadaśabhir hotre stuyuḥ pañcabhiḥ pañcabhir itarebhyaḥ |
अग्ने विवस्वद् उषस इति सन्धिना स्तुयुः प्राणा वै त्रिवृत् स्तोमानां प्रतिष्ठा रथन्तरं साम्नां प्राणांश् चैवोपयन्ति प्रतिष्ठां च । (३।४)
agne vivasvad uṣasa iti sandhinā stuyuḥ prāṇā vai trivṛt stomānāṃ pratiṣṭhā rathantaraṃ sāmnāṃ prāṇāṃś caivopayanti pratiṣṭhāṃ ca |
तावत्यः संवत्सरस्य रात्रयः संवत्सरसंमिताभिर् एव तद् ऋग्भिर् आशीविनम् आप्नोति । (३।६)
tāvatyaḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ saṃvatsarasaṃmitābhir eva tad ṛgbhir āśīvinam āpnoti |
यद् अर्वाक् स्तुवन्ति तद् अस्तुतं यत् सम्प्रति स्तुवन्ति तत् स्तुतं यद् अतिष्टुवन्ति तत् सुष्टुतम् । (३।७)
yad arvāk stuvanti tad astutaṃ yat samprati stuvanti tat stutaṃ yad atiṣṭuvanti tat suṣṭutam |
यद्य् अर्वाक् स्तुयुर् यावतीभिर् न स्तुयुस् तावतीभिर् वातिष्टुयुर् भूयो ऽक्षराभिर् वा । (३।८)
yady arvāk stuyur yāvatībhir na stuyus tāvatībhir vātiṣṭuyur bhūyo 'kṣarābhir vā |
यद्य् अतिष्टुयुर् यावतीभिर् अतिष्टुयुस् तावतीभिर् वा न स्तुयुः कनीयो ऽक्षराभिर् वा । (३।९)
yady atiṣṭuyur yāvatībhir atiṣṭuyus tāvatībhir vā na stuyuḥ kanīyo 'kṣarābhir vā |
यद्य् अर्वाक् स्तुयुस् त्रीडम् अग्निष्टोमसाम कार्यं निधनम् एकेडया ये द्वे ताभ्याम् एव तत् समं क्रियते । (३।१०)
yady arvāk stuyus trīḍam agniṣṭomasāma kāryaṃ nidhanam ekeḍayā ye dve tābhyām eva tat samaṃ kriyate |
यद्य् अतिष्टुयुः स्वारम् अग्निष्टोमसाम कार्यम् ऊनम् इव वा एतत् साम्नो यत् स्वरस् तेनैव तत् समं क्रियते ॥ (३।११)
yady atiṣṭuyuḥ svāram agniṣṭomasāma kāryam ūnam iva vā etat sāmno yat svaras tenaiva tat samaṃ kriyate ||
यदि सोमौ संसुतौ स्यातां महति रात्रेः प्रातरनुवाकम् उपाकुर्यात् । (४।१)
yadi somau saṃsutau syātāṃ mahati rātreḥ prātaranuvākam upākuryāt |
पूर्वो वाचं पूर्वश् छन्दांसि पूर्वो देवता वृङ्क्ते । (४।२)
pūrvo vācaṃ pūrvaś chandāṃsi pūrvo devatā vṛṅkte |
वृषण्वतीं प्रतिपदं कुर्याद् इन्द्रो वै वृषा प्रातःसवनाद् एवैषाम् इन्द्रं वृङ्क्ते । (४।३)
vṛṣaṇvatīṃ pratipadaṃ kuryād indro vai vṛṣā prātaḥsavanād evaiṣām indraṃ vṛṅkte |
अथो खल्व् आहुः सवनमुखे सवनमुखे कार्या सवनमुखात् सवनमुखाद् एवैषाम् इन्द्रं वृङ्क्ते । (४।४)
atho khalv āhuḥ savanamukhe savanamukhe kāryā savanamukhāt savanamukhād evaiṣām indraṃ vṛṅkte |
सुसमिद्धे होतव्यम् अग्निर् वै सर्वा देवताः सर्वा एव देवताः पश्यञ् जुहोति । (४।५)
susamiddhe hotavyam agnir vai sarvā devatāḥ sarvā eva devatāḥ paśyañ juhoti |
