RājNigh, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
आम्राः पञ्चविधाः प्रोक्ता जम्बूश् चैव चतुर्विधा । (१।१)
āmrāḥ pañcavidhāḥ proktā jambūś caiva caturvidhā |
दाडिमं तिन्दुकौ चाथो अक्षोटः पीलुको द्विधा ॥ (२।२)
dāḍimaṃ tindukau cātho akṣoṭaḥ pīluko dvidhā ||
पारेवते मधूकं तु द्विधा भव्यारुके क्रमात् । (३।१)
pārevate madhūkaṃ tu dvidhā bhavyāruke kramāt |
द्राक्षा त्रिधाथ कर्मारः परुषः पिप्पलो वटः ॥ (३।२)
drākṣā tridhātha karmāraḥ paruṣaḥ pippalo vaṭaḥ ||
वटी चाश्वत्थिका प्लक्षस् तथा चोदुम्बरस् त्रिधा । (४।१)
vaṭī cāśvatthikā plakṣas tathā codumbaras tridhā |
तत्त्वचा बदरं चाब्धि बीजपूरं त्रिधा मतम् ॥ (४।२)
tattvacā badaraṃ cābdhi bījapūraṃ tridhā matam ||
आमलक्यौ द्विधा चैव चिञ्चा चिञ्चारसस् तथा । (५।१)
āmalakyau dvidhā caiva ciñcā ciñcārasas tathā |
आम्रातको ऽथ नारङ्गो निम्बूर् जम्बीरकद्वयम् ॥ (५।२)
āmrātako 'tha nāraṅgo nimbūr jambīrakadvayam ||
कपित्थस् तुम्बरश् चाथ रुद्राक्षो बिल्वशल्लकी । (६।१)
kapitthas tumbaraś cātha rudrākṣo bilvaśallakī |
कतकः कर्कटश् चैव द्विधा श्लेष्मातकस् तथा ॥ (६।२)
katakaḥ karkaṭaś caiva dvidhā śleṣmātakas tathā ||
विकण्टकः शिवा सप्ताप्य् अक्षः पूगो ऽष्टधा स्मृतः ॥ (७।२)
vikaṇṭakaḥ śivā saptāpy akṣaḥ pūgo 'ṣṭadhā smṛtaḥ ||
सप्तधा नागवल्ली स्याच् चूर्णं चैवाष्टधा स्मृतम् । (८।१)
saptadhā nāgavallī syāc cūrṇaṃ caivāṣṭadhā smṛtam |
उक्ता आम्रादिके वर्गे शून्यचन्द्रेन्दुसङ्ख्यया ॥ (८।२)
uktā āmrādike varge śūnyacandrendusaṅkhyayā ||
आम्रआम्रः कामशरश् चूतो रसालः कामवल्लभः । (९।१)
āmraāmraḥ kāmaśaraś cūto rasālaḥ kāmavallabhaḥ |
भृङ्गाभीष्टः सीधुरसो मधूली कोकिलोत्सवः । (१०।१)
bhṛṅgābhīṣṭaḥ sīdhuraso madhūlī kokilotsavaḥ |
प्रियाम्बुः कोकिलावासः स प्रोक्तस् त्रिकराह्वयः ॥ (११।२)
priyāmbuḥ kokilāvāsaḥ sa proktas trikarāhvayaḥ ||
आम्रः कषायाम्लरसः सुगन्धिः कण्ठामयघ्नो ऽग्निकरश् च बालः । (१२।१)
āmraḥ kaṣāyāmlarasaḥ sugandhiḥ kaṇṭhāmayaghno 'gnikaraś ca bālaḥ |
पित्तप्रकोपानिलरक्तदोषप्रदः पटुत्वादिरुचिप्रदश् च ॥ (१२।२)
pittaprakopānilaraktadoṣapradaḥ paṭutvādirucipradaś ca ||
बालं पित्तानिलकफकरं तच् च बद्धास्थि तादृक् पक्वं दोषत्रितयशमनं स्वादु पुष्टिं गुरुं च । (१३।१)
bālaṃ pittānilakaphakaraṃ tac ca baddhāsthi tādṛk pakvaṃ doṣatritayaśamanaṃ svādu puṣṭiṃ guruṃ ca |
दत्ते धातुप्रचयम् अधिकं तर्पणं कान्तिकारि ख्यातं तृष्णाश्रमशमकृतौ चूतजातं फलं स्यात् ॥ (१३।२)
datte dhātupracayam adhikaṃ tarpaṇaṃ kāntikāri khyātaṃ tṛṣṇāśramaśamakṛtau cūtajātaṃ phalaṃ syāt ||
कोशाम्रकोशाम्रश् च घनस्कन्धो वनाम्रो जन्तुपादपः । (१४।१)
kośāmrakośāmraś ca ghanaskandho vanāmro jantupādapaḥ |
क्षुद्राम्रश् चेति रक्ताम्रो लाक्षावृक्षः सुरक्तकः ॥ (१४।२)
kṣudrāmraś ceti raktāmro lākṣāvṛkṣaḥ suraktakaḥ ||
कोशाम्रम् अम्लम् अनिलापहरं कफार्त्तिपित्तप्रदं गुरु विदाहविशोफकारि । (१५।१)
kośāmram amlam anilāpaharaṃ kaphārttipittapradaṃ guru vidāhaviśophakāri |
पक्वं भवेन् मधुरम् ईषद् अपारम् अम्लं पट्वादियुक्तरुचिदीपनपुष्टिबल्यम् ॥ (१५।२)
pakvaṃ bhaven madhuram īṣad apāram amlaṃ paṭvādiyuktarucidīpanapuṣṭibalyam ||
राजाम्रराजाम्रो ऽन्यो राजफलः स्मराम्रः कोकिलोत्सवः । (१६।१)
rājāmrarājāmro 'nyo rājaphalaḥ smarāmraḥ kokilotsavaḥ |
महाराजचूतअन्यो महाराजचूतो महाराजाम्रकस् तथा । (१७।१)
mahārājacūtaanyo mahārājacūto mahārājāmrakas tathā |
स्थूलाम्रो मन्मथावासः कङ्को नीलकपित्थकः ॥ (१७।२)
sthūlāmro manmathāvāsaḥ kaṅko nīlakapitthakaḥ ||
बद्धरसालतस्यापि श्रेष्ठतो ऽन्याम्रो रसालो बद्धपूर्वकः । (१९।१)
baddharasālatasyāpi śreṣṭhato 'nyāmro rasālo baddhapūrvakaḥ |
ज्ञेयश् चक्रलताम्रश् च मध्वाम्रः सितजाम्रकः । (१९।२)
jñeyaś cakralatāmraś ca madhvāmraḥ sitajāmrakaḥ |
वनेज्यो मन्मथानन्दो मदनेच्छाफलो मुनिः ॥ (१९।३)
vanejyo manmathānando madanecchāphalo muniḥ ||
राजाम्राः कोमलाः सर्वे कट्वम्लाः पित्तदाहदाः । (२०।१)
rājāmrāḥ komalāḥ sarve kaṭvamlāḥ pittadāhadāḥ |
सुपक्वाः स्वादुमाधुर्याः पुष्टिवीर्यबलप्रदाः ॥ (२०।२)
supakvāḥ svādumādhuryāḥ puṣṭivīryabalapradāḥ ||
राजाम्रेषु त्रिषु प्रोक्तं साम्यम् एव रसाधिकम् । (२१।१)
rājāmreṣu triṣu proktaṃ sāmyam eva rasādhikam |
गुणाधिकं तु विज्ञेयं पर्यायाद् उत्तरोत्तरम् ॥ (२१।२)
guṇādhikaṃ tu vijñeyaṃ paryāyād uttarottaram ||
बालं राजफलं कफास्रपवनश्वासार्तिपित्तप्रदं मध्यं तादृशम् एव दोषबहुलं भूयः कषायाम्लकम् । (२२।१)
bālaṃ rājaphalaṃ kaphāsrapavanaśvāsārtipittapradaṃ madhyaṃ tādṛśam eva doṣabahulaṃ bhūyaḥ kaṣāyāmlakam |
पक्वं चेन् मधुरं त्रिदोषशमनं तृष्णाविदाहश्रमश्वासारोचकमोचकं गुरु हिमं वृष्यातिचूताह्वयम् ॥ (२२।२)
pakvaṃ cen madhuraṃ tridoṣaśamanaṃ tṛṣṇāvidāhaśramaśvāsārocakamocakaṃ guru himaṃ vṛṣyāticūtāhvayam ||
आम्रत्वचा कषाया च मूलं सौगन्धि तादृशम् । (२३।१)
āmratvacā kaṣāyā ca mūlaṃ saugandhi tādṛśam |
रुच्यं संग्राहि शिशिरं पुष्पं तु रुचिदीपनम् ॥ (२३।२)
rucyaṃ saṃgrāhi śiśiraṃ puṣpaṃ tu rucidīpanam ||
जम्बूजम्बूस् तु सुरभिपत्त्रा नीलफला श्यामला महास्कन्धा । (२४।१)
jambūjambūs tu surabhipattrā nīlaphalā śyāmalā mahāskandhā |
राजार्हा राजफला शुकप्रिया मेघमोदिनी नवाह्वा ॥ (२४।२)
rājārhā rājaphalā śukapriyā meghamodinī navāhvā ||
जम्बूः कषायमधुरा श्रमपित्तदाहकण्ठार्तिशोषशमनी क्रिमिदोषहन्त्री । (२५।१)
jambūḥ kaṣāyamadhurā śramapittadāhakaṇṭhārtiśoṣaśamanī krimidoṣahantrī |
श्वासातिसारकफकासविनाशनी च विष्टम्भिनी भवति रोचनपाचनी च ॥ (२५।२)
śvāsātisārakaphakāsavināśanī ca viṣṭambhinī bhavati rocanapācanī ca ||
महाजम्बूमहाजम्बू राजजम्बूः स्वर्णमाता महाफला । (२६।१)
mahājambūmahājambū rājajambūḥ svarṇamātā mahāphalā |
महाजम्बूर् उष्णा समधुरकषाया श्रमहरा निरस्यत्य् आस्यस्थं झटिति जडिमानं स्वरकरी । (२७।१)
mahājambūr uṣṇā samadhurakaṣāyā śramaharā nirasyaty āsyasthaṃ jhaṭiti jaḍimānaṃ svarakarī |
विधत्ते विष्टम्भं शमयति च शोषं वितनुते श्रमातीसारार्त्तिश्वसितकफकासप्रशमनम् ॥ (२७।२)
vidhatte viṣṭambhaṃ śamayati ca śoṣaṃ vitanute śramātīsārārttiśvasitakaphakāsapraśamanam ||
काकजम्बूकाकजम्बूः काकफला नादेयी काकवल्लभा । (२८।१)
kākajambūkākajambūḥ kākaphalā nādeyī kākavallabhā |
भृङ्गेष्टा काकनीला च ध्वाङ्क्षजम्बूर् धनप्रिया ॥ (२८।२)
bhṛṅgeṣṭā kākanīlā ca dhvāṅkṣajambūr dhanapriyā ||
काकजम्बूः कषायाम्ला पाके तु मधुरा गुरुः । (२९।१)
kākajambūḥ kaṣāyāmlā pāke tu madhurā guruḥ |
भूमिजम्बूअन्या च भूमिजम्बूर् ह्रस्वफला भृङ्गवल्लभा ह्रस्वा । (३०।१)
bhūmijambūanyā ca bhūmijambūr hrasvaphalā bhṛṅgavallabhā hrasvā |
भूजम्बूर् भ्रमरेष्टा पिकभक्षा काष्ठजम्बूश् च ॥ (३०।२)
bhūjambūr bhramareṣṭā pikabhakṣā kāṣṭhajambūś ca ||
भूमिजम्बूः कषाया च मधुरा श्लेष्मपित्तनुत् । (३१।१)
bhūmijambūḥ kaṣāyā ca madhurā śleṣmapittanut |
हृद्या संग्राहिहृत्कण्ठदोषघ्नी वीर्यपुष्टिदा ॥ (३१।२)
hṛdyā saṃgrāhihṛtkaṇṭhadoṣaghnī vīryapuṣṭidā ||
पनसपनसस् तु महासर्जः फलिनः फलवृक्षकः । (३२।१)
panasapanasas tu mahāsarjaḥ phalinaḥ phalavṛkṣakaḥ |
स्थूलः कण्टफलश् चैव स्यान् मूलफलदः स्मृतः । (३२।२)
sthūlaḥ kaṇṭaphalaś caiva syān mūlaphaladaḥ smṛtaḥ |
पनसं मधुरं सुपिच्छिलं गुरु हृद्यं बलवीर्यवृद्धिदम् । (३३।१)
panasaṃ madhuraṃ supicchilaṃ guru hṛdyaṃ balavīryavṛddhidam |
श्रमदाहविशोषनाशनं रुचिकृद् ग्राहि च दुर्जरं परम् ॥ (३३।२)
śramadāhaviśoṣanāśanaṃ rucikṛd grāhi ca durjaraṃ param ||
तत्फलस्य विकारघ्नं रुच्यं त्वग्दोषनाशनम् ॥ (३४।२)
tatphalasya vikāraghnaṃ rucyaṃ tvagdoṣanāśanam ||
बालं तु नीरसं हृद्यं मध्यपक्वं तु दीपनम् । (३५।१)
bālaṃ tu nīrasaṃ hṛdyaṃ madhyapakvaṃ tu dīpanam |
रुचिदं लवणाद्य् उक्तं पनसस्य फलं स्मृतम् ॥ (३५।२)
rucidaṃ lavaṇādy uktaṃ panasasya phalaṃ smṛtam ||
कदलीकदली सुफला रम्भा सुकुमारा सकृत्फला । (३६।१)
