राजनिघण्टुRājanighaṇṭu

RājNigh, 21

21 of 35 · 313 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सिंहः पञ्चमुखो नखी मृगपतिर्मानी हरिः केसरी क्रव्यादो नखरायुधो मृगरिपुः शूरश्च कण्ठीरवः । (१।१)

siṃhaḥ pañcamukho nakhī mṛgapatirmānī hariḥ kesarī kravyādo nakharāyudho mṛgaripuḥ śūraśca kaṇṭhīravaḥ |

1.2१.२

विक्रान्तो द्विरदान्तको बहुबलो दीप्तो बली विक्रमी हर्यक्षः स च दीप्तपिङ्गल इति ख्यातो मृगेन्द्रश्च सः ॥ (१।२)

vikrānto dviradāntako bahubalo dīpto balī vikramī haryakṣaḥ sa ca dīptapiṅgala iti khyāto mṛgendraśca saḥ ||

2.1२.१

महाशृङ्गस्तु शरभो मेघस्कन्धो महामनाः । (२।१)

mahāśṛṅgastu śarabho meghaskandho mahāmanāḥ |

2.2२.२

अष्टपादो महासिंहो मनस्वी पर्वताश्रयः ॥ (२।२)

aṣṭapādo mahāsiṃho manasvī parvatāśrayaḥ ||

3.1३.१

व्याघ्रः पञ्चनखो व्यालः शार्दूलोऽथ गुहाशयः । (३।१)

vyāghraḥ pañcanakho vyālaḥ śārdūlo'tha guhāśayaḥ |

3.2३.२

तीक्ष्णदंष्ट्रः पुण्डरीको द्वीपी भीरुर् नखायुधः ॥ (३।२)

tīkṣṇadaṃṣṭraḥ puṇḍarīko dvīpī bhīrur nakhāyudhaḥ ||

4.1४.१

चित्रकश् चित्रकायः स्यादुपव्याघ्रो मृगान्तकः । (४।१)

citrakaś citrakāyaḥ syādupavyāghro mṛgāntakaḥ |

4.2४.२

शूरश् च क्षुद्रशार्दूलश् चित्रव्याघ्रश् च स स्मृतः ॥ (४।२)

śūraś ca kṣudraśārdūlaś citravyāghraś ca sa smṛtaḥ ||

5.1५.१

ऋक्षो भल्लूको ऽथ भल्लः सशल्यो दुर्घोषः स्यात् भल्लकः पृष्ठदृष्टिः । (५।१)

ṛkṣo bhallūko 'tha bhallaḥ saśalyo durghoṣaḥ syāt bhallakaḥ pṛṣṭhadṛṣṭiḥ |

5.2५.२

द्राघिष्ठः स्यात् दीर्घकेशश् चिरायुर् ज्ञेयः सो ऽयं दुश्चरो दीर्घदर्शी ॥ (५।२)

drāghiṣṭhaḥ syāt dīrghakeśaś cirāyur jñeyaḥ so 'yaṃ duścaro dīrghadarśī ||

6.0६.०

मृगादस्तु स विज्ञेयस् तरक्षुर् घोरदर्शनः ॥ (६।०)

mṛgādastu sa vijñeyas tarakṣur ghoradarśanaḥ ||

7.1७.१

शिवा तु भूरिमायः स्यात् गोमायुर् मृगधूर्तकः । (७।१)

śivā tu bhūrimāyaḥ syāt gomāyur mṛgadhūrtakaḥ |

7.2७.२

शृगालो वञ्चकः क्रोष्टा फेरवः फेरुजम्बुकौ । (७।२)

śṛgālo vañcakaḥ kroṣṭā pheravaḥ pherujambukau |

7.3७.३

शालावृकः शिवालुश्च फेरण्डो व्याघ्रसेवकः ॥ (७।३)

śālāvṛkaḥ śivāluśca pheraṇḍo vyāghrasevakaḥ ||

8.1८.१

ईहामृगस्तु कोकः स्याद्वृको वत्सादनोऽविभुक् । (८।१)

īhāmṛgastu kokaḥ syādvṛko vatsādano'vibhuk |

8.2८.२

गोवत्सारिश् छागलारिश् छागलान्तो जलाश्रयः ॥ (८।२)

govatsāriś chāgalāriś chāgalānto jalāśrayaḥ ||

9.1९.१

कुक्कुरः सारमेयश्च भषकः श्वानकः शुनः । (९।१)

kukkuraḥ sārameyaśca bhaṣakaḥ śvānakaḥ śunaḥ |

9.2९.२

भूस्तरो वक्रलाङ्गूलो वृकारी रात्रिजागरः ॥ (९।२)

bhūstaro vakralāṅgūlo vṛkārī rātrijāgaraḥ ||

10.1१०.१

कौलेयको ग्राममृगो मृगारिर्मृगदंशकः । (१०।१)

kauleyako grāmamṛgo mṛgārirmṛgadaṃśakaḥ |

10.2१०.२

शूरः शुनिः शयालुश्च भषः शरदिकामुकः ॥ (१०।२)