संवेशायोपवेशाय गायत्र्यै छन्दसे ऽभिभूतये स्वाहा संवेशायोपवेशाय त्रिष्टुभे छन्दसे ऽभिभूतये स्वाहा संवेशायोपवेशाय जगत्यै छन्दसे ऽभिभूतये स्वाहेति जुहोति । (४।६)
saṃveśāyopaveśāya gāyatryai chandase 'bhibhūtaye svāhā saṃveśāyopaveśāya triṣṭubhe chandase 'bhibhūtaye svāhā saṃveśāyopaveśāya jagatyai chandase 'bhibhūtaye svāheti juhoti |
छन्दांसि वा अभिभूतयस् तैर् एवैनान् अभिभवत्य् उभे बृहद्रथन्तरे कार्ये । (४।७)
chandāṃsi vā abhibhūtayas tair evainān abhibhavaty ubhe bṛhadrathantare kārye |
यत्र वा इन्द्रस्य हरी तद् इन्द्रः इन्द्रस्य वै हरी बृहद्रथन्तरे यद् उभे बृहद्रथन्तरे भवतः पूर्व एवेन्द्रस्य हरी आरभन्ते । (४।८)
yatra vā indrasya harī tad indraḥ indrasya vai harī bṛhadrathantare yad ubhe bṛhadrathantare bhavataḥ pūrva evendrasya harī ārabhante |
तुरश्रवसश् च वै पारावतानां च सोमौ संसुताव् आस्तां तत एते तुरश्रवाः सामनी अपश्यत् ताभ्याम् अस्मा इन्द्रः शल्मलिनां यमुनाया हव्यं निरावहत् यत् तैर् अश्रवसे भवतो हव्यम् एवैषां वृङ्क्ते । (४।१०)
turaśravasaś ca vai pārāvatānāṃ ca somau saṃsutāv āstāṃ tata ete turaśravāḥ sāmanī apaśyat tābhyām asmā indraḥ śalmalināṃ yamunāyā havyaṃ nirāvahat yat tair aśravase bhavato havyam evaiṣāṃ vṛṅkte |
या वै पूर्वाः प्रस्नान्ति ताः पूर्वास् तीर्थं जयन्ति पूर्व एवेन्द्रम् आरभन्ते । (४।१२)
yā vai pūrvāḥ prasnānti tāḥ pūrvās tīrthaṃ jayanti pūrva evendram ārabhante |
जमदग्नेश् च वा ऋषीणां च सोमौ संसुताव् आस्तां तत एतज्जमदग्निर् विहव्यम् अपश्यत् तम् इन्द्र उपावर्तत यद् विहव्यं होता शंसतीन्द्रम् एवैषां वृङ्क्ते । (४।१४)
jamadagneś ca vā ṛṣīṇāṃ ca somau saṃsutāv āstāṃ tata etajjamadagnir vihavyam apaśyat tam indra upāvartata yad vihavyaṃ hotā śaṃsatīndram evaiṣāṃ vṛṅkte |
यदीतरो ऽग्निष्टोमः स्याद् उक्थः कार्यो यद्य् उक्थो ऽतिरात्रो यो वै भूयान् यज्ञक्रतुः स इन्द्रस्य प्रियो भूयसैवैषां यज्ञक्रतुनेन्द्रं वृङ्क्ते । (४।१५)
yadītaro 'gniṣṭomaḥ syād ukthaḥ kāryo yady uktho 'tirātro yo vai bhūyān yajñakratuḥ sa indrasya priyo bhūyasaivaiṣāṃ yajñakratunendraṃ vṛṅkte |
अथो खल्व् आहुर् दुष्प्राप इव वै परः पन्था यम् एवाग्रे यज्ञक्रतुम् आरभेत तस्मान् नेयाद् इति । (४।१६)
atho khalv āhur duṣprāpa iva vai paraḥ panthā yam evāgre yajñakratum ārabheta tasmān neyād iti |
सजनीयं शस्यम् अगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्यम् । (४।१७)
sajanīyaṃ śasyam agastyasya kayāśubhīyaṃ śasyam |
अस्या अमुष्या अद्यश्वान् मिथुनाद् अहोरात्राभ्याम् एवैनान् निर्भजति ॥ (४।१८)