kadalīkadalī suphalā rambhā sukumārā sakṛtphalā |
मोचा गुच्छफला हस्तिविषाणी गुच्छदन्तिका ॥ (३६।२)
mocā gucchaphalā hastiviṣāṇī gucchadantikā ||
ऊरुस्तम्भा भानुफला वनलक्ष्मीश् च षोडश ॥ (३७।२)
ūrustambhā bhānuphalā vanalakṣmīś ca ṣoḍaśa ||
बालं फलं मधुरम् अल्पतया कषायं पित्तापहं शिशिररुच्यम् अथापि नालम् । (३८।१)
bālaṃ phalaṃ madhuram alpatayā kaṣāyaṃ pittāpahaṃ śiśirarucyam athāpi nālam |
पुष्पं तद् अप्य् अनुगुणं क्रिमिहारि कन्दं पर्णं च शूलशमकं कदलीभवं स्यात् ॥ (३८।२)
puṣpaṃ tad apy anuguṇaṃ krimihāri kandaṃ parṇaṃ ca śūlaśamakaṃ kadalībhavaṃ syāt ||
रम्भापक्वफलं कषायमधुरं बल्यं च शीतं तथा पित्तं चास्रविमर्दनं गुरुतरं पथ्यं न मन्दानले । (३९।१)
rambhāpakvaphalaṃ kaṣāyamadhuraṃ balyaṃ ca śītaṃ tathā pittaṃ cāsravimardanaṃ gurutaraṃ pathyaṃ na mandānale |
सद्यः शुक्रविवृद्धिदं क्लमहरं तृष्णापहं कान्तिदं दीप्ताग्नौ सुखदं कफामयकरं संतर्पणं दुर्जरम् ॥ (३९।२)
sadyaḥ śukravivṛddhidaṃ klamaharaṃ tṛṣṇāpahaṃ kāntidaṃ dīptāgnau sukhadaṃ kaphāmayakaraṃ saṃtarpaṇaṃ durjaram ||
काष्ठकदलीकाष्ठकदली सुकाष्ठा वनकदली काष्ठिका शिलारम्भा । (४०।१)
kāṣṭhakadalīkāṣṭhakadalī sukāṣṭhā vanakadalī kāṣṭhikā śilārambhā |
स्यात् काष्ठकदली रुच्या रक्तपित्तहरा हिमा । (४१।१)
syāt kāṣṭhakadalī rucyā raktapittaharā himā |
गिरिकदलीगिरिकदली गिरिरम्भा पर्वतमोचाप्य् अरण्यकदली च । (४२।१)
girikadalīgirikadalī girirambhā parvatamocāpy araṇyakadalī ca |
बहुबीजा वनरम्भा गिरिजा गजवल्लभाभिहिता ॥ (४२।२)
bahubījā vanarambhā girijā gajavallabhābhihitā ||
गिरिकदली मधुरहिमा बलवीर्यविवृद्धिदायिनी रुच्या । (४३।१)
girikadalī madhurahimā balavīryavivṛddhidāyinī rucyā |
तृट्पित्तदाहशोषप्रशमनकर्त्री च दुर्जरा च गुरुः ॥ (४३।२)
tṛṭpittadāhaśoṣapraśamanakartrī ca durjarā ca guruḥ ||
सुवर्णकदलीअन्या सुवर्णकदली सुवर्णरम्भा च कनकरम्भा च । (४४।१)
suvarṇakadalīanyā suvarṇakadalī suvarṇarambhā ca kanakarambhā ca |
पीता सुवर्णमोचा चम्पकरम्भा सुरम्भिका सुभगा ॥ (४४।२)
pītā suvarṇamocā campakarambhā surambhikā subhagā ||
हेमफला स्वर्णफला कनकस्तम्भा च पीतरम्भा च । (४५।१)
hemaphalā svarṇaphalā kanakastambhā ca pītarambhā ca |
गौरा च गौररम्भा काञ्चनकदली सुरप्रिया षड्भूः ॥ (४५।२)
gaurā ca gaurarambhā kāñcanakadalī surapriyā ṣaḍbhūḥ ||
सुवर्णमोचा मधुरा हिमा च स्वल्पाशने दीपनकारिणी च । (४६।१)
suvarṇamocā madhurā himā ca svalpāśane dīpanakāriṇī ca |
तृष्णापहा दाहविमोचनी च कफावहा वृष्यकरी गुरुश् च ॥ (४६।२)
tṛṣṇāpahā dāhavimocanī ca kaphāvahā vṛṣyakarī guruś ca ||
नारिकेलनारिकेलो रसफलः सुतुङ्गः कूर्चशेखरः । (४७।१)
nārikelanārikelo rasaphalaḥ sutuṅgaḥ kūrcaśekharaḥ |
तृणराजः स्कन्धतरुर् दाक्षिणात्यो दुरारुहः । (४८।१)
tṛṇarājaḥ skandhatarur dākṣiṇātyo durāruhaḥ |
लाङ्गली त्र्यम्बकफलस् तथा दृढफलस्थितिः ॥ (४८।२)
lāṅgalī tryambakaphalas tathā dṛḍhaphalasthitiḥ ||
नारिकेलो गुरुः स्निग्धः शीतः पित्तविनाशनः । (४९।१)
nārikelo guruḥ snigdhaḥ śītaḥ pittavināśanaḥ |
नारिकेलसलिलं लघु बल्यं शीतलं च मधुरं गुरु पाके पित्तपीनसतृषाश्रमदाहशान्ति शोषशमनं सुखदायि । (५०।१)
nārikelasalilaṃ laghu balyaṃ śītalaṃ ca madhuraṃ guru pāke pittapīnasatṛṣāśramadāhaśānti śoṣaśamanaṃ sukhadāyi |
पक्वम् एतद् अपि किंचिद् इहोक्तं पित्तकारि रुचिदं मधुरं च दीपनं बलकरं गुरु वृष्यं वीर्यवर्धनम् इदं तु वदन्ति ॥ (५०।२)
pakvam etad api kiṃcid ihoktaṃ pittakāri rucidaṃ madhuraṃ ca dīpanaṃ balakaraṃ guru vṛṣyaṃ vīryavardhanam idaṃ tu vadanti ||
नारिकेल::खुबरखुबरं नारिकेलस्य स्निग्धं गुरु च दुर्जरम् । (५१।१)
nārikela::khubarakhubaraṃ nārikelasya snigdhaṃ guru ca durjaram |
दाहविष्टम्भदं रुच्यं बलवीर्यविवर्धनम् ॥ (५१।२)
dāhaviṣṭambhadaṃ rucyaṃ balavīryavivardhanam ||
मधुनारिकेलकमधुनारिकेलको ऽन्यो माध्वीकफलश् च मधुफलो ऽसितजफलः । (५२।१)
madhunārikelakamadhunārikelako 'nyo mādhvīkaphalaś ca madhuphalo 'sitajaphalaḥ |
माक्षिकफलो मृदुफलो बहुकूर्चो ह्रस्वफलश् च वसुगणिताह्वः ॥ (५२।२)
mākṣikaphalo mṛduphalo bahukūrco hrasvaphalaś ca vasugaṇitāhvaḥ ||
मधुरं मधुनारिकेलम् उक्तं शिशिरं दाहतृषार्तिपित्तहारि । (५३।१)
madhuraṃ madhunārikelam uktaṃ śiśiraṃ dāhatṛṣārtipittahāri |
बलपुष्टिकरं च कान्तिम् अग्र्यं कुरुते वीर्यविवर्धनं च रुच्यम् ॥ (५३।२)
balapuṣṭikaraṃ ca kāntim agryaṃ kurute vīryavivardhanaṃ ca rucyam ||
माध्वीकमाध्वीकं नारिकेलं फलम् अतिमधुरं दुर्जरं जन्तुकारि स्निग्धं वातातिसारश्रमशमनम् अथ ध्वंसनं वह्निदीप्तेः । (५४।१)
mādhvīkamādhvīkaṃ nārikelaṃ phalam atimadhuraṃ durjaraṃ jantukāri snigdhaṃ vātātisāraśramaśamanam atha dhvaṃsanaṃ vahnidīpteḥ |
आमश्लेष्मप्रकोपं जनयति कुरुते चारुकान्तिं बलं च स्थैर्यं देहस्य धत्ते घनमदनकलावर्धनं पित्तनाशम् ॥ (५४।२)
āmaśleṣmaprakopaṃ janayati kurute cārukāntiṃ balaṃ ca sthairyaṃ dehasya dhatte ghanamadanakalāvardhanaṃ pittanāśam ||
खर्जूरीखर्जूरी तु खरस्कन्धा दुष्प्रधर्षा दुरारुहा । (५५।१)
kharjūrīkharjūrī tu kharaskandhā duṣpradharṣā durāruhā |
पित्तघ्नी कफदा चैव क्रिमिकृद् वृष्यबृंहणी ॥ (५६।२)
pittaghnī kaphadā caiva krimikṛd vṛṣyabṛṃhaṇī ||
मधुखर्जूरीमधुखर्जूरी त्व् अन्या मधुकर्कटिका च कोलकर्कटिका । (५७।१)
madhukharjūrīmadhukharjūrī tv anyā madhukarkaṭikā ca kolakarkaṭikā |
कण्टकिनी मधुफलिका माध्वी मधुरा च मधुरखर्जूरी ॥ (५७।२)
kaṇṭakinī madhuphalikā mādhvī madhurā ca madhurakharjūrī ||
मधुखर्जूरी मधुरा वृष्या संतापपित्तशान्तिकरी । (५८।१)
madhukharjūrī madhurā vṛṣyā saṃtāpapittaśāntikarī |
शिशिरा च जन्तुकरी बहुवीर्यविवर्धनं तनुते ॥ (५८।२)
śiśirā ca jantukarī bahuvīryavivardhanaṃ tanute ||
भूखर्जूरीभूखर्जूरी भुक्ता वसुधाखर्जूरिका च भूमिखर्जूरी । (५९।१)
bhūkharjūrībhūkharjūrī bhuktā vasudhākharjūrikā ca bhūmikharjūrī |
भूखर्जूरी मधुरा शिशिरा च विदाहपित्तहरा ॥ (५९।२)
bhūkharjūrī madhurā śiśirā ca vidāhapittaharā ||
पिण्डखर्जूरीदीप्या च पिण्डखर्जूरी स्थलपिण्डा मधुस्रवा । (६०।१)
piṇḍakharjūrīdīpyā ca piṇḍakharjūrī sthalapiṇḍā madhusravā |
फलपुष्पा स्वादुपिण्डा हयभक्ष्या स्वराभिधा ॥ (६०।२)
phalapuṣpā svādupiṇḍā hayabhakṣyā svarābhidhā ||
राजखर्जूरीतथान्या राजखर्जूरी राजपिण्डा नृपप्रिया । (६१।१)
rājakharjūrītathānyā rājakharjūrī rājapiṇḍā nṛpapriyā |
पिण्डखर्जूरिकायुग्मं गौल्यं स्वादे हिमं गुरु । (६२।१)
piṇḍakharjūrikāyugmaṃ gaulyaṃ svāde himaṃ guru |
पित्तदाहार्त्तिश्वासघ्नं श्रमहृद् वीर्यवृद्धिदम् ॥ (६२।२)
pittadāhārttiśvāsaghnaṃ śramahṛd vīryavṛddhidam ||
दाहघ्नी मधुरास्रपित्तशमनी तृष्णार्तिदोषापहा शीता श्वासकफश्रमोदयहरा संतर्पणी पुष्टिदा । (६३।१)
dāhaghnī madhurāsrapittaśamanī tṛṣṇārtidoṣāpahā śītā śvāsakaphaśramodayaharā saṃtarpaṇī puṣṭidā |
वह्नेर् मान्द्यकरी गुरुर् विषहरा हृद्या च दत्ते बलं स्निग्धा वीर्यविवर्धनी च कथिता पिण्डाख्यखर्जूरिका ॥ (६३।२)
vahner māndyakarī gurur viṣaharā hṛdyā ca datte balaṃ snigdhā vīryavivardhanī ca kathitā piṇḍākhyakharjūrikā ||
चारचारः खद्रुः खरस्कन्धो ललनश् चारकस् तथा । (६४।१)
cāracāraḥ khadruḥ kharaskandho lalanaś cārakas tathā |
बहुवल्कः प्रियालश् च नवद्रुस् तापसप्रियः । (६४।२)
bahuvalkaḥ priyālaś ca navadrus tāpasapriyaḥ |
चारस्य च फलं पक्वं वृष्यं गौल्याम्लकं गुरु । (६५।१)
cārasya ca phalaṃ pakvaṃ vṛṣyaṃ gaulyāmlakaṃ guru |
तद्बीजं मधुरं वृष्यं पित्तदाहार्तिनाशनम् ॥ (६५।२)
tadbījaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ pittadāhārtināśanam ||
भल्लातकभल्लातको ऽग्निर् दहनस् तपनो ऽरुष्करो ऽनलः । (६६।१)
bhallātakabhallātako 'gnir dahanas tapano 'ruṣkaro 'nalaḥ |
क्रिमिघ्नस् तैलबीजश् च वातारिः स्फोटबीजकः ॥ (६६।२)
krimighnas tailabījaś ca vātāriḥ sphoṭabījakaḥ ||
वह्निर् वरतरुश् चेति विज्ञेयः षोडशाह्वयः ॥ (६७।२)
vahnir varataruś ceti vijñeyaḥ ṣoḍaśāhvayaḥ ||