śūraḥ śuniḥ śayāluśca bhaṣaḥ śaradikāmukaḥ ||

11.1११.१

बिडालो मूषकारातिः वृषदंशो बिडालकः । (११।१)

biḍālo mūṣakārātiḥ vṛṣadaṃśo biḍālakaḥ |

11.2११.२

शालावृकश्च मार्जारो मायावी दीप्तलोचनः ॥ (११।२)

śālāvṛkaśca mārjāro māyāvī dīptalocanaḥ ||

12.1१२.१

अन्यो लोमशमार्जारः पूतिको मारजातकः । (१२।१)

anyo lomaśamārjāraḥ pūtiko mārajātakaḥ |

12.2१२.२

सुगन्धिमूत्रपतनो गन्धमार्जारकश्च सः ॥ (१२।२)

sugandhimūtrapatano gandhamārjārakaśca saḥ ||

13.2१३.२

करिकरटिविषाणिकुञ्जरास् ते रदनिमदाबलसम्मदद्विपाश् च ॥ (१३।२)

karikaraṭiviṣāṇikuñjarās te radanimadābalasammadadvipāś ca ||

14.1१४.१

भद्रः स्तम्बेरमो दन्ती द्रुमारिः षष्टिहायनः । (१४।१)

bhadraḥ stamberamo dantī drumāriḥ ṣaṣṭihāyanaḥ |

14.2१४.२

मातंगः पुष्करी दन्ताबलश् चानेकपस्त्विभः ॥ (१४।२)

mātaṃgaḥ puṣkarī dantābalaś cānekapastvibhaḥ ||

15.1१५.१

भद्रो मन्दो मृगश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजाः । (१५।१)

bhadro mando mṛgaśceti vijñeyāstrividhā gajāḥ |

15.2१५.२

वनप्रचारसारूप्यसत्त्वभेदोपलक्षिताः ॥ (१५।२)

vanapracārasārūpyasattvabhedopalakṣitāḥ ||

16.1१६.१

स बालः कलभो ज्ञेयो दुर्दान्तो व्याल उच्यते । (१६।१)

sa bālaḥ kalabho jñeyo durdānto vyāla ucyate |

16.2१६.२

प्रभिन्नो गर्जितो भ्रान्तो मत्तो मदकलश्च सः ॥ (१६।२)

prabhinno garjito bhrānto matto madakalaśca saḥ ||

17.1१७.१

इभी तु करिणी ज्ञेया हस्तिनी धेनुका वशा । (१७।१)

ibhī tu kariṇī jñeyā hastinī dhenukā vaśā |

17.2१७.२

करेणुः पद्मिनी चैव मातंगी वासिता च सा ॥ (१७।२)

kareṇuḥ padminī caiva mātaṃgī vāsitā ca sā ||

18.1१८.१

खड्गः खड्गमृगः क्रोधी मुखशृङ्गो मुखेबली । (१८।१)

khaḍgaḥ khaḍgamṛgaḥ krodhī mukhaśṛṅgo mukhebalī |

18.2१८.२

गण्डको वज्रचर्मा च खड्गी वार्ध्रीणसश् च सः ॥ (१८।२)

gaṇḍako vajracarmā ca khaḍgī vārdhrīṇasaś ca saḥ ||

19.1१९.१

उष्ट्रो दीर्घगतिर् बली च करभो दासेरको धूसरो लम्बोष्ठो लवणः क्रमेलकमहाजङ्घौ च बीजाङ्घ्रिकः । (१९।१)

uṣṭro dīrghagatir balī ca karabho dāserako dhūsaro lamboṣṭho lavaṇaḥ kramelakamahājaṅghau ca bījāṅghrikaḥ |

19.2१९.२

दीर्घः शृङ्खलको महान् अथ महाग्रीवो महाङ्गो महानादः सो ऽपि महाध्वगः स च महापृष्ठो बलिष्ठश् च सः ॥ (१९।२)

dīrghaḥ śṛṅkhalako mahān atha mahāgrīvo mahāṅgo mahānādaḥ so 'pi mahādhvagaḥ sa ca mahāpṛṣṭho baliṣṭhaś ca saḥ ||

20.1२०.१

महिषः कासरः क्रोधी कलुषश्चापि सैरिभः । (२०।१)

mahiṣaḥ kāsaraḥ krodhī kaluṣaścāpi sairibhaḥ |

20.2२०.२

लुलापमत्तरक्ताक्षा विषाणी कवली बली ॥ (२०।२)

lulāpamattaraktākṣā viṣāṇī kavalī balī ||

21.1२१.१

महिषी मन्दगमना महाक्षीरा पयस्विनी । (२१।१)

mahiṣī mandagamanā mahākṣīrā payasvinī |

21.2२१.२

लुलापकान्ता कलुषा तुरंगद्वेषिणी च सा ॥ (२१।२)

lulāpakāntā kaluṣā turaṃgadveṣiṇī ca sā ||

22.1२२.१

गौस् तु भद्रो बलीवर्दो दम्यो दान्तः स्थिरो बली । (२२।१)

gaus tu bhadro balīvardo damyo dāntaḥ sthiro balī |

22.2२२.२

उक्षानड्वान् ककुद्मान् स्यादृषभो वृषभो वृषः ॥ (२२।२)

ukṣānaḍvān kakudmān syādṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ ||