asyā amuṣyā adyaśvān mithunād ahorātrābhyām evainān nirbhajati ||
यदि सोमम् अक्रीतम् अपहरेयुर् अन्यः क्रेतव्यः । (५।१)
yadi somam akrītam apahareyur anyaḥ kretavyaḥ |
यदि क्रीतं यो ऽन्यो ऽभ्याशं स्यात् स आहृत्यः सोमविक्रयणे तु किंचिद् दद्यात् । (५।२)
yadi krītaṃ yo 'nyo 'bhyāśaṃ syāt sa āhṛtyaḥ somavikrayaṇe tu kiṃcid dadyāt |
यदि सोमं न विन्देयुः पूतीकान् अभिषुणुयुर् यदि न पूतीकान् अर्जुनानि । (५।३)
yadi somaṃ na vindeyuḥ pūtīkān abhiṣuṇuyur yadi na pūtīkān arjunāni |
गायत्री सोमम् आहरत् तस्या अनु विसृज्य सोमरक्षिः पर्णम् अछिनत् तस्य यो ऽंशुः परापतत् स पूतीको ऽभवत् तस्मिन् देवा ऊतिम् अविन्दन्न् ऊतीको वा एष यत् पूतीकान् अभिषुण्वन्त्य् ऊतिम् एवास्मै विन्दन्ति । (५।४)
gāyatrī somam āharat tasyā anu visṛjya somarakṣiḥ parṇam achinat tasya yo 'ṃśuḥ parāpatat sa pūtīko 'bhavat tasmin devā ūtim avindann ūtīko vā eṣa yat pūtīkān abhiṣuṇvanty ūtim evāsmai vindanti |
प्रतिधुक् च प्रातः पूतीकाश् च शृतं च मध्यन्दिने पूतीकाश् च दधि चापराह्णे पूतीकाश् च । (५।५)
pratidhuk ca prātaḥ pūtīkāś ca śṛtaṃ ca madhyandine pūtīkāś ca dadhi cāparāhṇe pūtīkāś ca |
सोमपीथो वा एतस्माद् अपक्रामतीत्य् आहुर् यस्य सोमम् अपहरन्तीति स ओषधीश् च पशूंश् च प्रविशति तम् ओषधिभ्यश् च पशुभ्यश् चावरुन्धे । (५।६)
somapītho vā etasmād apakrāmatīty āhur yasya somam apaharantīti sa oṣadhīś ca paśūṃś ca praviśati tam oṣadhibhyaś ca paśubhyaś cāvarundhe |
इन्द्रो वृत्रम् अहंस् तस्य यो नस्तः सोमः समधावत् तानि बभ्रुतूलान्य् अर्जुनानि यो वपाया उत्खिन्नायास् तानि लोहिततूलानि यानि बभ्रुतूलान्य् अर्जुनानि तान्य् अभिषुणुयाद् एतद् वै ब्रह्मणो रूपं साक्षाद् एव सोमम् अभिषुणोति । (५।७)
indro vṛtram ahaṃs tasya yo nastaḥ somaḥ samadhāvat tāni babhrutūlāny arjunāni yo vapāyā utkhinnāyās tāni lohitatūlāni yāni babhrutūlāny arjunāni tāny abhiṣuṇuyād etad vai brahmaṇo rūpaṃ sākṣād eva somam abhiṣuṇoti |
श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम कार्यं सद् एवैनं करोति । (५।८)
śrāyantīyaṃ brahmasāma kāryaṃ sad evainaṃ karoti |
यज्ञायज्ञीयम् अनुष्टुभि प्रोहेद् वाचैवैनं समर्धयति वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसाम कार्यम् इन्द्रियस्य वीर्यस्य परिगृहीत्यै । (५।९)
yajñāyajñīyam anuṣṭubhi prohed vācaivainaṃ samardhayati vāravantīyam agniṣṭomasāma kāryam indriyasya vīryasya parigṛhītyai |
यदि कलशो दीर्येत वषट्कारणिधनं ब्रह्मसाम कुर्यात् । (६।१)
yadi kalaśo dīryeta vaṣaṭkāraṇidhanaṃ brahmasāma kuryāt |