भल्लातकः कटुस् तिक्तः कषायोष्णः क्रिमीञ् जयेत् । (६८।१)
bhallātakaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyoṣṇaḥ krimīñ jayet |
भल्लातक::ड़्रुइत्भल्लातस्य फलं कषायमधुरं कोष्णं कफार्तिश्रमश्वासानाहविबन्धशूलजठराध्मानक्रिमिध्वंसनम् । (६९।१)
bhallātaka::fruitbhallātasya phalaṃ kaṣāyamadhuraṃ koṣṇaṃ kaphārtiśramaśvāsānāhavibandhaśūlajaṭharādhmānakrimidhvaṃsanam |
तन्मज्जा च विशोषदाहशमनी पित्तापहा तर्पणी वातारोचकहारिदीप्तिजननी पित्तापहा त्व् अञ्जसा ॥ (६९।२)
tanmajjā ca viśoṣadāhaśamanī pittāpahā tarpaṇī vātārocakahāridīptijananī pittāpahā tv añjasā ||
राजादनराजादनो राजफलः क्षीरवृक्षो नृपद्रुमः । (७०।१)
rājādanarājādano rājaphalaḥ kṣīravṛkṣo nṛpadrumaḥ |
क्षीरी गुच्छफलः प्रोक्तः शुकेष्टो राजवल्लभः । (७१।१)
kṣīrī gucchaphalaḥ proktaḥ śukeṣṭo rājavallabhaḥ |
श्रीफलो ऽथ दृढस्कन्धः क्षीरशुक्लस् त्रिपञ्चधा ॥ (७१।२)
śrīphalo 'tha dṛḍhaskandhaḥ kṣīraśuklas tripañcadhā ||
वृष्या स्थौल्यकरी हृद्या सुस्निग्धा मेहनाशकृत् ॥ (७२।२)
vṛṣyā sthaulyakarī hṛdyā susnigdhā mehanāśakṛt ||
दाडिमदाडिमो दाडिमीसारः कुट्टिमः फलषाडवः । (७३।१)
dāḍimadāḍimo dāḍimīsāraḥ kuṭṭimaḥ phalaṣāḍavaḥ |
सुनीलो नीलपत्त्रश् च ज्ञेयः सप्तदशाह्वयः ॥ (७४।३)
sunīlo nīlapattraś ca jñeyaḥ saptadaśāhvayaḥ ||
दाडिमं मधुरम् अम्लकषायं कासवातकफपित्तविनाशि । (७५।१)
dāḍimaṃ madhuram amlakaṣāyaṃ kāsavātakaphapittavināśi |
ग्राहि दीपनकरं च लघूष्णं शीतलं श्रमहरं रुचिदायि ॥ (७५।२)
grāhi dīpanakaraṃ ca laghūṣṇaṃ śītalaṃ śramaharaṃ rucidāyi ||
दाडिमं द्विविधम् ईरितम् आर्यैर् अम्लम् एकम् अपरं मधुरं च । (७६।१)
dāḍimaṃ dvividham īritam āryair amlam ekam aparaṃ madhuraṃ ca |
तत्र वातकफहारि किलाम्लं तापहारि मधुरं लघु पथ्यम् ॥ (७६।२)
tatra vātakaphahāri kilāmlaṃ tāpahāri madhuraṃ laghu pathyam ||
तिन्दुकतिन्दुको नीलसारश् च कालस्कन्धो ऽतिमुक्तकः । (७७।१)
tindukatinduko nīlasāraś ca kālaskandho 'timuktakaḥ |
स्फूर्जको रामणश् चैव स्फूर्जनः स्यन्दनाह्वयः ॥ (७७।२)
sphūrjako rāmaṇaś caiva sphūrjanaḥ syandanāhvayaḥ ||
तिन्दुकस् तु कषायः स्यात् संग्राही वातकृत् परः । (७८।१)
tindukas tu kaṣāyaḥ syāt saṃgrāhī vātakṛt paraḥ |
पक्वस् तु मधुरः स्निग्धो दुर्जरः श्लेष्मलो गुरुः ॥ (७८।२)
pakvas tu madhuraḥ snigdho durjaraḥ śleṣmalo guruḥ ||
तिन्दुक::काकपीलुतिन्दुको ऽन्यः काकपीलुः काकाण्डः काकतिन्दुकः । (७९।१)
tinduka::kākapīlutinduko 'nyaḥ kākapīluḥ kākāṇḍaḥ kākatindukaḥ |
काकस्फूर्जश् च काकेन्दुः काकाह्वः काकबीजकः ॥ (७९।२)
kākasphūrjaś ca kākenduḥ kākāhvaḥ kākabījakaḥ ||
काकतिन्दुः कषायो ऽम्लो गुरुर् वातविकारकृत् । (८०।१)
kākatinduḥ kaṣāyo 'mlo gurur vātavikārakṛt |
पक्वस् तु मधुरः किंचित् कफकृत् पित्तवान्तिहृत् ॥ (८०।२)
pakvas tu madhuraḥ kiṃcit kaphakṛt pittavāntihṛt ||
अक्षोटअक्षोटः पार्वतीयश् च फलस्नेहो गुडाशयः । (८१।१)
akṣoṭaakṣoṭaḥ pārvatīyaś ca phalasneho guḍāśayaḥ |
कीरेष्टः कन्दरालश् च मधुमज्जा बृहच्छदः ॥ (८१।२)
kīreṣṭaḥ kandarālaś ca madhumajjā bṛhacchadaḥ ||
अक्षोटो मधुरो बल्यः स्निग्धोष्णो वातपित्तजित् । (८२।१)
akṣoṭo madhuro balyaḥ snigdhoṣṇo vātapittajit |
पीलुपीलुः शीतः सहस्रांशी धानी गुडफलस् तथा । (८३।१)
pīlupīluḥ śītaḥ sahasrāṃśī dhānī guḍaphalas tathā |
पीलु:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसङ्काह्वः कटुकः पीलुः कषायो मधुराम्लकः । (८४।१)
pīlu:: medic. propertiesaṅkāhvaḥ kaṭukaḥ pīluḥ kaṣāyo madhurāmlakaḥ |
सरः स्वादुश् च गुल्मार्शःशमनो दीपनः परः ॥ (८४।२)
saraḥ svāduś ca gulmārśaḥśamano dīpanaḥ paraḥ ||
बृहत्पीलुअन्यश् चैव बृहत्पीलुर् महापीलुर् महाफलः । (८५।१)
bṛhatpīluanyaś caiva bṛhatpīlur mahāpīlur mahāphalaḥ |
पारेवतपारेवतं तु रैवतम् आरेवतकं च किंच रैवतकम् । (८७।१)
pārevatapārevataṃ tu raivatam ārevatakaṃ ca kiṃca raivatakam |
मधुफलम् अमृतफलाख्यं पारेवतकं च सप्ताह्वम् ॥ (८७।२)
madhuphalam amṛtaphalākhyaṃ pārevatakaṃ ca saptāhvam ||
पारेवतं तु मधुरं क्रिमिवातहारि वृष्यं तृषाज्वरविदाहहरं च हृद्यम् । (८८।१)
pārevataṃ tu madhuraṃ krimivātahāri vṛṣyaṃ tṛṣājvaravidāhaharaṃ ca hṛdyam |
मूर्छाभ्रमश्रमविशोषविनाशकारि स्निग्धं च रुच्यम् उदितं बहुवीर्यदायि ॥ (८८।२)
mūrchābhramaśramaviśoṣavināśakāri snigdhaṃ ca rucyam uditaṃ bahuvīryadāyi ||
महापारेवतमहापारेवतं चान्यत् स्वर्णपारेवतं तथा । (८९।१)
mahāpārevatamahāpārevataṃ cānyat svarṇapārevataṃ tathā |
साम्राणिजं खारिकं च रक्तरैवतकं च तत् । (८९।२)
sāmrāṇijaṃ khārikaṃ ca raktaraivatakaṃ ca tat |
बृहत्पारेवतं प्रोक्तं द्वीपजं द्वीपखर्जूरी ॥ (८९।३)
bṛhatpārevataṃ proktaṃ dvīpajaṃ dvīpakharjūrī ||
महापारेवतं गौल्यं बलकृत् पुष्टिवर्धनम् । (९०।१)
mahāpārevataṃ gaulyaṃ balakṛt puṣṭivardhanam |
वृष्यं मूर्छाज्वरघ्नं च पूर्वोक्ताद् अधिकं गुणैः ॥ (९०।२)
vṛṣyaṃ mūrchājvaraghnaṃ ca pūrvoktād adhikaṃ guṇaiḥ ||
मधूकमधूको मधुवृक्षः स्यात् मधुष्ठीलो मधुस्रवः । (९१।१)
madhūkamadhūko madhuvṛkṣaḥ syāt madhuṣṭhīlo madhusravaḥ |
गुडपुष्पो लोध्रपुष्पो वानप्रस्थश् च माधवः ॥ (९१।२)
guḍapuṣpo lodhrapuṣpo vānaprasthaś ca mādhavaḥ ||
वातलं जन्तुदोषघ्नं वीर्यपुष्टिविवर्धनम् ॥ (९२।२)
vātalaṃ jantudoṣaghnaṃ vīryapuṣṭivivardhanam ||
जलमधूकअन्यो जलमधूको मङ्गल्यो दीर्घपत्त्रको मधुपुष्पः । (९३।१)
jalamadhūkaanyo jalamadhūko maṅgalyo dīrghapattrako madhupuṣpaḥ |
क्षौद्रप्रियः पतङ्गः कीरेष्टो गैरिकाक्षश् च ॥ (९३।२)
kṣaudrapriyaḥ pataṅgaḥ kīreṣṭo gairikākṣaś ca ||
मधूकपुष्पं मधुरं च वृष्यं हृद्यं हिमं पित्तविदाहहारि । (९५।१)
madhūkapuṣpaṃ madhuraṃ ca vṛṣyaṃ hṛdyaṃ himaṃ pittavidāhahāri |
फलं च वातामयपित्तनाशि ज्ञेयं मधूकद्वयम् एवम् एतत् ॥ (९५।२)
phalaṃ ca vātāmayapittanāśi jñeyaṃ madhūkadvayam evam etat ||
भव्यभव्यं भवं भविष्यं च भावनं वक्त्रशोधनम् । (९६।१)
bhavyabhavyaṃ bhavaṃ bhaviṣyaṃ ca bhāvanaṃ vaktraśodhanam |
तथा पिच्छलबीजं च तच् च लोमफलं मतम् ॥ (९६।२)
tathā picchalabījaṃ ca tac ca lomaphalaṃ matam ||
भव्यम् अम्लं कटूष्णं च बालं वातकफापहम् । (९७।१)
bhavyam amlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca bālaṃ vātakaphāpaham |
पक्वं तु मधुराम्लं च रुचिकृत् सामशूलहृत् ॥ (९७।२)
pakvaṃ tu madhurāmlaṃ ca rucikṛt sāmaśūlahṛt ||
आरुकआरुकं वीरसेनं च वीरं वीरारुकं तथा । (९८।१)
ārukaārukaṃ vīrasenaṃ ca vīraṃ vīrārukaṃ tathā |
तत्र विद्याच् चतुर्जातीः पत्रपुष्पादिभेदतः ॥ (९८।२)
tatra vidyāc caturjātīḥ patrapuṣpādibhedataḥ ||
द्राक्षाद्राक्षा चारुफला कृष्णा प्रियाला तापसप्रिया । (१००।१)
drākṣādrākṣā cāruphalā kṛṣṇā priyālā tāpasapriyā |
द्राक्षातिमधुराम्ला च शीता पित्तार्तिदाहजित् । (१०१।१)
drākṣātimadhurāmlā ca śītā pittārtidāhajit |
मूत्रदोषहरा रुच्या वृष्या संतर्पणी परा ॥ (१०१।२)
mūtradoṣaharā rucyā vṛṣyā saṃtarpaṇī parā ||
कपिलद्राक्षाअन्या कपिलद्राक्षा मृद्वीका गोस्तनी च कपिलफला । (१०२।१)
kapiladrākṣāanyā kapiladrākṣā mṛdvīkā gostanī ca kapilaphalā |
अमृतरसा दीर्घफला मधुवल्ली मधुफला मधूली च ॥ (१०२।२)
amṛtarasā dīrghaphalā madhuvallī madhuphalā madhūlī ca ||
हरिता च हारहूरा सुफला मृद्वी हिमोत्तरापथिका । (१०३।१)
haritā ca hārahūrā suphalā mṛdvī himottarāpathikā |
हैमवती शतवीर्या काश्मीरी गजराजमहिगणिता ॥ (१०३।२)
haimavatī śatavīryā kāśmīrī gajarājamahigaṇitā ||
अन्या सा काकलीद्राक्षा जम्बुका च फलोत्तमा । (१०५।१)
anyā sā kākalīdrākṣā jambukā ca phalottamā |
लघुद्राक्षा च निर्बीजा सुवृत्ता रुचिकारिणी । (१०५।२)
laghudrākṣā ca nirbījā suvṛttā rucikāriṇī |
द्राक्षाबालफलं कटूष्णविशदं पित्तास्रदोषप्रदं मध्यं चाम्लरसं रसान्तरगते रुच्यातिवह्निप्रदम् । (१०६।१)
drākṣābālaphalaṃ kaṭūṣṇaviśadaṃ pittāsradoṣapradaṃ madhyaṃ cāmlarasaṃ rasāntaragate rucyātivahnipradam |