23.1२३.१

धुर्यो धुरीणो धौरेयः शांकरो हरवाहनः । (२३।१)

dhuryo dhurīṇo dhaureyaḥ śāṃkaro haravāhanaḥ |

23.2२३.२

रोहिणीरमणो वोढा गोनाथः सौरभेयकः ॥ (२३।२)

rohiṇīramaṇo voḍhā gonāthaḥ saurabheyakaḥ ||

24.1२४.१

वृषभस्तु वृषः प्रोक्तो महोक्षः पुंगवो बली । (२४।१)

vṛṣabhastu vṛṣaḥ prokto mahokṣaḥ puṃgavo balī |

24.2२४.२

गोनाथ उक्षा ऋषभो गोप्रियो गोपतिश्च सः ॥ (२४।२)

gonātha ukṣā ṛṣabho gopriyo gopatiśca saḥ ||

25.1२५.१

धवलः शबलस्ताम्रश् चित्रश्च धूसरस्तथा । (२५।१)

dhavalaḥ śabalastāmraś citraśca dhūsarastathā |

25.2२५.२

इत्यादिवर्णभेदेन ज्ञेया गावो ऽत्र भेदिताः ॥ (२५।२)

ityādivarṇabhedena jñeyā gāvo 'tra bheditāḥ ||

26.0२६.०

विनीतः शिक्षितो दान्तो धुर्यो वोढा च धौरिकः ॥ (२६।०)

vinītaḥ śikṣito dānto dhuryo voḍhā ca dhaurikaḥ ||

27.0२७.०

बालो वत्सतरः प्रोक्तो दुर्दान्तो गडिर् उच्यते ॥ (२७।०)

bālo vatsataraḥ prokto durdānto gaḍir ucyate ||

28.1२८.१

गौर् मातोस्रा शृङ्गिणी सौरभेयी माहेयी स्याद्रोहिणी धेनुरघ्न्या । (२८।१)

gaur mātosrā śṛṅgiṇī saurabheyī māheyī syādrohiṇī dhenuraghnyā |

28.2२८.२

दोग्ध्री भद्रा भूरिमत्यानडुह्यौ कल्याणी स्यात्पावनी चार्जुनी च ॥ (२८।२)

dogdhrī bhadrā bhūrimatyānaḍuhyau kalyāṇī syātpāvanī cārjunī ca ||

29.0२९.०

वनगौर् गवयः प्रोक्तो बलभद्रो महागवः ॥ (२९।०)

vanagaur gavayaḥ prokto balabhadro mahāgavaḥ ||

30.0३०.०

गवयी वनधेनुः स्यात्सैव भिल्लगवी मता ॥ (३०।०)

gavayī vanadhenuḥ syātsaiva bhillagavī matā ||

31.1३१.१

चमरो व्यजनो वन्यो धेनुगो बालधिप्रियः । (३१।१)

camaro vyajano vanyo dhenugo bāladhipriyaḥ |

31.2३१.२

तस्य स्त्री चमरी प्रोक्ता दीर्घबाला गिरिप्रिया ॥ (३१।२)

tasya strī camarī proktā dīrghabālā giripriyā ||

32.1३२.१

वराहः स्तब्धरोमा च रोमशः शूकरः किरिः । (३२।१)

varāhaḥ stabdharomā ca romaśaḥ śūkaraḥ kiriḥ |

32.2३२.२

वक्रदंष्ट्रः किटिर् दंष्ट्री क्रोडो दन्तायुधो बली ॥ (३२।२)

vakradaṃṣṭraḥ kiṭir daṃṣṭrī kroḍo dantāyudho balī ||

33.1३३.१

पृथुस्कन्धश् च भूदारः पोत्री घोणान्तभेदनः । (३३।१)

pṛthuskandhaś ca bhūdāraḥ potrī ghoṇāntabhedanaḥ |

33.2३३.२

कोलः पोत्रायुधः शूरो बह्वपत्यो रदायुधः ॥ (३३।२)

kolaḥ potrāyudhaḥ śūro bahvapatyo radāyudhaḥ ||

34.1३४.१

अन्यस्तु विड्वराहः स्याद्ग्रामीणो ग्रामशूकरः । (३४।१)

anyastu viḍvarāhaḥ syādgrāmīṇo grāmaśūkaraḥ |

34.2३४.२

ग्राम्यक्रोडो ग्राम्यकोलो विष्ठाशी दारकश्च सः ॥ (३४।२)

grāmyakroḍo grāmyakolo viṣṭhāśī dārakaśca saḥ ||

35.1३५.१

अश्वो घोटस्तुरंगो ऽर्वा तुरगश्च तुरंगमः । (३५।१)

aśvo ghoṭasturaṃgo 'rvā turagaśca turaṃgamaḥ |

35.2३५.२

वाहो वाजी मुद्गभोजी वीतिः सप्तिश्च सैन्धवः ॥ (३५।२)

vāho vājī mudgabhojī vītiḥ saptiśca saindhavaḥ ||

36.1३६.१

हरिर्हयश्च धाराटो जवनो जीवनो जवी । (३६।१)

harirhayaśca dhārāṭo javano jīvano javī |

36.2३६.२

गन्धर्वो वाहनश्रेष्ठः श्रीभ्रातामृतसोदरः ॥ (३६।२)

gandharvo vāhanaśreṣṭhaḥ śrībhrātāmṛtasodaraḥ ||

37.1३७.१

आरट्टसिन्धुजवनायुजपारसीककाम्बोजबाह्लिकमुखा विविधास् तुरङ्गाः । (३७।१)