अवषट्कृतो वा एतस्य सोमः परासिच्यते यस्य कलशो दीर्यते यद् वषट्कारणीधनं ब्रह्मसाम भवति वषट्कृत एवास्य सोमो भवति । (६।२)
avaṣaṭkṛto vā etasya somaḥ parāsicyate yasya kalaśo dīryate yad vaṣaṭkāraṇīdhanaṃ brahmasāma bhavati vaṣaṭkṛta evāsya somo bhavati |
विधुं दद्राणं समने बहूनाम् इत्य् एतासु कार्यम् । (६।३)
vidhuṃ dadrāṇaṃ samane bahūnām ity etāsu kāryam |
तद् आहुर् न वा आर्त्यार्तिर् अनूद्यार्त्या वा एष आर्तिम् अनुवदति यः कलशो दीर्णे दद्राणवतीषु करोतीति । (६।५)
tad āhur na vā ārtyārtir anūdyārtyā vā eṣa ārtim anuvadati yaḥ kalaśo dīrṇe dadrāṇavatīṣu karotīti |
प्रजापतिः प्रजा असृजत स दुग्धो रिरिचानो ऽमन्यत स एतच्छ्रायन्तीयम् अपश्यत् तेनात्मानं समश्रीणात् प्रजया पशुभिर् इन्द्रियेण । (६।७)
prajāpatiḥ prajā asṛjata sa dugdho riricāno 'manyata sa etacchrāyantīyam apaśyat tenātmānaṃ samaśrīṇāt prajayā paśubhir indriyeṇa |
दुग्ध इव एष रिरिचानो यस्य कलशो दीर्यते यच्छ्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति पुनर् एवात्मानं संश्रीणाति प्रजया पशुभिर् इन्द्रियेण । (६।८)
dugdha iva eṣa riricāno yasya kalaśo dīryate yacchrāyantīyaṃ brahmasāma bhavati punar evātmānaṃ saṃśrīṇāti prajayā paśubhir indriyeṇa |
यदि श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम स्याद् वैष्णवीष्व् अनुष्टुप्सु वषट्कारणिधनं कुर्यात् । (६।९)
yadi śrāyantīyaṃ brahmasāma syād vaiṣṇavīṣv anuṣṭupsu vaṣaṭkāraṇidhanaṃ kuryāt |
यद् वै यज्ञस्य स्रवति वाचं प्रतिस्रवति वाग् अनुष्टुप् यज्ञो विष्णुर् वाचैव यज्ञस्य छिद्रम् अपिदधाति । (६।१०)
yad vai yajñasya sravati vācaṃ pratisravati vāg anuṣṭup yajño viṣṇur vācaiva yajñasya chidram apidadhāti |
यद् वै यज्ञस्य स्रवत्य् अन्ततः स्रवति वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसाम कार्यं यज्ञस्यैव छिद्रं वारयते ॥ (६।११)
yad vai yajñasya sravaty antataḥ sravati vāravantīyam agniṣṭomasāma kāryaṃ yajñasyaiva chidraṃ vārayate ||
यदि प्रातस्सवनात् सोमो ऽतिरिच्येत अस्ति सोमो अयं सुत इति मरुत्वतीषु गायत्रेषु स्तुयुः । (७।१)
yadi prātassavanāt somo 'tiricyeta asti somo ayaṃ suta iti marutvatīṣu gāyatreṣu stuyuḥ |
माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते यः प्रातस्सवनाद् अतिरिच्यते तस्मान् मरुत्वतीषु स्तुवन्ति मरुत्वद्धि माध्यन्दिनं सवनं तस्माद् उ गायत्रीषु गायत्रं हि प्रातस्सवनम् । (७।२)
mādhyandinaṃ vā eṣa savanaṃ nikāmayamāno 'bhyatiricyate yaḥ prātassavanād atiricyate tasmān marutvatīṣu stuvanti marutvaddhi mādhyandinaṃ savanaṃ tasmād u gāyatrīṣu gāyatraṃ hi prātassavanam |