पक्वं चेन् मधुरं तथाम्लसहितं तृष्णास्रपित्तापहं पक्वं शुष्कतमं श्रमार्तिशमनं संतर्पणं पुष्टिदम् ॥ (१०६।२)
pakvaṃ cen madhuraṃ tathāmlasahitaṃ tṛṣṇāsrapittāpahaṃ pakvaṃ śuṣkatamaṃ śramārtiśamanaṃ saṃtarpaṇaṃ puṣṭidam ||
शीता पित्तास्रदोषं दमयति मधुरा स्निग्धपाकातिरुच्या चक्षुष्या श्वासकासश्रमवमिशमनी शोफतृष्णाज्वरघ्नी । (१०७।१)
śītā pittāsradoṣaṃ damayati madhurā snigdhapākātirucyā cakṣuṣyā śvāsakāsaśramavamiśamanī śophatṛṣṇājvaraghnī |
दाहाध्मानभ्रमादीन् अपनयति परा तर्पणी पक्वशुष्का द्राक्षा सुक्षीणवीर्यान् अपि मदनकलाकेलिदक्षान् विधत्ते ॥ (१०७।२)
dāhādhmānabhramādīn apanayati parā tarpaṇī pakvaśuṣkā drākṣā sukṣīṇavīryān api madanakalākelidakṣān vidhatte ||
कर्मारकर्मारः कर्मरकः पीतफलः कर्मरश् च मुद्गरकः । (१०८।१)
karmārakarmāraḥ karmarakaḥ pītaphalaḥ karmaraś ca mudgarakaḥ |
मुद्गरफलश् च धाराफलकस् तु कर्मारकश् चैव ॥ (१०८।२)
mudgaraphalaś ca dhārāphalakas tu karmārakaś caiva ||
कर्मारको ऽम्ल उष्णश् च वातहृत् पित्तकारकः । (१०९।१)
karmārako 'mla uṣṇaś ca vātahṛt pittakārakaḥ |
पक्वस् तु मधुराम्लः स्याद् बलपुष्टिरुचिप्रदः ॥ (१०९।२)
pakvas tu madhurāmlaḥ syād balapuṣṭirucipradaḥ ||
परूषकपरूषकं तीलपर्णं गिरिपीलु परावरम् । (११०।१)
parūṣakaparūṣakaṃ tīlaparṇaṃ giripīlu parāvaram |
नीलमण्डलम् अल्पास्थि परुषं च परुस् तथा ॥ (११०।२)
nīlamaṇḍalam alpāsthi paruṣaṃ ca parus tathā ||
परूषम् अम्लं कटुकं कफार्तिजिद् वातापहं तत्फलम् एव पित्तदम् । (१११।१)
parūṣam amlaṃ kaṭukaṃ kaphārtijid vātāpahaṃ tatphalam eva pittadam |
सोष्णं च पक्वं मधुरं रुचिप्रदं पित्तापहं शोफहरं च पीतम् ॥ (१११।२)
soṣṇaṃ ca pakvaṃ madhuraṃ rucipradaṃ pittāpahaṃ śophaharaṃ ca pītam ||
अश्वत्थअश्वत्थश् चाच्युतावासश् चलपत्त्रः पवित्रकः । (११२।१)
aśvatthaaśvatthaś cācyutāvāsaś calapattraḥ pavitrakaḥ |
शुभदो बोधिवृक्षश् च याज्ञिको गजभक्षकः ॥ (११२।२)
śubhado bodhivṛkṣaś ca yājñiko gajabhakṣakaḥ ||
श्रीमान् क्षीरद्रुमो विप्रो मङ्गल्यः श्यामलश् च सः । (११३।१)
śrīmān kṣīradrumo vipro maṅgalyaḥ śyāmalaś ca saḥ |
पिप्पलो गुह्यपुष्पश् च सेव्यः सत्यः शुचिद्रुमः । (११३।२)
pippalo guhyapuṣpaś ca sevyaḥ satyaḥ śucidrumaḥ |
चैत्यद्रुमो धर्मवृक्षो ज्ञेयो विंशतिसंज्ञकः ॥ (११३।३)
caityadrumo dharmavṛkṣo jñeyo viṃśatisaṃjñakaḥ ||
पिप्पलः सुमधुरस् तु कषायः शीतलश् च कफपित्तविनाशी । (११४।१)
pippalaḥ sumadhuras tu kaṣāyaḥ śītalaś ca kaphapittavināśī |
रक्तदाहशमनः स हि सद्यो योनिदोषहरणः किल पक्वः ॥ (११४।२)
raktadāhaśamanaḥ sa hi sadyo yonidoṣaharaṇaḥ kila pakvaḥ ||
अश्वत्थवृक्षस्य फलानि पक्वान्य् अतीवहृद्यानि च शीतलानि । (११५।१)
aśvatthavṛkṣasya phalāni pakvāny atīvahṛdyāni ca śītalāni |
कुर्वन्ति पित्तास्रविषार्तिदाहविच्छर्दिशोषारुचिदोषनाशम् ॥ (११५।२)
kurvanti pittāsraviṣārtidāhavicchardiśoṣārucidoṣanāśam ||
वटस्याद् अथ वटो जटालो न्यग्रोधो रोहिणो ऽवरोही च । (११६।१)
vaṭasyād atha vaṭo jaṭālo nyagrodho rohiṇo 'varohī ca |
विटपी रक्तफलश् च स्कन्धरुहो मण्डली महाच्छायः ॥ (११६।२)
viṭapī raktaphalaś ca skandharuho maṇḍalī mahācchāyaḥ ||
शृङ्गी यक्षावासो यक्षतरुः पादरोहिणो नीलः । (११७।१)
śṛṅgī yakṣāvāso yakṣataruḥ pādarohiṇo nīlaḥ |
क्षीरी शिफारुहः स्याद् बहुपादः स तु वनस्पतिर् नवभूः ॥ (११७।२)
kṣīrī śiphāruhaḥ syād bahupādaḥ sa tu vanaspatir navabhūḥ ||
नदीवटनदीवटो यज्ञवृक्षः सिद्धार्थो वटको वटी । (११९।१)
nadīvaṭanadīvaṭo yajñavṛkṣaḥ siddhārtho vaṭako vaṭī |
अमरा सङ्गिनी चैव क्षीरकाष्ठा च कीर्तिता ॥ (११९।२)
amarā saṅginī caiva kṣīrakāṣṭhā ca kīrtitā ||
अश्वत्थीअश्वत्थी लघुपत्त्री स्यात् पवित्रा ह्रस्वपत्त्रिका । (१२१।१)
aśvatthīaśvatthī laghupattrī syāt pavitrā hrasvapattrikā |
पिप्पलिका वनस्था च क्षुद्रा चाश्वत्थसंनिभा ॥ (१२१।२)
pippalikā vanasthā ca kṣudrā cāśvatthasaṃnibhā ||
अश्वत्थिका तु मधुरा कषाया चास्रपित्तजित् । (१२२।१)
aśvatthikā tu madhurā kaṣāyā cāsrapittajit |
प्लक्षप्लक्षः कपीतनः क्षीरी सुपार्श्वो ऽथ कमण्डलुः । (१२३।१)
plakṣaplakṣaḥ kapītanaḥ kṣīrī supārśvo 'tha kamaṇḍaluḥ |
शृङ्गी वरोहशाखी च गर्दभाण्डः कपीतकः । (१२३।२)
śṛṅgī varohaśākhī ca gardabhāṇḍaḥ kapītakaḥ |
दृढप्ररोहः प्लवकः प्लवंगश् च महाबलः ॥ (१२३।३)
dṛḍhaprarohaḥ plavakaḥ plavaṃgaś ca mahābalaḥ ||
ह्रस्वप्लक्षप्लक्षश् चैवापरो ह्रस्वः सुशीतः शीतवीर्यकः । (१२४।१)
hrasvaplakṣaplakṣaś caivāparo hrasvaḥ suśītaḥ śītavīryakaḥ |
पुण्ड्रो महावरोहश् च ह्रस्वपर्णस् तु पिम्परिः । (१२४।२)
puṇḍro mahāvarohaś ca hrasvaparṇas tu pimpariḥ |
भिदुरो मङ्गलच्छायो ज्ञेयो द्वाविंशधाभिधः ॥ (१२४।३)
bhiduro maṅgalacchāyo jñeyo dvāviṃśadhābhidhaḥ ||
प्लक्षः कटुकषायश् च शिशिरो रक्तदोषजित् । (१२५।१)
plakṣaḥ kaṭukaṣāyaś ca śiśiro raktadoṣajit |
मूर्छाभ्रमप्रलापघ्नो ह्रस्वप्लक्षो विशेषतः ॥ (१२५।२)
mūrchābhramapralāpaghno hrasvaplakṣo viśeṣataḥ ||
उदुम्बरौदुम्बरः क्षीरवृक्षो हेमदुग्धः सदाफलः । (१२६।१)
udumbaraudumbaraḥ kṣīravṛkṣo hemadugdhaḥ sadāphalaḥ |
कालस्कन्धो यज्ञयोग्यो यज्ञीयः सुप्रतिष्ठितः ॥ (१२६।२)
kālaskandho yajñayogyo yajñīyaḥ supratiṣṭhitaḥ ||
शीतवल्को जन्तुफलः पुष्पशून्यः पवित्रकः । (१२७।१)
śītavalko jantuphalaḥ puṣpaśūnyaḥ pavitrakaḥ |
सौम्यः शीतफलश् चेति मनुसंज्ञः समीरितः ॥ (१२७।२)
saumyaḥ śītaphalaś ceti manusaṃjñaḥ samīritaḥ ||
उदुम्बरं कषायं स्यात् पक्वं तु मधुरं हिमम् । (१२८।१)
udumbaraṃ kaṣāyaṃ syāt pakvaṃ tu madhuraṃ himam |
कृमिकृत् पित्तरक्तघ्नं मूर्छादाहतृषापहम् ॥ (१२८।२)
kṛmikṛt pittaraktaghnaṃ mūrchādāhatṛṣāpaham ||
औदुम्बरं फलम् अतीव हिमं सुपक्वं पित्तापहं च मधुरं श्रमशोफहारि । (१२९।१)
audumbaraṃ phalam atīva himaṃ supakvaṃ pittāpahaṃ ca madhuraṃ śramaśophahāri |
आमं कषायम् अतिदीपनरोचनं च मांसस्य वृद्धिकरम् अस्रविकारकारि ॥ (१२९।२)
āmaṃ kaṣāyam atidīpanarocanaṃ ca māṃsasya vṛddhikaram asravikārakāri ||
नद्युदुम्बरिकानद्युदुम्बरिका चान्या लघुपत्त्रफला तथा । (१३०।१)
nadyudumbarikānadyudumbarikā cānyā laghupattraphalā tathā |
प्रोक्ता लघुहेमदुग्धा लघुपूर्वसदाफला ॥ (१३०।२)
proktā laghuhemadugdhā laghupūrvasadāphalā ||
लघ्वाद्युम्बराह्वा स्याद् बाणाह्वा च प्रकीर्तिता । (१३१।१)
laghvādyumbarāhvā syād bāṇāhvā ca prakīrtitā |
रसवीर्यविपाकेषु किंचिन् न्यूना च पूर्वतः ॥ (१३१।२)
rasavīryavipākeṣu kiṃcin nyūnā ca pūrvataḥ ||
काकोदुम्बरिकाकृष्णोदुम्बरिका चान्या खरपत्त्री च राजिका । (१३२।१)
kākodumbarikākṛṣṇodumbarikā cānyā kharapattrī ca rājikā |
उदुम्बरी च कठिना कुष्ठघ्नी फल्गुवाटिका ॥ (१३२।२)
udumbarī ca kaṭhinā kuṣṭhaghnī phalguvāṭikā ||
अजाक्षी फल्गुनी चैव मलपूश् चित्रभेषजा । (१३३।१)
ajākṣī phalgunī caiva malapūś citrabheṣajā |
काकोदुम्बरिका चैव ध्वाङ्क्षनाम्नी त्रयोदश ॥ (१३३।२)
kākodumbarikā caiva dhvāṅkṣanāmnī trayodaśa ||
काकोदुम्बरिका शीता पक्वा गौल्याम्लिका कटुः । (१३४।१)
kākodumbarikā śītā pakvā gaulyāmlikā kaṭuḥ |
त्वग्दोषपित्तरक्तघ्नी तद्वल्कं चातिसारजित् ॥ (१३४।२)
tvagdoṣapittaraktaghnī tadvalkaṃ cātisārajit ||
उदुम्बर::बर्कुदुम्बरत्वचा शीता कषाया व्रणनाशिनी । (१३५।१)
udumbara::barkudumbaratvacā śītā kaṣāyā vraṇanāśinī |
गुर्विणीगर्भसंरक्षे हिता स्तन्यप्रदायिनी ॥ (१३५।२)
gurviṇīgarbhasaṃrakṣe hitā stanyapradāyinī ||
बदरबदरो बदरी कोली कर्कन्धूः कोलफेनिलौ । (१३६।१)
badarabadaro badarī kolī karkandhūḥ kolaphenilau |
सुबीजः सुफलः स्वच्छः सुरसः स्मृतिसंमितः ॥ (१३७।२)
subījaḥ suphalaḥ svacchaḥ surasaḥ smṛtisaṃmitaḥ ||
बदरं मधुरं कषायम् अम्लं परिपक्वं मधुराम्लम् उष्णम् एतत् । (१३८।१)
badaraṃ madhuraṃ kaṣāyam amlaṃ paripakvaṃ madhurāmlam uṣṇam etat |
कफकृत् पचनातिसाररक्तश्रमशोषार्तिविनाशनं च रुच्यम् ॥ (१३८।२)
kaphakṛt pacanātisāraraktaśramaśoṣārtivināśanaṃ ca rucyam ||
त्वचा विस्फोटशमनी बीजं नेत्रामयापहम् ॥ (१३९।२)
tvacā visphoṭaśamanī bījaṃ netrāmayāpaham ||