āraṭṭasindhujavanāyujapārasīkakāmbojabāhlikamukhā vividhās turaṅgāḥ |

37.2३७.२

साम्राणशेफकमुखा अपि देशतः स्युर् वर्णेन ते ऽपि च पुनर्बहुधा भवन्ति ॥ (३७।२)

sāmrāṇaśephakamukhā api deśataḥ syur varṇena te 'pi ca punarbahudhā bhavanti ||

38.1३८.१

श्वेतः कर्कः सो ऽथ रक्तस्तु शोणो हैमः कृष्णो नीलवर्णस्तु नीलः । (३८।१)

śvetaḥ karkaḥ so 'tha raktastu śoṇo haimaḥ kṛṣṇo nīlavarṇastu nīlaḥ |

38.2३८.२

शुभ्रैर्नेत्रैर्मल्लिकाक्षो निदिष्टः कृष्णैरुक्तः सो ऽयम् इन्द्रायुधाख्यः ॥ (३८।२)

śubhrairnetrairmallikākṣo nidiṣṭaḥ kṛṣṇairuktaḥ so 'yam indrāyudhākhyaḥ ||

39.1३९.१

इत्थं नानावर्णभेदेन वाजी ज्ञातव्यो ऽयं लोकरूढैः सुधीभिः । (३९।१)

itthaṃ nānāvarṇabhedena vājī jñātavyo 'yaṃ lokarūḍhaiḥ sudhībhiḥ |

39.2३९.२

अत्रास्माभिर्न प्रपञ्चः कृतोऽस्मादाजानेयो ऽप्यत्र वाजी कुलीनः ॥ (३९।२)

atrāsmābhirna prapañcaḥ kṛto'smādājāneyo 'pyatra vājī kulīnaḥ ||

40.0४०.०

सुकुलः सुविनीताश्वः किशोरस्तुरगार्भकः ॥ (४०।०)

sukulaḥ suvinītāśvaḥ kiśorasturagārbhakaḥ ||

41.0४१.०

वाजिनी वडबा चापि प्रसूरश्वाश्विनी च सा ॥ (४१।०)

vājinī vaḍabā cāpi prasūraśvāśvinī ca sā ||

42.1४२.१

गर्दभः शङ्कुकर्णश्च बालेयो रासभः खरः । (४२।१)

gardabhaḥ śaṅkukarṇaśca bāleyo rāsabhaḥ kharaḥ |

42.2४२.२

भारवाहो भूरिगमश् चक्रीवान् धूसराह्वयः ॥ (४२।२)

bhāravāho bhūrigamaś cakrīvān dhūsarāhvayaḥ ||

43.1४३.१

वेसरस् त्व् अश्वखरजः सकृद्गर्भो ऽध्वगः क्षमी । (४३।१)

vesaras tv aśvakharajaḥ sakṛdgarbho 'dhvagaḥ kṣamī |

43.2४३.२

संतुष्टो मिश्रजः प्रोक्तो मिश्रशब्दोऽतिभारगः ॥ (४३।२)

saṃtuṣṭo miśrajaḥ prokto miśraśabdo'tibhāragaḥ ||

44.1४४.१

अजो बुक्कश्च मेध्यः स्याल्लम्बकर्णः पशुश्च सः । (४४।१)

ajo bukkaśca medhyaḥ syāllambakarṇaḥ paśuśca saḥ |

44.2४४.२

छागलो बर्करश् छागस्तुभो बस्तः पयस्वलः ॥ (४४।२)

chāgalo barkaraś chāgastubho bastaḥ payasvalaḥ ||

45.0४५.०

अजा पयस्विनी भीरुश्छागी मेध्या गलस्तनी ॥ (४५।०)

ajā payasvinī bhīruśchāgī medhyā galastanī ||

46.1४६.१

मेषो भेडो हुडो मेण्ढ्रः ऊर्णायुर् उरणस्तथा । (४६।१)

meṣo bheḍo huḍo meṇḍhraḥ ūrṇāyur uraṇastathā |

46.2४६.२

एडकः शृङ्गिणो ऽविः स्यादुरभ्रो रोमशो बली ॥ (४६।२)

eḍakaḥ śṛṅgiṇo 'viḥ syādurabhro romaśo balī ||

47.0४७.०

नानादेशविशेषेण मेषा नानाविधा अमी ॥ (४७।०)

nānādeśaviśeṣeṇa meṣā nānāvidhā amī ||

48.1४८.१

मृगः कुरङ्गो वातायुः कृष्णसारः सुलोचनः । (४८।१)

mṛgaḥ kuraṅgo vātāyuḥ kṛṣṇasāraḥ sulocanaḥ |

48.2४८.२

हरिणोऽजिनयोनिः स्यादेणः पृषत इत्यपि ॥ (४८।२)

hariṇo'jinayoniḥ syādeṇaḥ pṛṣata ityapi ||

49.1४९.१

ककुवाग् अथ सारङ्गः शाखिशृङ्गश्च चित्तलः । (४९।१)