यस्मात् स्तोमाद् अतिरिच्यते स एव स्तोमः कार्यः सलोमत्वाय । (७।३)
yasmāt stomād atiricyate sa eva stomaḥ kāryaḥ salomatvāya |
वीर्यं वा इन्द्रो यज्ञो विष्णुर् वीर्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति । (७।५)
vīryaṃ vā indro yajño viṣṇur vīrya eva yajñe pratitiṣṭhati |
यदि माध्यन्दिनात् सवनाद् अतिरिच्येत बण् महां असि सूर्येत्य् आदित्यवतीषु गौरीवितेन स्तुयुः । (७।६)
yadi mādhyandināt savanād atiricyeta baṇ mahāṃ asi sūryety ādityavatīṣu gaurīvitena stuyuḥ |
तृतीयसवनं वा एष निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते यो माध्यन्दिनात् सवनाद् अतिरिच्यते तस्माद् आदित्यवतीषु स्तुवन्त्य् आदित्यं हि तृतीयसवनं तस्माद् उ बृहतीषु बार्हतं हि माध्यन्दिनं सवनम् । (७।७)
tṛtīyasavanaṃ vā eṣa nikāmayamāno 'bhyatiricyate yo mādhyandināt savanād atiricyate tasmād ādityavatīṣu stuvanty ādityaṃ hi tṛtīyasavanaṃ tasmād u bṛhatīṣu bārhataṃ hi mādhyandinaṃ savanam |
यस्मात् स्तोमाद् अतिरिच्येत स एव स्तोमः कार्यः सलोमत्वायैन्द्रावैष्णवं होतानुशंसति वीर्यं वा इन्द्रो यज्ञो विष्णुर् वीर्य एव यज्ञे प्रतितिष्ठति । (७।८)
yasmāt stomād atiricyeta sa eva stomaḥ kāryaḥ salomatvāyaindrāvaiṣṇavaṃ hotānuśaṃsati vīryaṃ vā indro yajño viṣṇur vīrya eva yajñe pratitiṣṭhati |
यदि तृतीयसवनाद् अतिरिच्येत विष्णोः शिपिविष्टवतीषु गौरीवितेन स्तुयुः । (७।९)
yadi tṛtīyasavanād atiricyeta viṣṇoḥ śipiviṣṭavatīṣu gaurīvitena stuyuḥ |
यज्ञो वै विष्णुः शिपिविष्टो यज्ञ एव विष्णौ प्रतितिष्ठत्य् अतिरिक्तं गौरीवितम् अतिरिक्त एवातिरिक्तं दधाति । (७।१०)
yajño vai viṣṇuḥ śipiviṣṭo yajña eva viṣṇau pratitiṣṭhaty atiriktaṃ gaurīvitam atirikta evātiriktaṃ dadhāti |
एतद् अन्यत् कुर्युर् उक्थानि प्रणयेयुर् उक्थानि वा एष निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते यो ऽग्निष्टोमाद् अतिरिच्यते यद्य् उक्थ्येभ्यो ऽतिरिच्येतातिरात्रः कार्यो रात्रिं वा एष निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते य उक्थ्येभ्यो ऽतिरिच्यते यदि रात्रेर् अतिरिच्येत विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहता स्तुयुर् एषु तु वा अतिरिच्यत इत्य् आहुर् यो रात्रेर् अतिरिच्यत इति । (७।११)
etad anyat kuryur ukthāni praṇayeyur ukthāni vā eṣa nikāmayamāno 'bhyatiricyate yo 'gniṣṭomād atiricyate yady ukthyebhyo 'tiricyetātirātraḥ kāryo rātriṃ vā eṣa nikāmayamāno 'bhyatiricyate ya ukthyebhyo 'tiricyate yadi rātrer atiricyeta viṣṇoḥ śipiviṣṭavatīṣu bṛhatā stuyur eṣu tu vā atiricyata ity āhur yo rātrer atiricyata iti |