राजबदरराजबदरो नृपेष्टो नृपबदरो राजवल्लभश् चैव । (१४०।१)
rājabadararājabadaro nṛpeṣṭo nṛpabadaro rājavallabhaś caiva |
पृथुकोलस् तनुबीजो मधुरफलो राजकोलश् च ॥ (१४०।२)
pṛthukolas tanubījo madhuraphalo rājakolaś ca ||
राजबदरः सुमधुरः शिशिरो दाहार्तिपित्तवातहरः । (१४१।१)
rājabadaraḥ sumadhuraḥ śiśiro dāhārtipittavātaharaḥ |
वृष्यश् च वीर्यवृद्धिं कुरुते शोषश्रमं हरति ॥ (१४१।२)
vṛṣyaś ca vīryavṛddhiṃ kurute śoṣaśramaṃ harati ||
भूबदरीभूबदरी क्षितिबदरी वल्लीबदरी च बदरिवल्ली च । (१४२।१)
bhūbadarībhūbadarī kṣitibadarī vallībadarī ca badarivallī ca |
बहुफलिका लघुबदरी बदरफली सूक्ष्मबदरी च ॥ (१४२।२)
bahuphalikā laghubadarī badaraphalī sūkṣmabadarī ca ||
भूबदरी मधुराम्ला कफवातविकारहारिणी पथ्या । (१४३।१)
bhūbadarī madhurāmlā kaphavātavikārahāriṇī pathyā |
दीपनपाचनकर्त्री किंचित् पित्तास्रकारिणी रुच्या ॥ (१४३।२)
dīpanapācanakartrī kiṃcit pittāsrakāriṇī rucyā ||
सूक्ष्मफलसूक्ष्मफलो लघुबदरो बहुकण्टः सूक्ष्मपत्त्रको दुःस्पर्शः । (१४४।१)
sūkṣmaphalasūkṣmaphalo laghubadaro bahukaṇṭaḥ sūkṣmapattrako duḥsparśaḥ |
मधुरः शम्बराहारः शिखिप्रियश् चैव निर्दिष्टः ॥ (१४४।२)
madhuraḥ śambarāhāraḥ śikhipriyaś caiva nirdiṣṭaḥ ||
लघुबदरं मधुराम्लं पक्वं कफवातनाशनं रुच्यम् । (१४५।१)
laghubadaraṃ madhurāmlaṃ pakvaṃ kaphavātanāśanaṃ rucyam |
स्निग्धं तु जन्तुकारकम् ईषत् पित्तार्तिदाहशोषघ्नम् ॥ (१४५।२)
snigdhaṃ tu jantukārakam īṣat pittārtidāhaśoṣaghnam ||
बीजपूरबीजपूरो बीजपूर्णं पूर्णबीजः सुकेसरः । (१४६।१)
bījapūrabījapūro bījapūrṇaṃ pūrṇabījaḥ sukesaraḥ |
बीजकः केशराम्लश् च मातुलुङ्गः सुपूरकः ॥ (१४६।२)
bījakaḥ keśarāmlaś ca mātuluṅgaḥ supūrakaḥ ||
बीजपूरफलम् अम्लकटूष्णं श्वासकासशमनं पचनं च । (१४८।१)
bījapūraphalam amlakaṭūṣṇaṃ śvāsakāsaśamanaṃ pacanaṃ ca |
कण्ठशोधनपरं लघु हृद्यं दीपनं च रुचिकृज् जरणं च ॥ (१४८।२)
kaṇṭhaśodhanaparaṃ laghu hṛdyaṃ dīpanaṃ ca rucikṛj jaraṇaṃ ca ||
बालं पित्तमरुत्कफास्रकरणं मध्यं च तादृग्विधं पक्वं वर्णकरं च हृद्यम् अथ तत् पुष्णाति पुष्टिं बलम् । (१४९।१)
bālaṃ pittamarutkaphāsrakaraṇaṃ madhyaṃ ca tādṛgvidhaṃ pakvaṃ varṇakaraṃ ca hṛdyam atha tat puṣṇāti puṣṭiṃ balam |
शूलाजीर्णविबन्धमारुतकफश्वासार्तिमन्दाग्निजित् कासारोचकशोफशान्तिदम् इदं स्यान् मातुलुङ्गं सदा ॥ (१४९।२)
śūlājīrṇavibandhamārutakaphaśvāsārtimandāgnijit kāsārocakaśophaśāntidam idaṃ syān mātuluṅgaṃ sadā ||
त्वक् तिक्ता दुर्जरा स्यात् कृमिकफपवनध्वंसिनी स्निग्धम् उष्णं मध्यं शूलार्तिपित्तप्रशमनम् अखिलारोचकघ्नं च गौल्यम् । (१५०।१)
tvak tiktā durjarā syāt kṛmikaphapavanadhvaṃsinī snigdham uṣṇaṃ madhyaṃ śūlārtipittapraśamanam akhilārocakaghnaṃ ca gaulyam |
वातार्तिघ्नं कटूष्णं जठरगदहरं केसरं दीप्यम् अम्लं बीजं तिक्तं कफार्शःश्वयथुशमकरं बीजपूरस्य पथ्यम् ॥ (१५०।२)
vātārtighnaṃ kaṭūṣṇaṃ jaṭharagadaharaṃ kesaraṃ dīpyam amlaṃ bījaṃ tiktaṃ kaphārśaḥśvayathuśamakaraṃ bījapūrasya pathyam ||
वनबीजपूरकवनबीजपूरको ऽन्यो वनजो वनपूरकश् च वनबीजः । (१५१।१)
vanabījapūrakavanabījapūrako 'nyo vanajo vanapūrakaś ca vanabījaḥ |
अत्यम्ला गन्धाढ्या वनोद्भवा देवदूती च ॥ (१५१।२)
atyamlā gandhāḍhyā vanodbhavā devadūtī ca ||
पीता च देवदासी देवेष्टा मातुलुङ्गिका चैव । (१५२।१)
pītā ca devadāsī deveṣṭā mātuluṅgikā caiva |
पवनी महाफला च स्याद् इयम् इति वेदभूमिमिता ॥ (१५२।२)
pavanī mahāphalā ca syād iyam iti vedabhūmimitā ||
अम्लः कटूष्णो वनबीजपूरो रुचिप्रदो वातविनाशनश् च । (१५३।१)
amlaḥ kaṭūṣṇo vanabījapūro ruciprado vātavināśanaś ca |
स्याद् अम्लदोषकृमिनाशकारी कफापहः श्वासनिषूदनश् च ॥ (१५३।२)
syād amladoṣakṛmināśakārī kaphāpahaḥ śvāsaniṣūdanaś ca ||
मधुरबीजपूरमधुरबीजपूरो मधुपर्णी मधुरकर्कटी मधुवल्ली । (१५४।१)
madhurabījapūramadhurabījapūro madhuparṇī madhurakarkaṭī madhuvallī |
मधुकर्कटी मधुरफला महाफला वर्धमाना च ॥ (१५४।२)
madhukarkaṭī madhuraphalā mahāphalā vardhamānā ca ||
त्रिदोषशमनी रुच्या वृष्या च गुरुदुर्जरा ॥ (१५५।२)
tridoṣaśamanī rucyā vṛṣyā ca gurudurjarā ||
आमलकीआमलकी वयःस्था च श्रीफला धात्रिका तथा । (१५६।१)
āmalakīāmalakī vayaḥsthā ca śrīphalā dhātrikā tathā |
जातीफला च धात्रेयी ज्ञेया धात्रीफला तथा । (१५७।१)
jātīphalā ca dhātreyī jñeyā dhātrīphalā tathā |
वृष्या वृत्तफला चैव रोचनी शरभूह्वया ॥ (१५७।२)
vṛṣyā vṛttaphalā caiva rocanī śarabhūhvayā ||
कटु मधुरकषायं किंचिद् अम्लं कफघ्नं रुचिकरम् अतिशीतं हन्ति पित्तास्रतापम् । (१५९।१)
kaṭu madhurakaṣāyaṃ kiṃcid amlaṃ kaphaghnaṃ rucikaram atiśītaṃ hanti pittāsratāpam |
श्रमवमनविबन्धाध्मानविष्टम्भदोषप्रशमनम् अमृताभं चामलक्याः फलं स्यात् ॥ (१५९।२)
śramavamanavibandhādhmānaviṣṭambhadoṣapraśamanam amṛtābhaṃ cāmalakyāḥ phalaṃ syāt ||
काष्ठधात्रीफलअन्यच् चामलकं प्रोक्तं काष्ठधात्रीफलं तथा । (१६०।१)
kāṣṭhadhātrīphalaanyac cāmalakaṃ proktaṃ kāṣṭhadhātrīphalaṃ tathā |
क्षुद्रामलकसम्प्रोक्तं क्षुद्रजातीफलं च तत् ॥ (१६०।२)
kṣudrāmalakasamproktaṃ kṣudrajātīphalaṃ ca tat ||
काष्ठधात्रीफलं स्वादे कषायं कटुकं तथा । (१६१।१)
kāṣṭhadhātrīphalaṃ svāde kaṣāyaṃ kaṭukaṃ tathā |
शीतं पित्तास्रदोषघ्नं पूर्वोक्तम् अधिकं गुणैः ॥ (१६१।२)
śītaṃ pittāsradoṣaghnaṃ pūrvoktam adhikaṃ guṇaiḥ ||
चिञ्चाचिञ्चा तु चुक्रिका चुक्रा साम्लिका शाकचुक्रिका । (१६२।१)
ciñcāciñcā tu cukrikā cukrā sāmlikā śākacukrikā |
अम्ली सुतिन्तिडी चाम्ला चुक्रिका च नवाभिधा ॥ (१६२।२)
amlī sutintiḍī cāmlā cukrikā ca navābhidhā ||
चिञ्चात्यम्ला भवेद् आमा पक्वा तु मधुराम्लिका । (१६३।१)
ciñcātyamlā bhaved āmā pakvā tu madhurāmlikā |
अम्लिकायाः फलं त्व् आमम् अत्यम्लं लघु पित्तकृत् । (१६४।१)
amlikāyāḥ phalaṃ tv āmam atyamlaṃ laghu pittakṛt |
पक्वं तु मधुराम्लं स्याद् भेदि विष्टम्भवातजित् ॥ (१६४।२)
pakvaṃ tu madhurāmlaṃ syād bhedi viṣṭambhavātajit ||
चिञ्चापत्त्रं च शोफघ्नं रक्तदोषव्यथापहम् । (१६६।१)
ciñcāpattraṃ ca śophaghnaṃ raktadoṣavyathāpaham |
तस्याः शुष्कत्वचाक्षारं शूलमन्दाग्निनाशनम् ॥ (१६६।२)
tasyāḥ śuṣkatvacākṣāraṃ śūlamandāgnināśanam ||
अम्लसारअम्लसारस् तु शाकाम्लं चुक्राम्लं चाम्लचुक्रिका । (१६७।१)
amlasāraamlasāras tu śākāmlaṃ cukrāmlaṃ cāmlacukrikā |
चिञ्चाम्लम् अम्लचूडश् च चिञ्चारसो ऽपि सप्तधा ॥ (१६७।२)
ciñcāmlam amlacūḍaś ca ciñcāraso 'pi saptadhā ||
अम्लसारस् त्व् अतीवाम्लो वातघ्नः कफदाहकृत् । (१६८।१)
amlasāras tv atīvāmlo vātaghnaḥ kaphadāhakṛt |
साम्येन शर्करामिश्रो दाहपित्तकफार्त्तिनुत् ॥ (१६८।२)
sāmyena śarkarāmiśro dāhapittakaphārttinut ||
आम्रातकआम्रातकः पीतनकः कपिचूतो ऽम्लवाटकः । (१६९।१)
āmrātakaāmrātakaḥ pītanakaḥ kapicūto 'mlavāṭakaḥ |
शृङ्गी कपिरसाढ्यश् च तनुक्षीरः कपिप्रियः ॥ (१६९।२)
śṛṅgī kapirasāḍhyaś ca tanukṣīraḥ kapipriyaḥ ||
आम्रातकं कषायाम्लम् आमहृत् कण्ठहर्षणम् । (१७०।१)
āmrātakaṃ kaṣāyāmlam āmahṛt kaṇṭhaharṣaṇam |
पक्वं तु मधुराम्लाढ्यं स्निग्धं पित्तकफापहम् ॥ (१७०।२)
pakvaṃ tu madhurāmlāḍhyaṃ snigdhaṃ pittakaphāpaham ||
नारङ्गनारङ्गः स्यान् नागरङ्गः सुरङ्गस् त्वग्गन्धश् चैरावतो वक्त्रवासः । (१७१।१)
nāraṅganāraṅgaḥ syān nāgaraṅgaḥ suraṅgas tvaggandhaś cairāvato vaktravāsaḥ |
योगीरङ्गो नागरो योगरङ्गः गन्धाढ्यो ऽयं गन्धपत्त्रो रवीष्टः ॥ (१७१।२)
yogīraṅgo nāgaro yogaraṅgaḥ gandhāḍhyo 'yaṃ gandhapattro ravīṣṭaḥ ||
नारङ्गं मधुरं चाम्लं गुरूष्णं चैव रोचनम् । (१७२।१)
nāraṅgaṃ madhuraṃ cāmlaṃ gurūṣṇaṃ caiva rocanam |
वातामक्रिमिशूलघ्नं श्रमहृद् बलरुच्यदम् ॥ (१७२।२)
vātāmakrimiśūlaghnaṃ śramahṛd balarucyadam ||
निम्बूनिम्बूकः स्याद् अम्लजम्बीरकाख्यो वह्निर् दीप्यो वह्निबीजो ऽम्लसारः । (१७३।१)
nimbūnimbūkaḥ syād amlajambīrakākhyo vahnir dīpyo vahnibījo 'mlasāraḥ |
दन्ताघातः शोधनो जन्तुमारी निम्बूश् च स्याद् रोचनो रुद्रसंज्ञः ॥ (१७३।२)