kakuvāg atha sāraṅgaḥ śākhiśṛṅgaśca cittalaḥ |

49.2४९.२

अन्यश्च भारशृङ्गः स्यात् महाशृङ्गो वनप्रियः ॥ (४९।२)

anyaśca bhāraśṛṅgaḥ syāt mahāśṛṅgo vanapriyaḥ ||

50.1५०.१

रुरुस्तु रौहिषो रोही स्यान्न्यङ्कुश्चैव शम्बरः । (५०।१)

rurustu rauhiṣo rohī syānnyaṅkuścaiva śambaraḥ |

50.2५०.२

नीलकः पृषतश्चैव रङ्कुः शबलपृष्ठकः ॥ (५०।२)

nīlakaḥ pṛṣataścaiva raṅkuḥ śabalapṛṣṭhakaḥ ||

51.1५१.१

शिखर्युपकुरङ्गः स्यात् श्रीकारी च महाजवः । (५१।१)

śikharyupakuraṅgaḥ syāt śrīkārī ca mahājavaḥ |

51.2५१.२

जवनी वेगिहरिणी जङ्घालो जाङ्घिकाह्वयः ॥ (५१।२)

javanī vegihariṇī jaṅghālo jāṅghikāhvayaḥ ||

52.1५२.१

वानरो मर्कटः कीशः कपिः शाखामृगो हरिः । (५२।१)

vānaro markaṭaḥ kīśaḥ kapiḥ śākhāmṛgo hariḥ |

52.2५२.२

प्लवंगमो वनौकाश्च प्लवंगः प्लवगः प्लवः ॥ (५२।२)

plavaṃgamo vanaukāśca plavaṃgaḥ plavagaḥ plavaḥ ||

53.1५३.१

गोलाङ्गूलस्तु गौराख्यः कपिः कृष्णमुखो हि सः । (५३।१)

golāṅgūlastu gaurākhyaḥ kapiḥ kṛṣṇamukho hi saḥ |

53.2५३.२

मन्दुराभूषणाख्यो ऽयं विज्ञेयः कृष्णवानरः ॥ (५३।२)

mandurābhūṣaṇākhyo 'yaṃ vijñeyaḥ kṛṣṇavānaraḥ ||

54.0५४.०

शल्यकः स्यात् शल्यमृगो वज्रशुक्तिर् बिलेशयः ॥ (५४।०)

śalyakaḥ syāt śalyamṛgo vajraśuktir bileśayaḥ ||

55.0५५.०

शल्योऽन्यः श्वाविदित्युक्तः शली च शलली च सः ॥ (५५।०)

śalyo'nyaḥ śvāvidityuktaḥ śalī ca śalalī ca saḥ ||

56.0५६.०

शल्यलोम्नि तु विज्ञेया शलली शललं शलम् ॥ (५६।०)

śalyalomni tu vijñeyā śalalī śalalaṃ śalam ||

57.1५७.१

कोकडो जवनः प्रोक्तः कोकोवाचो बिलेशयः । (५७।१)

kokaḍo javanaḥ proktaḥ kokovāco bileśayaḥ |

57.2५७.२

ज्ञेयश् चमरपुच्छश् च लोमशो धूम्रवर्णकः ॥ (५७।२)

jñeyaś camarapucchaś ca lomaśo dhūmravarṇakaḥ ||

58.0५८.०

नकुलः सूचिरदनः सर्पारिर् लोहिताननः ॥ (५८।०)

nakulaḥ sūciradanaḥ sarpārir lohitānanaḥ ||

59.1५९.१

दर्वीकरो द्विरसनः पातालनिलयो बली । (५९।१)

darvīkaro dvirasanaḥ pātālanilayo balī |

59.2५९.२

नागश्च काद्रवेयश्च वक्रगो दन्दशूककः ॥ (५९।२)

nāgaśca kādraveyaśca vakrago dandaśūkakaḥ ||

60.1६०.१

चक्षुःश्रवा विषधरो गूढाङ्घ्रिः कुण्डली फणी । (६०।१)

cakṣuḥśravā viṣadharo gūḍhāṅghriḥ kuṇḍalī phaṇī |

60.2६०.२

पन्नगो वायुभक्षश्च भोगी स्याज्जिह्मगश्च सः ॥ (६०।२)

pannago vāyubhakṣaśca bhogī syājjihmagaśca saḥ ||

61.1६१.१

सर्पो दंष्ट्री भुजंगो ऽहिर् भुजगश् च सरीसृपः । (६१।१)

sarpo daṃṣṭrī bhujaṃgo 'hir bhujagaś ca sarīsṛpaḥ |

61.2६१.२

कञ्चुकी दीर्घपुच्छश् च द्विझ्वि उरगश्च सः ॥ (६१।२)

kañcukī dīrghapucchaś ca dvijhvi uragaśca saḥ ||

62.1६२.१

फणिनो धवलाङ्गा ये ते नागा इति कीर्तिताः । (६२।१)

phaṇino dhavalāṅgā ye te nāgā iti kīrtitāḥ |

62.2६२.२

अन्ये रक्तादिवर्णाढ्या बोध्याः सर्पादिनामभिः ॥ (६२।२)

anye raktādivarṇāḍhyā bodhyāḥ sarpādināmabhiḥ ||

63.0६३.०

गोनसो मण्डलीत्युक्तश्चित्राङ्गो व्यन्तरो भवेत् ॥ (६३।०)