अमुं वा एष लोकं निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते यो रात्रेर् अतिरिच्यते बृहता स्तुवन्ति बृहद् अमुं लोकम् आप्तुम् अर्हति तम् एवाप्नोति ॥ (७।१२)
amuṃ vā eṣa lokaṃ nikāmayamāno 'bhyatiricyate yo rātrer atiricyate bṛhatā stuvanti bṛhad amuṃ lokam āptum arhati tam evāpnoti ||
यदि दीक्षितानां प्रमीयते दग्ध्वास्थीन्य् उपनह्य यो नेदिष्ठी स्यात् तं दीक्षयित्वा सह यजेरन् । (८।१)
yadi dīkṣitānāṃ pramīyate dagdhvāsthīny upanahya yo nediṣṭhī syāt taṃ dīkṣayitvā saha yajeran |
एतद् अन्यत् कुर्युर् अभिषुत्यान्यत् सोमम् अगृहीत्वा ग्रहान् यासौ दक्षिणा स्रक्तिस् तद् वा स्तुयुर् मार्जालीये वा । (८।२)
etad anyat kuryur abhiṣutyānyat somam agṛhītvā grahān yāsau dakṣiṇā sraktis tad vā stuyur mārjālīye vā |
अपि वा एतस्य यज्ञे यो दीक्षितः प्रमीयते तम् एतेन निरवदयन्ते । (८।३)
api vā etasya yajñe yo dīkṣitaḥ pramīyate tam etena niravadayante |
अर्बुदः सर्प एताभिर् मृतां त्वचम् अपाहत मृताम् एवैताभिस् त्वचम् अपघ्नते । (८।८)
arbudaḥ sarpa etābhir mṛtāṃ tvacam apāhata mṛtām evaitābhis tvacam apaghnate |
ता ऋचो ऽनुब्रुवन्तस् त्रिर् मार्जालीयं परियन्ति सव्यान् ऊरून् आघ्नानाः । (८।९)
tā ṛco 'nubruvantas trir mārjālīyaṃ pariyanti savyān ūrūn āghnānāḥ |
स्तुतम् अनुशंसत्य् अमुष्मिन्न् एवैनं लोके निधुन्वन्ति । (८।१०)
stutam anuśaṃsaty amuṣminn evainaṃ loke nidhunvanti |
यन्ति वा एते पथ इत्य् आहुर् ये मृताय कुर्वन्तीत्य् ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णते पुनः पन्थानम् अपियन्ति । (८।११)
yanti vā ete patha ity āhur ye mṛtāya kurvantīty aindravāyavāgrān grahān gṛhṇate punaḥ panthānam apiyanti |
अग्न आयूंषि पवस इति प्रतिपत्कार्या य एव जीवन्ति तेष्व् आयुर् दधाति । (८।१२)
agna āyūṃṣi pavasa iti pratipatkāryā ya eva jīvanti teṣv āyur dadhāti |
संवत्सरे ऽस्थीनि याजयेयुः संव्वत्सरो वै सर्वस्य शान्तिर् यत् पुरा संव्वत्सराद् याजयेयुर् वाचम् अरुष्कृतां क्रूराम् ऋच्छेयुः । (८।१३)
saṃvatsare 'sthīni yājayeyuḥ saṃvvatsaro vai sarvasya śāntir yat purā saṃvvatsarād yājayeyur vācam aruṣkṛtāṃ krūrām ṛccheyuḥ |
वृतः पवमानाः स्युः सप्तदशम् इतरत् सर्वम् । (८।१४)
vṛtaḥ pavamānāḥ syuḥ saptadaśam itarat sarvam |
यत् त्रिवृतः पवमाना भवन्ति प्राणा वै त्रिवृत् प्राणान् एवोपयन्ति यत् सप्तदशम् इतरत् सर्वं प्रजापतिर् वै सप्तदशः प्रजापतिम् एवोपयन्ति । (८।१५)