dantāghātaḥ śodhano jantumārī nimbūś ca syād rocano rudrasaṃjñaḥ ||
निम्बूफलं प्रथितम् अम्लरसं कटूष्णं गुल्मामवातहरम् अग्निविवृद्धिकारि । (१७४।१)
nimbūphalaṃ prathitam amlarasaṃ kaṭūṣṇaṃ gulmāmavātaharam agnivivṛddhikāri |
चक्षुष्यम् एतद् अथ कासकफार्त्तिकण्ठविच्छर्दिहारि परिपक्वम् अतीव रुच्यम् ॥ (१७४।२)
cakṣuṣyam etad atha kāsakaphārttikaṇṭhavicchardihāri paripakvam atīva rucyam ||
जम्बीरजम्बीरो दन्तशठो जम्भो जम्भीरजम्भलौ चैव । (१७५।१)
jambīrajambīro dantaśaṭho jambho jambhīrajambhalau caiva |
रोचनको मुखशोधी जाड्यारिर् जन्तुजिन् नवधा ॥ (१७५।२)
rocanako mukhaśodhī jāḍyārir jantujin navadhā ||
जम्बीरस्य फलं रसे ऽम्लमधुरं वातापहं पित्तकृत् पथ्यं पाचनरोचनं बलकरं वह्नेर् विवृद्धिप्रदम् । (१७६।१)
jambīrasya phalaṃ rase 'mlamadhuraṃ vātāpahaṃ pittakṛt pathyaṃ pācanarocanaṃ balakaraṃ vahner vivṛddhipradam |
पक्वं चेन् मधुरं कफार्त्तिशमनं पित्तास्रदोषापनुद् वर्ण्यं वीर्यविवर्द्धनं च रुचिकृत् पुष्टिप्रदं तर्पणम् ॥ (१७६।२)
pakvaṃ cen madhuraṃ kaphārttiśamanaṃ pittāsradoṣāpanud varṇyaṃ vīryavivarddhanaṃ ca rucikṛt puṣṭipradaṃ tarpaṇam ||
मधुजम्बीरअन्यो मधुजम्बीरो मधुजम्भो मधुरजम्भलश् चैव । (१७७।१)
madhujambīraanyo madhujambīro madhujambho madhurajambhalaś caiva |
शङ्खद्रावी शर्करकः पित्तद्रावी च षट्संज्ञः ॥ (१७७।२)
śaṅkhadrāvī śarkarakaḥ pittadrāvī ca ṣaṭsaṃjñaḥ ||
मधुरो मधुजम्बीरः शिशिरः कफपित्तनुत् । (१७८।१)
madhuro madhujambīraḥ śiśiraḥ kaphapittanut |
शोषघ्नस् तर्पणो वृष्यः श्रमघ्नः पुष्टिकारकः ॥ (१७८।२)
śoṣaghnas tarpaṇo vṛṣyaḥ śramaghnaḥ puṣṭikārakaḥ ||
मालूरमालूरस् तु कपित्थो मङ्गल्यो नीलमल्लिका च दधि । (१७९।१)
mālūramālūras tu kapittho maṅgalyo nīlamallikā ca dadhi |
ग्राहिफलश् चिरपाकी ग्रन्थिफलः कुचफलो दधिफलश् च ॥ (१७९।२)
grāhiphalaś cirapākī granthiphalaḥ kucaphalo dadhiphalaś ca ||
गन्धफलश् च कपीष्टो वृत्तफलः करभवल्लभश् चैव । (१८०।१)
gandhaphalaś ca kapīṣṭo vṛttaphalaḥ karabhavallabhaś caiva |
दन्तशठः कठिनफलः करण्डफलकश् च सप्तदशसंज्ञः ॥ (१८०।२)
dantaśaṭhaḥ kaṭhinaphalaḥ karaṇḍaphalakaś ca saptadaśasaṃjñaḥ ||
कपित्थो मधुराम्लश् च कषायस् तिक्तशीतलः । (१८१।१)
kapittho madhurāmlaś ca kaṣāyas tiktaśītalaḥ |
वृष्यः पित्तानिलं हन्ति संग्राही व्रणनाशनः ॥ (१८१।२)
vṛṣyaḥ pittānilaṃ hanti saṃgrāhī vraṇanāśanaḥ ||
आमं कपित्थम् अम्लोष्णं कफघ्नं ग्राहि वातलम् । (१८२।१)
āmaṃ kapittham amloṣṇaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam |
आमं कण्ठरुजं कपित्थम् अधिकं जिह्वाजडत्वावहं तद् दोषत्रयवर्धनं विषहरं संग्राहकं रोचकम् । (१८३।१)
āmaṃ kaṇṭharujaṃ kapittham adhikaṃ jihvājaḍatvāvahaṃ tad doṣatrayavardhanaṃ viṣaharaṃ saṃgrāhakaṃ rocakam |
पक्वं श्वासवमिश्रमक्लमहरं हिक्कापनोदक्षमं सर्वं ग्राहि रुचिप्रदं च कथितं सेव्यं ततः सर्वदा ॥ (१८३।२)
pakvaṃ śvāsavamiśramaklamaharaṃ hikkāpanodakṣamaṃ sarvaṃ grāhi rucipradaṃ ca kathitaṃ sevyaṃ tataḥ sarvadā ||
तुम्बरुतुम्बरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजो द्विजः । (१८४।१)
tumbarutumbaruḥ saurabhaḥ sauro vanajaḥ sānujo dvijaḥ |
तीक्ष्णवल्कस् तीक्ष्णफलस् तीक्ष्णपत्त्रो महामुनिः । (१८४।२)
tīkṣṇavalkas tīkṣṇaphalas tīkṣṇapattro mahāmuniḥ |
स्फुटफलः सुगन्धिश् च स प्रोक्तो द्वादशाह्वयः ॥ (१८४।३)
sphuṭaphalaḥ sugandhiś ca sa prokto dvādaśāhvayaḥ ||
तुम्बरुर् मधुरस् तिक्तः कटूष्णः कफवातनुत् । (१८५।१)
tumbarur madhuras tiktaḥ kaṭūṣṇaḥ kaphavātanut |
रुद्राक्षरुद्राक्षश् च शिवाक्षश् च शर्वाक्षो भूतनाशनः । (१८६।१)
rudrākṣarudrākṣaś ca śivākṣaś ca śarvākṣo bhūtanāśanaḥ |
पावनो नीलकण्ठाक्षो हराक्षश् च शिवप्रियः ॥ (१८६।२)
pāvano nīlakaṇṭhākṣo harākṣaś ca śivapriyaḥ ||
रुद्राक्षम् अम्लम् उष्णं च वातघ्नं कफनाशनम् । (१८७।१)
rudrākṣam amlam uṣṇaṃ ca vātaghnaṃ kaphanāśanam |
शिरआर्तिशमनं रुच्यं भूतग्रहविनाशनम् ॥ (१८७।२)
śiraārtiśamanaṃ rucyaṃ bhūtagrahavināśanam ||
बिल्वबिल्वः शल्यो हृद्यगन्धः शलाटुः शाण्डिल्यः स्याच् छ्रीफलः कर्कटाह्वः । (१८८।१)
bilvabilvaḥ śalyo hṛdyagandhaḥ śalāṭuḥ śāṇḍilyaḥ syāc chrīphalaḥ karkaṭāhvaḥ |
शैलूषः स्याच्छैवपत्त्रः शिवेष्टः पत्त्रश्रेष्ठो गन्धपत्त्रस् त्रिपत्त्रः ॥ (१८८।२)
śailūṣaḥ syācchaivapattraḥ śiveṣṭaḥ pattraśreṣṭho gandhapattras tripattraḥ ||
लक्ष्मीफलो गन्धफलो दुरारुहस् त्रिशाकपत्त्रस् त्रिशिखः शिवद्रुमः । (१८९।१)
lakṣmīphalo gandhaphalo durāruhas triśākapattras triśikhaḥ śivadrumaḥ |
सदाफलः सत्फलदः सुभूतिकः समीरसारः शिखिनेत्रसंज्ञितः ॥ (१८९।२)
sadāphalaḥ satphaladaḥ subhūtikaḥ samīrasāraḥ śikhinetrasaṃjñitaḥ ||
बिल्वस् तु मधुरो हृद्यः कषायः पित्तजित् गुरुः । (१९०।१)
bilvas tu madhuro hṛdyaḥ kaṣāyaḥ pittajit guruḥ |
कफज्वरातिसारघ्नो रुचिकृद् दीपनः परः ॥ (१९०।२)
kaphajvarātisāraghno rucikṛd dīpanaḥ paraḥ ||
बिल्व::रोओत्बिल्वमूलं त्रिदोषघ्नं मधुरं लघु वातनुत् । (१९१।१)
bilva::rootbilvamūlaṃ tridoṣaghnaṃ madhuraṃ laghu vātanut |
फलं तु कोमलं स्निग्धं गुरु संग्राहि दीपनम् ॥ (१९१।२)
phalaṃ tu komalaṃ snigdhaṃ guru saṃgrāhi dīpanam ||
तद् एव पक्वं विज्ञेयं मधुरं सरसं गुरु । (१९२।१)
tad eva pakvaṃ vijñeyaṃ madhuraṃ sarasaṃ guru |
कटुतिक्तकषायोष्णं संग्राहि च त्रिदोषजित् ॥ (१९२।२)
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ saṃgrāhi ca tridoṣajit ||
सल्लकसल्लकः सल्लकी सल्ली सुगन्धा सुरभिस्रवा । (१९३।१)
sallakasallakaḥ sallakī sallī sugandhā surabhisravā |
सुरभिर् गजभक्ष्या च सुवहा गजवल्लभा ॥ (१९३।२)
surabhir gajabhakṣyā ca suvahā gajavallabhā ||
हृद्या कुण्टरिका चैव प्रोक्ता त्र्यस्रफला च सा । (१९४।२)
hṛdyā kuṇṭarikā caiva proktā tryasraphalā ca sā |
छिन्नरुहा गन्धफला ज्ञेया चाष्टादशाह्वया ॥ (१९४।३)
chinnaruhā gandhaphalā jñeyā cāṣṭādaśāhvayā ||
कतककतको ऽम्बुप्रसादश् च कतस् तिक्तफलस् तथा । (१९६।१)
katakakatako 'mbuprasādaś ca katas tiktaphalas tathā |
रुच्यस् तु छेदनीयश् च ज्ञेयो गुडफलः स्मृतः । (१९६।२)
rucyas tu chedanīyaś ca jñeyo guḍaphalaḥ smṛtaḥ |
प्रोक्तः कतफलस् तिक्तमरीचश् च नवाह्वयः ॥ (१९६।३)
proktaḥ kataphalas tiktamarīcaś ca navāhvayaḥ ||
कतकः कटुतिक्तोष्णश् चक्षुष्यः कृमिदोषनुत् । (१९७।१)
katakaḥ kaṭutiktoṣṇaś cakṣuṣyaḥ kṛmidoṣanut |
रुचिकृच्छूलदोषघ्नो बीजम् अम्बुप्रसादनम् ॥ (१९७।२)
rucikṛcchūladoṣaghno bījam ambuprasādanam ||
कर्कटकर्कटः कार्कटः कर्कः क्षुद्रधात्री च स स्मृतः । (१९८।१)
karkaṭakarkaṭaḥ kārkaṭaḥ karkaḥ kṣudradhātrī ca sa smṛtaḥ |
क्षुद्रामलकसंज्ञश् च प्रोक्तः कर्कफलश् च षट् ॥ (१९८।२)
kṣudrāmalakasaṃjñaś ca proktaḥ karkaphalaś ca ṣaṭ ||
कार्कटं तु फलं रुच्यं कषायं दीपनं परम् । (१९९।१)
kārkaṭaṃ tu phalaṃ rucyaṃ kaṣāyaṃ dīpanaṃ param |
कफपित्तहरं ग्राहि चक्षुष्यं लघु शीतलम् ॥ (१९९।२)
kaphapittaharaṃ grāhi cakṣuṣyaṃ laghu śītalam ||
श्लेष्मातकश्लेष्मातको बहुवारः पिच्छलो द्विजकुत्सितः । (२००।१)
śleṣmātakaśleṣmātako bahuvāraḥ picchalo dvijakutsitaḥ |
भूतद्रुमो गन्धपुष्पः ख्यात एकादशाह्वयः ॥ (२००।३)
bhūtadrumo gandhapuṣpaḥ khyāta ekādaśāhvayaḥ ||
श्लेष्मातकः कटुहिमो मधुरः कषायः स्वादुश् च पाचनकरः क्रिमिशूलहारी । (२०१।१)
śleṣmātakaḥ kaṭuhimo madhuraḥ kaṣāyaḥ svāduś ca pācanakaraḥ krimiśūlahārī |
आमास्रदोषमलरोधबहुव्रणार्तिविस्फोटशान्तिकरणः कफकारकश् च ॥ (२०१।२)
āmāsradoṣamalarodhabahuvraṇārtivisphoṭaśāntikaraṇaḥ kaphakārakaś ca ||
भूकर्बुदारकभूकर्बुदारकश् चान्यः क्षुद्रश्लेष्मातकस् तथा । (२०२।१)
bhūkarbudārakabhūkarbudārakaś cānyaḥ kṣudraśleṣmātakas tathā |
भूशेलुर् लघुशेलुश् च पिच्छलो लघुपूर्वकः । (२०२।२)
bhūśelur laghuśeluś ca picchalo laghupūrvakaḥ |
लघुशीतः सूक्ष्मफलो लघुभूतद्रुमश् च सः ॥ (२०२।३)
laghuśītaḥ sūkṣmaphalo laghubhūtadrumaś ca saḥ ||
वातप्रकोपणः किंचित् सशीतः स्वर्णमारकः ॥ (२०३।२)