gonaso maṇḍalītyuktaścitrāṅgo vyantaro bhavet ||

64.0६४.०

कुलिको हरितो ज्ञेयो राजिलं डुण्डुभं विदुः ॥ (६४।०)

kuliko harito jñeyo rājilaṃ ḍuṇḍubhaṃ viduḥ ||

65.1६५.१

अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽपि तक्षकः । (६५।१)

ananto vāsukiḥ padmo mahāpadmo'pi takṣakaḥ |

65.2६५.२

कर्कोटः कुलिकः शङ्ख इत्यमी नागनायकाः ॥ (६५।२)

karkoṭaḥ kulikaḥ śaṅkha ityamī nāganāyakāḥ ||

66.0६६.०

तद्बान्धवास्तु कुमुदकम्बलाश्वतरादयः ॥ (६६।०)

tadbāndhavāstu kumudakambalāśvatarādayaḥ ||

67.0६७.०

आपहृत् द्विमुखी चैव धामिणीत्यादयः परे ॥ (६७।०)

āpahṛt dvimukhī caiva dhāmiṇītyādayaḥ pare ||

68.1६८.१

मूषिको मूषकः पिङ्गोऽप्याखुरुन्दुरुको नखी । (६८।१)

mūṣiko mūṣakaḥ piṅgo'pyākhurunduruko nakhī |

68.2६८.२

खनको बिलकारी च धान्यारिश्च बहुप्रजः ॥ (६८।२)

khanako bilakārī ca dhānyāriśca bahuprajaḥ ||

69.1६९.१

अन्यो महामूषकः स्यान्मूषी विघ्नेशवाहनः । (६९।१)

anyo mahāmūṣakaḥ syānmūṣī vighneśavāhanaḥ |

69.2६९.२

महाङ्गः सस्यमारी च भूफलो भित्तिपातनः ॥ (६९।२)

mahāṅgaḥ sasyamārī ca bhūphalo bhittipātanaḥ ||

70.1७०.१

छुछुन्दरी राजपुत्री प्रोक्तान्या प्रतिमूषिका । (७०।१)

chuchundarī rājaputrī proktānyā pratimūṣikā |

70.2७०.२

सुगन्धिमूषिका गन्धा शुण्डिनी शुण्डमूषिका ॥ (७०।२)

sugandhimūṣikā gandhā śuṇḍinī śuṇḍamūṣikā ||

71.1७१.१

गोधा तु गोधिका ज्ञेया दारुमत्स्याह्वया च सा । (७१।१)

godhā tu godhikā jñeyā dārumatsyāhvayā ca sā |

71.2७१.२

खरचर्मा पञ्चनखी पुलका दीर्घपुच्छिका ॥ (७१।२)

kharacarmā pañcanakhī pulakā dīrghapucchikā ||

72.0७२.०

गोधाजः स्यात्तु गौधेयो गौधारो गोधिकासुतः ॥ (७२।०)

godhājaḥ syāttu gaudheyo gaudhāro godhikāsutaḥ ||

73.1७३.१

बर्बरी घोरिका घोरा दीर्घरूपा भयावहा । (७३।१)

barbarī ghorikā ghorā dīrgharūpā bhayāvahā |

73.2७३.२

स्थूलचञ्चुर् दीर्घपादा सर्पभक्षी गुणारिका ॥ (७३।२)

sthūlacañcur dīrghapādā sarpabhakṣī guṇārikā ||

74.0७४.०

ब्राह्मणी गृहगोधा च सुपदी रक्तपुच्छिका ॥ (७४।०)

brāhmaṇī gṛhagodhā ca supadī raktapucchikā ||

75.1७५.१

सरटः कृकलासः स्यात् प्रतिसूर्यः शयानकः । (७५।१)

saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syāt pratisūryaḥ śayānakaḥ |

75.2७५.२

वृत्तिस्थः कण्टकागारो दुरारोहद्रुमाश्रयः ॥ (७५।२)

vṛttisthaḥ kaṇṭakāgāro durārohadrumāśrayaḥ ||

76.1७६.१

जाहको गात्रसंकोची मण्डली बहुरूपकः । (७६।१)

jāhako gātrasaṃkocī maṇḍalī bahurūpakaḥ |

76.2७६.२

कामरूपी विरूपी च बिलवासः प्रकीर्तितः ॥ (७६।२)

kāmarūpī virūpī ca bilavāsaḥ prakīrtitaḥ ||

77.1७७.१

पल्ली तु मुसली प्रोक्ता गृहगोधा गृहालिका । (७७।१)

pallī tu musalī proktā gṛhagodhā gṛhālikā |

77.2७७.२

ज्येष्ठा च कुड्यमत्स्या च पल्लिका गृहगोधिका ॥ (७७।२)

jyeṣṭhā ca kuḍyamatsyā ca pallikā gṛhagodhikā ||

78.0७८.०

तन्तुवायस्तूर्णनाभो लूता मर्कटकः कृमिः ॥ (७८।०)

tantuvāyastūrṇanābho lūtā markaṭakaḥ kṛmiḥ ||

79.0७९.०

हालाहला त्व् अञ्जलिका गिरिका बालमूषिका ॥ (७९।०)

hālāhalā tv añjalikā girikā bālamūṣikā ||

80.0८०.०

वृश्चिकः शूककीटः स्याद् अलिद्रोणश् च वृश्चिके ॥ (८०।०)

vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syād alidroṇaś ca vṛścike ||