yat trivṛtaḥ pavamānā bhavanti prāṇā vai trivṛt prāṇān evopayanti yat saptadaśam itarat sarvaṃ prajāpatir vai saptadaśaḥ prajāpatim evopayanti |
प्राणापानैर् वा एते व्यृध्यन्त इत्य् आहुर् ये मृताय कुर्वन्तीति मैत्रावरुणाग्रान् ग्रहान् गृह्णते प्राणापानौ मित्रावरुणौ प्राणापानैर् एव समृध्यन्ते ॥ (८।१६)
prāṇāpānair vā ete vyṛdhyanta ity āhur ye mṛtāya kurvantīti maitrāvaruṇāgrān grahān gṛhṇate prāṇāpānau mitrāvaruṇau prāṇāpānair eva samṛdhyante ||
यस्य कलश उपदस्यति कलशम् एवास्योपदस्यन्तं प्राणो ऽनूपदस्यति प्राणो हि सोमः । (९।१)
yasya kalaśa upadasyati kalaśam evāsyopadasyantaṃ prāṇo 'nūpadasyati prāṇo hi somaḥ |
अथो खल्व् आहुर् अन्तर्हितम् इव वा एतद् यत् पयो हिरण्यम् एवापोऽभ्यवनयेद्धिरण्यम् अभ्युन्नयेद् इति । (९।३)
atho khalv āhur antarhitam iva vā etad yat payo hiraṇyam evāpo'bhyavanayeddhiraṇyam abhyunnayed iti |
प्राणा वा आपो ऽमृतं हिरण्यम् अमृत एवास्य प्राणान् दधाति स सर्वम् आयुर् एति । (९।४)
prāṇā vā āpo 'mṛtaṃ hiraṇyam amṛta evāsya prāṇān dadhāti sa sarvam āyur eti |
यस्य नाराशंस उपवायति नाराशंसम् एवास्योपछ्वायन्तं प्राणो ऽनूपदस्यति प्राणो हि सोमः । (९।५)
yasya nārāśaṃsa upavāyati nārāśaṃsam evāsyopachvāyantaṃ prāṇo 'nūpadasyati prāṇo hi somaḥ |
यम् अध्वर्युर् अन्ततो ग्रहं गृह्णीयात् तस्याप्तुम् अवनयेत् । (९।६)
yam adhvaryur antato grahaṃ gṛhṇīyāt tasyāptum avanayet |
प्रायश्चित्यै वै ग्रहो गृह्यते प्रायश्चित्येवास्मै प्रायश्चित्तिं करोति । (९।७)
prāyaścityai vai graho gṛhyate prāyaścityevāsmai prāyaścittiṃ karoti |
यदि पीतापीतौ सोमौ संगच्छेयाताम् अन्तः परिध्यङ्गारान् निर्वर्त्य जुहुयात् हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य च । (९।८)
yadi pītāpītau somau saṃgaccheyātām antaḥ paridhyaṅgārān nirvartya juhuyāt hutasya cāhutasya cāhutasya hutasya ca |
प्रजापतये स्वाहेत्य् अभक्षणीयस्य जुहुयाद् उत्तरार्ध्यपूर्वार्ध्य उपरवः । (९।९)
prajāpataye svāhety abhakṣaṇīyasya juhuyād uttarārdhyapūrvārdhya uparavaḥ |
इन्दुर् इन्दुम् अवागाद् इत्य् अववृष्टस्य भक्षयेत् । (९।१०)
indur indum avāgād ity avavṛṣṭasya bhakṣayet |
तस्य त इन्द्रविन्द्रपीतस्येन्द्रियवतः सर्वगणस्य सर्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि । (९।११)
tasya ta indravindrapītasyendriyavataḥ sarvagaṇasya sarvagaṇa upahūta upahūtasya bhakṣayāmi |
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्य् आज्येनाभ्युपाकृतस्य जुहुयाद् अग्नीध्रं परेत्य भूतानां जातः पतिर् एक आसीत् स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां तस्मै त इन्दो हविषा विधेम स्वाहेति सैव तस्य प्रायश्चित्तिः । (९।१२)
hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra ity ājyenābhyupākṛtasya juhuyād agnīdhraṃ paretya bhūtānāṃ jātaḥ patir eka āsīt sa dādhāra pṛthivīṃ dyām utemāṃ tasmai ta indo haviṣā vidhema svāheti saiva tasya prāyaścittiḥ |
यदि ग्रावापि शीर्यते पशुभिर् यजमानो व्यृध्यते पशवो वै ग्रावाणो द्युतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुयुः । (९।१३)
yadi grāvāpi śīryate paśubhir yajamāno vyṛdhyate paśavo vai grāvāṇo dyutānasya mārutasya sāmnā stuyuḥ |
मारुता वै ग्रावाणः स्वेनैवैनांस् तद् रूपेण समर्धयति । (९।१४)
mārutā vai grāvāṇaḥ svenaivaināṃs tad rūpeṇa samardhayati |
यदि सोमम् अभिदहेद् ग्रहान् अध्वर्युः स्पाशयेत स्तोत्राण्य् उद्गाता शस्त्राणि होताथ यथापूर्वं यज्ञेन चरेयुः पञ्च दक्षिणा देयाः पाङ्क्तो यज्ञो यावान् यज्ञस् तम् आरभते ऽवभृथाद् उदेत्य पुनर् दीक्षते तत्र तद् दद्याद् यद् दास्यं स्यात् पुरा द्वादश्या दीक्षेत यद् द्वादशीम् अतिनयेद् अन्तर्धीयेत ॥ (९।१५)
yadi somam abhidahed grahān adhvaryuḥ spāśayeta stotrāṇy udgātā śastrāṇi hotātha yathāpūrvaṃ yajñena careyuḥ pañca dakṣiṇā deyāḥ pāṅkto yajño yāvān yajñas tam ārabhate 'vabhṛthād udetya punar dīkṣate tatra tad dadyād yad dāsyaṃ syāt purā dvādaśyā dīkṣeta yad dvādaśīm atinayed antardhīyeta ||
यदि महावीरो भिद्येत तं भिन्नम् अभिमृशेद् य ऋते चिद् अभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः । (१०।१)
yadi mahāvīro bhidyeta taṃ bhinnam abhimṛśed ya ṛte cid abhiśriṣaḥ purā jatrubhya ātṛdaḥ |
असुर्यं वा एतस्माद् वर्णं कृत्वा तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं प्रजाः पशवो ऽपक्रामन्ति यस्य यूपो विरोहति स ईश्वरः पापीयान् भवितोः । (१०।२)
asuryaṃ vā etasmād varṇaṃ kṛtvā teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ prajāḥ paśavo 'pakrāmanti yasya yūpo virohati sa īśvaraḥ pāpīyān bhavitoḥ |
त्वाष्ट्रं पशुं बहुरूपम् आलभेत त्वष्टा वै पशूनां रूपाणां विकर्ता तम् एव तद् उपधावति स एनं तेजसेन्द्रियेण वीर्येणान्नाद्येन प्रजया पशुभिः पुनस् समर्धयति सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ (१०।३)
tvāṣṭraṃ paśuṃ bahurūpam ālabheta tvaṣṭā vai paśūnāṃ rūpāṇāṃ vikartā tam eva tad upadhāvati sa enaṃ tejasendriyeṇa vīryeṇānnādyena prajayā paśubhiḥ punas samardhayati saiva tasya prāyaścittiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.