vātaprakopaṇaḥ kiṃcit saśītaḥ svarṇamārakaḥ ||
मुष्ककमुष्कको मोचको मुष्को मोक्षको मुञ्चकस् तथा । (२०४।१)
muṣkakamuṣkako mocako muṣko mokṣako muñcakas tathā |
गौलिको मेहनश् चैव क्षारवृक्षश् च पाटलिः ॥ (२०४।२)
gauliko mehanaś caiva kṣāravṛkṣaś ca pāṭaliḥ ||
श्वेतः कृष्णश् च स द्वेधा स्यात् त्रयोदशसंज्ञकः ॥ (२०५।२)
śvetaḥ kṛṣṇaś ca sa dvedhā syāt trayodaśasaṃjñakaḥ ||
मुष्ककः कटुको ऽम्लश् च रोचनः पाचनः परः । (२०६।१)
muṣkakaḥ kaṭuko 'mlaś ca rocanaḥ pācanaḥ paraḥ |
प्लीहगुल्मोदरार्तिघ्नो द्विधा तुल्यगुणान्वितः ॥ (२०६।२)
plīhagulmodarārtighno dvidhā tulyaguṇānvitaḥ ||
करमर्दकरमर्दः सुषेणश् च कराम्लः करमर्दकः । (२०७।१)
karamardakaramardaḥ suṣeṇaś ca karāmlaḥ karamardakaḥ |
अविग्नः पाणिमर्दश् च कृष्णपाकफलो मुनिः ॥ (२०७।२)
avignaḥ pāṇimardaś ca kṛṣṇapākaphalo muniḥ ||
पक्वस् त्रिदोषशमनो ऽरुचिघ्नो विषनाशनः ॥ (२०८।२)
pakvas tridoṣaśamano 'rucighno viṣanāśanaḥ ||
तेजःफलतेजःफलो बहुफलस् तथोक्तः शाल्मलीफलः । (२०९।१)
tejaḥphalatejaḥphalo bahuphalas tathoktaḥ śālmalīphalaḥ |
फलस् तीक्ष्णादिसंयुक्तः फलान्तस्तवकादिकः । (२०९।२)
phalas tīkṣṇādisaṃyuktaḥ phalāntastavakādikaḥ |
स्तेयीफलो गन्धफलः कण्टवृक्षः प्रकीर्तितः ॥ (२०९।३)
steyīphalo gandhaphalaḥ kaṇṭavṛkṣaḥ prakīrtitaḥ ||
तेजःफलः कटुस् तीक्ष्णः सुगन्धिर् दीपनः परः । (२१०।१)
tejaḥphalaḥ kaṭus tīkṣṇaḥ sugandhir dīpanaḥ paraḥ |
वातश्लेष्मारुचिघ्नश् च बालरक्षाकरः परः ॥ (२१०।२)
vātaśleṣmārucighnaś ca bālarakṣākaraḥ paraḥ ||
विकण्टकविकण्टको मृदुफलो ग्रन्थिलः स्वादुकण्टकः । (२११।१)
vikaṇṭakavikaṇṭako mṛduphalo granthilaḥ svādukaṇṭakaḥ |
गोकण्टकः काकनाशो व्याघ्रपादो घनद्रुमः ॥ (२११।२)
gokaṇṭakaḥ kākanāśo vyāghrapādo ghanadrumaḥ ||
गर्जाफलो घनफलो मेघस्तनितोद्भवश् च मुदिरफलः । (२१२।१)
garjāphalo ghanaphalo meghastanitodbhavaś ca mudiraphalaḥ |
प्रावृष्यो हास्यफलः स्तनितफलः पञ्चदशसंज्ञः ॥ (२१२।२)
prāvṛṣyo hāsyaphalaḥ stanitaphalaḥ pañcadaśasaṃjñaḥ ||
विकण्टकः कषायः स्यात् कटू रूक्षो रुचिप्रदः । (२१३।१)
vikaṇṭakaḥ kaṣāyaḥ syāt kaṭū rūkṣo rucipradaḥ |
हरीतकीहरीतकी हेमवती जयाभया शिवाव्यथा चेतनिका च रोहिणी । (२१४।१)
harītakīharītakī hemavatī jayābhayā śivāvyathā cetanikā ca rohiṇī |
पथ्या प्रपथ्यापि पूतनामृता जीवप्रिया जीवनिका भिषग्वरा ॥ (२१४।२)
pathyā prapathyāpi pūtanāmṛtā jīvapriyā jīvanikā bhiṣagvarā ||
जीवन्ती प्राणदा जीव्या कायस्था श्रेयसी च सा । (२१५।१)
jīvantī prāṇadā jīvyā kāyasthā śreyasī ca sā |
देवी दिव्या च विजया वह्निनेत्रमिताभिधा ॥ (२१५।२)
devī divyā ca vijayā vahninetramitābhidhā ||
हरीतकी पञ्चरसा च रेचनी कोष्ठामयघ्नी लवणेन वर्जिता । (२१६।१)
harītakī pañcarasā ca recanī koṣṭhāmayaghnī lavaṇena varjitā |
रसायनी नेत्ररुजापहारिणी त्वगामयघ्नी किल योगवाहिनी ॥ (२१६।२)
rasāyanī netrarujāpahāriṇī tvagāmayaghnī kila yogavāhinī ||
बीजास्थितिक्ता मधुरा तदन्तस्त्वग्भागतः सा कटुर् उष्णवीर्या । (२१७।१)
bījāsthitiktā madhurā tadantastvagbhāgataḥ sā kaṭur uṣṇavīryā |
मांसांशतश् चाम्लकषाययुक्ता हरीतकी पञ्चरसा स्मृतेयम् ॥ (२१७।२)
māṃsāṃśataś cāmlakaṣāyayuktā harītakī pañcarasā smṛteyam ||
हरीतक्य् अमृतोत्पन्ना सप्तभेदैर् उदीरिता । (२१८।१)
harītaky amṛtotpannā saptabhedair udīritā |
तस्या नामानि वर्णांश् च वक्ष्याम्य् अथ यथाक्रमम् ॥ (२१८।२)
tasyā nāmāni varṇāṃś ca vakṣyāmy atha yathākramam ||
जीवन्ती चेतकी चेति नाम्ना सप्तविधा मता ॥ (२१९।२)
jīvantī cetakī ceti nāmnā saptavidhā matā ||
स्वल्पत्वक् पूतना ज्ञेया स्थूलमांसामृता स्मृता ॥ (२२०।२)
svalpatvak pūtanā jñeyā sthūlamāṃsāmṛtā smṛtā ||
पञ्चास्रा चाभया ज्ञेया जीवन्ती स्वर्णवर्णभाक् । (२२१।१)
pañcāsrā cābhayā jñeyā jīvantī svarṇavarṇabhāk |
त्र्यस्रां तु चेतकीं विद्याद् इत्य् आसां रूपलक्षणम् ॥ (२२१।२)
tryasrāṃ tu cetakīṃ vidyād ity āsāṃ rūpalakṣaṇam ||
विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच् चेतकी पूतना सिन्धौ स्याद् अथ रोहिणी तु विजया जाता प्रतिष्ठानके । (२२२।१)
vindhyādrau vijayā himācalabhavā syāc cetakī pūtanā sindhau syād atha rohiṇī tu vijayā jātā pratiṣṭhānake |
चम्पायाम् अमृताभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये जीवन्तीति हरीतकी निगदिता सप्तप्रभेदा बुधैः ॥ (२२२।२)
campāyām amṛtābhayā ca janitā deśe surāṣṭrāhvaye jīvantīti harītakī nigaditā saptaprabhedā budhaiḥ ||
सर्वप्रयोगे विजया च रोहिणी क्षतेषु लेपेषु तु पूतनोदिता । (२२३।१)
sarvaprayoge vijayā ca rohiṇī kṣateṣu lepeṣu tu pūtanoditā |
विरेचने स्याद् अमृता गुणाधिका जीवन्तिका स्याद् इह जीर्णरोगजित् ॥ (२२३।२)
virecane syād amṛtā guṇādhikā jīvantikā syād iha jīrṇarogajit ||
स्याच् चेतकी सर्वरुजापहारिका नेत्रामयघ्नीम् अभयां वदन्ति । (२२४।१)
syāc cetakī sarvarujāpahārikā netrāmayaghnīm abhayāṃ vadanti |
इत्थं यथायोगम् इयं प्रयोजिता ज्ञेया गुणाढ्या न कदाचिद् अन्यथा ॥ (२२४।२)
itthaṃ yathāyogam iyaṃ prayojitā jñeyā guṇāḍhyā na kadācid anyathā ||
चेतकी च धृता हस्ते यावत् तिष्ठति देहिनः । (२२५।१)
cetakī ca dhṛtā haste yāvat tiṣṭhati dehinaḥ |
तावद् विरिच्यते वेगात् तत्प्रभावान् न संशयः ॥ (२२५।२)
tāvad viricyate vegāt tatprabhāvān na saṃśayaḥ ||
सप्तानाम् अपि जातीनां प्रधानं विजया स्मृता । (२२६।१)
saptānām api jātīnāṃ pradhānaṃ vijayā smṛtā |
क्षिप्ताप्सु निमज्जति या सा ज्ञेया गुणवती भिषग्वर्यैः । (२२७।१)
kṣiptāpsu nimajjati yā sā jñeyā guṇavatī bhiṣagvaryaiḥ |
यस्या यस्या भूयो निमज्जनं सा गुणाढ्या स्यात् ॥ (२२७।२)
yasyā yasyā bhūyo nimajjanaṃ sā guṇāḍhyā syāt ||
हरते प्रसभं व्याधीन् भूयस् तरति यद् वपुः । (२२८।१)
harate prasabhaṃ vyādhīn bhūyas tarati yad vapuḥ |
हरीतकी तु सा प्रोक्ता तत्र कीर्दीप्तिवाचकः ॥ (२२८।२)
harītakī tu sā proktā tatra kīrdīptivācakaḥ ||
हरीतकी तु तृष्णायां हनुस्तम्भे गलग्रहे । (२२९।१)
harītakī tu tṛṣṇāyāṃ hanustambhe galagrahe |
शोषे नवज्वरे जीर्णे गुर्विण्यां नैव शस्यते ॥ (२२९।२)
śoṣe navajvare jīrṇe gurviṇyāṃ naiva śasyate ||
विभीतकविभीतकस् तैलफलो भूतावासः कलिद्रुमः । (२३०।१)
vibhītakavibhītakas tailaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ |
संवर्तकस् तु वासन्तः कल्किवृक्षो वहेडकः ॥ (२३०।२)
saṃvartakas tu vāsantaḥ kalkivṛkṣo vaheḍakaḥ ||
हार्यः कर्षफलः कल्किर् धर्मघ्नो ऽक्षो ऽनिलघ्नकः । (२३१।१)
hāryaḥ karṣaphalaḥ kalkir dharmaghno 'kṣo 'nilaghnakaḥ |
बहुवीर्यश् च कासघ्नः स प्रोक्तः षोडशाह्वयः ॥ (२३१।२)
bahuvīryaś ca kāsaghnaḥ sa proktaḥ ṣoḍaśāhvayaḥ ||
विभीतकः कटुस् तिक्तः कषायोष्णः कफापहः । (२३२।१)
vibhītakaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyoṣṇaḥ kaphāpahaḥ |
चक्षुष्यः पलितघ्नश् च विपाके मधुरो लघुः ॥ (२३२।२)
cakṣuṣyaḥ palitaghnaś ca vipāke madhuro laghuḥ ||
पूगपूगस् तु पूगवृक्षश् च क्रमुको दीर्घपादपः । (२३३।१)
pūgapūgas tu pūgavṛkṣaś ca kramuko dīrghapādapaḥ |
वल्कतरुर् दृढवल्कश् चिक्कणश् च मुनिर् मतः ॥ (२३३।२)
valkatarur dṛḍhavalkaś cikkaṇaś ca munir mataḥ ||
पूगवृक्षस्य निर्यासो हिमः संमोहनो गुरुः । (२३४।१)
pūgavṛkṣasya niryāso himaḥ saṃmohano guruḥ |
विपाके सोष्णकक्षारः साम्लो वातघ्नपित्तलः ॥ (२३४।२)
vipāke soṣṇakakṣāraḥ sāmlo vātaghnapittalaḥ ||
पूग::ड़्रुइत्पूगं तु चिक्कणी चिक्का चिक्कणं श्लक्ष्णकं तथा । (२३५।१)
pūga::fruitpūgaṃ tu cikkaṇī cikkā cikkaṇaṃ ślakṣṇakaṃ tathā |
उद्वेगं क्रमुकफलं ज्ञेयं पूगफलं वसु ॥ (२३५।२)
udvegaṃ kramukaphalaṃ jñeyaṃ pūgaphalaṃ vasu ||
सेरी च मधुरा रुच्या कषायाम्ला कटुस् तथा । (२३६।१)
serī ca madhurā rucyā kaṣāyāmlā kaṭus tathā |
पथ्या च कफवातघ्नी सारिका मुखदोषनुत् ॥ (२३६।२)
pathyā ca kaphavātaghnī sārikā mukhadoṣanut ||
तैल्वनं मधुरं रुच्यं कण्ठशुद्धिकरं लघु । (२३७।१)
tailvanaṃ madhuraṃ rucyaṃ kaṇṭhaśuddhikaraṃ laghu |