81.0८१.०

अथ कर्णजलूका स्याच्चित्राङ्गी शतपद्यपि ॥ (८१।०)

atha karṇajalūkā syāccitrāṅgī śatapadyapi ||

82.0८२.०

पिपीलकः पिपीलश्च स्त्रीसंज्ञा च पिपीलिका ॥ (८२।०)

pipīlakaḥ pipīlaśca strīsaṃjñā ca pipīlikā ||

83.0८३.०

उदङ्घा कपिजङ्घिका ज्ञेया तैलपिपीलिका ॥ (८३।०)

udaṅghā kapijaṅghikā jñeyā tailapipīlikā ||

84.0८४.०

कृष्णान्या च पिपीली तु स्थूला वृक्षरुहा च सा ॥ (८४।०)

kṛṣṇānyā ca pipīlī tu sthūlā vṛkṣaruhā ca sā ||

85.0८५.०

मत्कुणो रक्तपायी स्याद्रक्ताङ्गो मञ्चकाश्रयी ॥ (८५।०)

matkuṇo raktapāyī syādraktāṅgo mañcakāśrayī ||

86.1८६.१

यादस्तु जलजन्तुः स्याज्जलप्राणी जलेशयः । (८६।१)

yādastu jalajantuḥ syājjalaprāṇī jaleśayaḥ |

86.2८६.२

तत्रातिक्रूरकर्मा यः स जलव्याल उच्यते ॥ (८६।२)

tatrātikrūrakarmā yaḥ sa jalavyāla ucyate ||

87.1८७.१

मत्स्यो वैसारिणो मीनः पृथुरोमा झषोऽण्डजः । (८७।१)

matsyo vaisāriṇo mīnaḥ pṛthuromā jhaṣo'ṇḍajaḥ |

87.2८७.२

विसारः शकुली शल्की पाठीनोऽनिमिषस्तिमिः ॥ (८७।२)

visāraḥ śakulī śalkī pāṭhīno'nimiṣastimiḥ ||

88.1८८.१

राजीवः शकुलः शृङ्गी वागुसः शल्यपल्लवौ । (८८।१)

rājīvaḥ śakulaḥ śṛṅgī vāgusaḥ śalyapallavau |

88.2८८.२

पाठीनः शकुलश् चैव नद्यावर्तश्च रोहितः ॥ (८८।२)

pāṭhīnaḥ śakulaś caiva nadyāvartaśca rohitaḥ ||

89.1८९.१

मद्गुरस् तिमिरित्याद्या ज्ञेयास् तद्भेदजातयः । (८९।१)

madguras timirityādyā jñeyās tadbhedajātayaḥ |

89.2८९.२

तद्भेदो मकराख्यो ऽन्यो मातंगमकरो ऽपरः ॥ (८९।२)

tadbhedo makarākhyo 'nyo mātaṃgamakaro 'paraḥ ||

90.1९०.१

चिलिचिमस्तिमिश् चैव तथान्यश् च तिमिङ्गिलः । (९०।१)

cilicimastimiś caiva tathānyaś ca timiṅgilaḥ |

90.2९०.२

तिमिङ्गिलगिलश्चेति महामत्स्या अमी मताः ॥ (९०।२)

timiṅgilagilaśceti mahāmatsyā amī matāḥ ||

91.0९१.०

शिशुकः शिशुमारः स्यात्स च ग्राहो वराहकः ॥ (९१।०)

śiśukaḥ śiśumāraḥ syātsa ca grāho varāhakaḥ ||

92.0९२.०

भवेन्नक्रस्तु कुम्भीरो गलग्राहो महाबलः ॥ (९२।०)

bhavennakrastu kumbhīro galagrāho mahābalaḥ ||

93.1९३.१

कच्छपः कमठः कूर्मो गूढाङ्गो धरणीधरः । (९३।१)

kacchapaḥ kamaṭhaḥ kūrmo gūḍhāṅgo dharaṇīdharaḥ |

93.2९३.२

कच्छेष्टः पल्वलावासो वृत्तः कठिनपृष्ठकः ॥ (९३।२)

kaccheṣṭaḥ palvalāvāso vṛttaḥ kaṭhinapṛṣṭhakaḥ ||

94.1९४.१

कर्कटः स्यात् कर्कटकः कुलीरश्च कुलीरकः । (९४।१)

karkaṭaḥ syāt karkaṭakaḥ kulīraśca kulīrakaḥ |

94.2९४.२

संदंशकः पङ्कवासस् तिर्यग्गामी स चोर्ध्वदृक् ॥ (९४।२)

saṃdaṃśakaḥ paṅkavāsas tiryaggāmī sa cordhvadṛk ||

95.1९५.१

मण्डूको दर्दुरो मण्डो हरिर् भेकश्च लूलकः । (९५।१)

maṇḍūko darduro maṇḍo harir bhekaśca lūlakaḥ |

95.2९५.२

शालूरः स च वर्षाभूः प्लवः कटुरवस्तथा । (९५।२)