त्रिदोषशमनं दीप्यं रसालं पाचनं समम् ॥ (२३७।२)
tridoṣaśamanaṃ dīpyaṃ rasālaṃ pācanaṃ samam ||
गौल्यं गुहागरं श्लक्ष्णं कषायं कटु पाचनम् । (२३८।१)
gaulyaṃ guhāgaraṃ ślakṣṇaṃ kaṣāyaṃ kaṭu pācanam |
विष्टम्भजठराध्मानहरणं द्रावकं लघु ॥ (२३८।२)
viṣṭambhajaṭharādhmānaharaṇaṃ drāvakaṃ laghu ||
घोण्टाघोण्टा कटुकषायोष्णा कठिना रुचिकारिणी । (२३९।१)
ghoṇṭāghoṇṭā kaṭukaṣāyoṣṇā kaṭhinā rucikāriṇī |
पूगीफलं चेउलसंज्ञकं यत् तत् कोङ्कणेषु प्रथितं सुगन्धि । (२४०।१)
pūgīphalaṃ ceulasaṃjñakaṃ yat tat koṅkaṇeṣu prathitaṃ sugandhi |
श्लेष्मापहं दीपनपाचनं च बलप्रदं पुष्टिकरं रसाढ्यम् ॥ (२४०।२)
śleṣmāpahaṃ dīpanapācanaṃ ca balapradaṃ puṣṭikaraṃ rasāḍhyam ||
यत् कोङ्कणे वल्लिगुलाभिधानकं ग्रामोद्भवं पूगफलं त्रिदोषनुत् । (२४१।१)
yat koṅkaṇe valligulābhidhānakaṃ grāmodbhavaṃ pūgaphalaṃ tridoṣanut |
आमापहं रोचनरुच्यपाचनं विष्टम्भतुन्दामयहारि दीपनम् ॥ (२४१।२)
āmāpahaṃ rocanarucyapācanaṃ viṣṭambhatundāmayahāri dīpanam ||
चन्द्रापुरोद्भवं पूगं कफघ्नं मलशोधनम् । (२४२।१)
candrāpurodbhavaṃ pūgaṃ kaphaghnaṃ malaśodhanam |
कटु स्वादु कषायं च रुच्यं दीपनपाचनम् । (२४२।२)
kaṭu svādu kaṣāyaṃ ca rucyaṃ dīpanapācanam |
आन्ध्रदेशोद्भवं पूगं कषायं मधुरं रसे । (२४२।३)
āndhradeśodbhavaṃ pūgaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ rase |
वातजिद् वक्त्रजाड्यघ्नम् ईषद् अम्लं कफापहम् ॥ (२४२।४)
vātajid vaktrajāḍyaghnam īṣad amlaṃ kaphāpaham ||
पूगं सम्मोहकृत् सर्वं कषायं स्वादु रेचनम् । (२४३।१)
pūgaṃ sammohakṛt sarvaṃ kaṣāyaṃ svādu recanam |
त्रिदोषशमनं रुच्यं वक्त्रक्लेदमलापहम् ॥ (२४३।२)
tridoṣaśamanaṃ rucyaṃ vaktrakledamalāpaham ||
आमं पूगं कषायं मुखमलशमनं कण्ठशुद्धिं विधत्ते रक्तामश्लेष्मपित्तप्रशमनम् उदराध्मानहारं सरं च । (२४४।१)
āmaṃ pūgaṃ kaṣāyaṃ mukhamalaśamanaṃ kaṇṭhaśuddhiṃ vidhatte raktāmaśleṣmapittapraśamanam udarādhmānahāraṃ saraṃ ca |
शुष्कं कण्ठामयघ्नं रुचिकरम् उदितं पाचनं रेचनं स्यात् तत् पर्णेनायुतं चेत् झटिति वितनुते पाण्डुवातं च शोषम् ॥ (२४४।२)
śuṣkaṃ kaṇṭhāmayaghnaṃ rucikaram uditaṃ pācanaṃ recanaṃ syāt tat parṇenāyutaṃ cet jhaṭiti vitanute pāṇḍuvātaṃ ca śoṣam ||
नागवल्ली (बेतेल्)अथ भवति नागवल्ली ताम्बूली फणिलता च सप्तशिरा । (२४५।१)
nāgavallī (Betel)atha bhavati nāgavallī tāmbūlī phaṇilatā ca saptaśirā |
पर्णलता फणिवल्ली भुजगलता भक्ष्यपत्त्री च ॥ (२४५।२)
parṇalatā phaṇivallī bhujagalatā bhakṣyapattrī ca ||
नागवल्ली कटुस् तीक्ष्णा तिक्ता पीनसवातजित् । (२४६।१)
nāgavallī kaṭus tīkṣṇā tiktā pīnasavātajit |
सा श्रीवाट्यम्लादिवाटादिनानाग्रामस्तोमस्थानभेदाद् विभिन्ना । (२४७।१)
sā śrīvāṭyamlādivāṭādinānāgrāmastomasthānabhedād vibhinnā |
एकाप्य् एषा देशमृत्स्नाविशेषान् नानाकारं याति काये गुणे च ॥ (२४७।२)
ekāpy eṣā deśamṛtsnāviśeṣān nānākāraṃ yāti kāye guṇe ca ||
श्रीवाटीश्रीवाटी मधुरा तीक्ष्णा वातपित्तकफापहा । (२४८।१)
śrīvāṭīśrīvāṭī madhurā tīkṣṇā vātapittakaphāpahā |
रसाढ्या सुरसा रुच्या विपाके शिशिरा स्मृता ॥ (२४८।२)
rasāḍhyā surasā rucyā vipāke śiśirā smṛtā ||
अम्लवाटीस्याद् अम्लवाटी कटुकाम्लतिक्ता तीक्ष्णा तथोष्णा मुखपाककर्त्री । (२४९।१)
amlavāṭīsyād amlavāṭī kaṭukāmlatiktā tīkṣṇā tathoṣṇā mukhapākakartrī |
विदाहपित्तास्रविकोपनी च विष्टम्भदा वातनिबर्हणी च ॥ (२४९।२)
vidāhapittāsravikopanī ca viṣṭambhadā vātanibarhaṇī ca ||
सतसासतसा मधुरा तीक्ष्णा कटुर् उष्णा च पाचनी । (२५०।१)
satasāsatasā madhurā tīkṣṇā kaṭur uṣṇā ca pācanī |
गुहागरे सप्तशिरा प्रसिद्धा सापर्णजूर्णातिरसातिरुच्या । (२५१।१)
guhāgare saptaśirā prasiddhā sāparṇajūrṇātirasātirucyā |
सुगन्धितीक्ष्णा मधुरातिहृद्या सन्दीपनी पुंस्त्वकरातिबल्या ॥ (२५१।२)
sugandhitīkṣṇā madhurātihṛdyā sandīpanī puṃstvakarātibalyā ||
नाम्नान्याम्लसरा सुतीक्ष्णमधुरा रुच्या हिमा दाहनुत् पित्तोद्रेकहरा सुदीपनकरी बल्या मुखामोदिनी । (२५२।१)
nāmnānyāmlasarā sutīkṣṇamadhurā rucyā himā dāhanut pittodrekaharā sudīpanakarī balyā mukhāmodinī |
स्त्रीसौभाग्यविवर्धनी मदकरी राज्ञां सदा वल्लभा गुल्माध्मानविबन्धजिच् च कथिता सा मालवे तु स्थिता ॥ (२५२।२)
strīsaubhāgyavivardhanī madakarī rājñāṃ sadā vallabhā gulmādhmānavibandhajic ca kathitā sā mālave tu sthitā ||
अन्ध्रे पटुलिका नाम कषायोष्णा कटुस् तथा । (२५३।१)
andhre paṭulikā nāma kaṣāyoṣṇā kaṭus tathā |
मलापकर्षा कण्ठस्य पित्तकृद् वातनाशनी ॥ (२५३।२)
malāpakarṣā kaṇṭhasya pittakṛd vātanāśanī ||
ह्वेसणीया कटुस् तीक्ष्णा हृद्या दीर्घदला च सा । (२५४।१)
hvesaṇīyā kaṭus tīkṣṇā hṛdyā dīrghadalā ca sā |
सद्यस् त्रोटितभक्षितं मुखरुजाजाड्यावहं दोषकृत् दाहारोचकरक्तदायि मलकृद् विष्टम्भि वान्तिप्रदम् । (२५५।१)
sadyas troṭitabhakṣitaṃ mukharujājāḍyāvahaṃ doṣakṛt dāhārocakaraktadāyi malakṛd viṣṭambhi vāntipradam |
यद् भूयो जलपानपोषितरसं तच् चेच् चिरात् त्रोटितं ताम्बूलीदलम् उत्तमं च रुचिकृद् वर्ण्यं त्रिदोषार्तिनुत् ॥ (२५५।२)
yad bhūyo jalapānapoṣitarasaṃ tac cec cirāt troṭitaṃ tāmbūlīdalam uttamaṃ ca rucikṛd varṇyaṃ tridoṣārtinut ||
कृष्णं पर्णं तिक्तम् उष्णं कषायं धत्ते दाहं वक्त्रजाड्यं मलं च । (२५६।१)
kṛṣṇaṃ parṇaṃ tiktam uṣṇaṃ kaṣāyaṃ dhatte dāhaṃ vaktrajāḍyaṃ malaṃ ca |
शुभ्रं पर्णं श्लेष्मवातामयघ्नं पथ्यं रुच्यं दीपनं पाचनं च ॥ (२५६।२)
śubhraṃ parṇaṃ śleṣmavātāmayaghnaṃ pathyaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ ca ||
शिरा पर्णस्य शैथिल्यं कुर्यात् तस्यास्रहृद् रसः । (२५७।१)
śirā parṇasya śaithilyaṃ kuryāt tasyāsrahṛd rasaḥ |
शीर्णं त्वग्दोषदं तस्य भक्षिते च शितं सदा ॥ (२५७।२)
śīrṇaṃ tvagdoṣadaṃ tasya bhakṣite ca śitaṃ sadā ||
अनिधाय मुखे पर्णं पूगं खादते यो नरः । (२५८।१)
anidhāya mukhe parṇaṃ pūgaṃ khādate yo naraḥ |
मतिभ्रंशो दरिद्रः स्याद् अन्ते स्मरति नो हरिम् ॥ (२५८।२)
matibhraṃśo daridraḥ syād ante smarati no harim ||
पर्णाधिक्ये दीपनी रङ्गदात्री पूगाधिक्ये रूक्षदा कृच्छ्रदात्री । (२५९।१)
parṇādhikye dīpanī raṅgadātrī pūgādhikye rūkṣadā kṛcchradātrī |
साराधिक्ये खादिरे शोषदात्री चूर्णाधिक्ये पित्तकृत् पूतिगन्धा ॥ (२५९।२)
sārādhikye khādire śoṣadātrī cūrṇādhikye pittakṛt pūtigandhā ||
चूर्णं चार्जुनवृक्षजं कफहरं गुल्मघ्नम् अर्काह्वयं शोफघ्नं कुटजं करञ्जजनितं वातापहं रुच्यदम् । (२६०।१)
cūrṇaṃ cārjunavṛkṣajaṃ kaphaharaṃ gulmaghnam arkāhvayaṃ śophaghnaṃ kuṭajaṃ karañjajanitaṃ vātāpahaṃ rucyadam |
पित्तघ्नं जलजं बलाग्निरुचिदं शैलाह्वयं पित्तदं स्फाटिक्यं दृढदन्तपङ्क्तिजननं शुक्त्यादिजं रूक्षदम् ॥ (२६०।२)
pittaghnaṃ jalajaṃ balāgnirucidaṃ śailāhvayaṃ pittadaṃ sphāṭikyaṃ dṛḍhadantapaṅktijananaṃ śuktyādijaṃ rūkṣadam ||
इत्थं नानाफलतरुलतानामतत्तद्गुणादिव्यक्ताख्यानप्रगुणरचनाचारुसौरभ्यसारम् । (२६१।१)
itthaṃ nānāphalatarulatānāmatattadguṇādivyaktākhyānapraguṇaracanācārusaurabhyasāram |
वर्गं वक्त्राम्बुरुहवलभीलास्यलीलारसालं विद्यावैद्यः खलु सफलयेद् एतम् आम्नायभूम्ना ॥ (२६१।२)
vargaṃ vaktrāmburuhavalabhīlāsyalīlārasālaṃ vidyāvaidyaḥ khalu saphalayed etam āmnāyabhūmnā ||
यान्य् उपभुञ्जानानां स भवति संसारपादपः सफलः । (२६२।१)
yāny upabhuñjānānāṃ sa bhavati saṃsārapādapaḥ saphalaḥ |
तेषाम् एष फलानां वर्गः फलवर्ग इति कथितः ॥ (२६२।२)
teṣām eṣa phalānāṃ vargaḥ phalavarga iti kathitaḥ ||
यस्याजस्रविकस्वरामलयशःप्राग्भारपुष्पोद्गमः साश्चर्यं विबुधेप्सितानि फलति श्रीमान् करः स्वर्द्रुमः । (२६३।१)
yasyājasravikasvarāmalayaśaḥprāgbhārapuṣpodgamaḥ sāścaryaṃ vibudhepsitāni phalati śrīmān karaḥ svardrumaḥ |
तस्यायं कवितुः कृतौ नरहरेर् आम्रादिर् एकादशो वर्गः स्वर्गसभाभिषग्भिर् अभिधाचूडामणाव् ईरितः ॥ (२६३।२)
tasyāyaṃ kavituḥ kṛtau naraharer āmrādir ekādaśo vargaḥ svargasabhābhiṣagbhir abhidhācūḍāmaṇāv īritaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.