śālūraḥ sa ca varṣābhūḥ plavaḥ kaṭuravastathā |

95.3९५.३

समीडन्यश्च मुण्डी च प्लवंगश्च प्लवंगमः ॥ (९५।३)

samīḍanyaśca muṇḍī ca plavaṃgaśca plavaṃgamaḥ ||

96.1९६.१

पीतोऽन्यो राजमण्डूको महामण्डूक इत्यपि । (९६।१)

pīto'nyo rājamaṇḍūko mahāmaṇḍūka ityapi |

96.2९६.२

पीताङ्गः पीतमण्डूको वर्षाघोषो महारवः ॥ (९६।२)

pītāṅgaḥ pītamaṇḍūko varṣāghoṣo mahāravaḥ ||

97.1९७.१

जलूका तु जलौका स्याद्रक्तपा रक्तपायिनी । (९७।१)

jalūkā tu jalaukā syādraktapā raktapāyinī |

97.2९७.२

रक्तसंदोहिका तीक्ष्णा चर्मटी जलजीविनी ॥ (९७।२)

raktasaṃdohikā tīkṣṇā carmaṭī jalajīvinī ||

98.0९८.०

जलकाकस्तु दात्यूहः स च स्यात् कालकण्ठकः ॥ (९८।०)

jalakākastu dātyūhaḥ sa ca syāt kālakaṇṭhakaḥ ||

99.0९९.०

जलपारावतः कोपी प्रोक्तो जलकपोतकः ॥ (९९।०)

jalapārāvataḥ kopī prokto jalakapotakaḥ ||

100.1१००.१

स्थले करितुरंगाद्या यावन्तः सन्ति जन्तवः । (१००।१)

sthale karituraṃgādyā yāvantaḥ santi jantavaḥ |

100.2१००.२

जलेऽपि ते च तावन्तो ज्ञातव्या जलपूर्वकाः ॥ (१००।२)

jale'pi te ca tāvanto jñātavyā jalapūrvakāḥ ||

101.1१०१.१

खगविहगविहंगमा विहंगः पिपतिषुपत्त्रिपतत्रिपत्त्रवाहाः । (१०१।१)

khagavihagavihaṃgamā vihaṃgaḥ pipatiṣupattripatatripattravāhāḥ |

101.2१०१.२

शकुनिशकुनविष्किराण्डजा विः पतगपतन्नभसंगमा नगौकाः ॥ (१०१।२)

śakuniśakunaviṣkirāṇḍajā viḥ patagapatannabhasaṃgamā nagaukāḥ ||

102.1१०२.१

वाजी पत्त्ररथः पक्षी द्विजो नीडोद्भवो ऽनुगः । (१०२।१)

vājī pattrarathaḥ pakṣī dvijo nīḍodbhavo 'nugaḥ |

102.2१०२.२

शकुन्तः पतगः पिच्छन् पतंगो विकिरश्च सः ॥ (१०२।२)

śakuntaḥ patagaḥ picchan pataṃgo vikiraśca saḥ ||

103.1१०३.१

गृध्रस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेन्द्रो भुजगान्तकः । (१०३।१)

gṛdhrastārkṣyo vainateyaḥ khagendro bhujagāntakaḥ |

103.2१०३.२

वक्रतुण्डश्च दाक्षाय्यो गरुत्मान् दूरदर्शनः ॥ (१०३।२)

vakratuṇḍaśca dākṣāyyo garutmān dūradarśanaḥ ||

104.1१०४.१

श्येनः शशादः क्रव्यादः क्रूरो वेगी खगान्तकः । (१०४।१)

śyenaḥ śaśādaḥ kravyādaḥ krūro vegī khagāntakaḥ |

104.2१०४.२

कामान्धस् तीव्रसम्पातस् तरस्वी तार्क्ष्यनायकः ॥ (१०४।२)

kāmāndhas tīvrasampātas tarasvī tārkṣyanāyakaḥ ||

105.0१०५.०

काष्ठकुट्टः काष्ठभङ्गी काष्ठकूटश्च शब्दितः ॥ (१०५।०)

kāṣṭhakuṭṭaḥ kāṣṭhabhaṅgī kāṣṭhakūṭaśca śabditaḥ ||

106.1१०६.१

करको नीलपिच्छः स्यात् लम्बकर्णो रणप्रियः । (१०६।१)

karako nīlapicchaḥ syāt lambakarṇo raṇapriyaḥ |

106.2१०६.२

रणपक्षी पिच्छबाणः स्थूलनीलो भयंकरः ॥ (१०६।२)

raṇapakṣī picchabāṇaḥ sthūlanīlo bhayaṃkaraḥ ||

107.1१०७.१

कङ्कस् तु लोहपृष्ठः स्यात् संदंशवदनः खरः । (१०७।१)

kaṅkas tu lohapṛṣṭhaḥ syāt saṃdaṃśavadanaḥ kharaḥ |

107.2१०७.२

रणालंकरणः क्रूरः स च स्यादामिषप्रियः ॥ (१०७।२)

raṇālaṃkaraṇaḥ krūraḥ sa ca syādāmiṣapriyaḥ ||

108.1१०८.१

काकस्तु वायसो ध्वाङ्क्षः काणोऽरिष्टः सकृत्प्रजः । (१०८।१)

kākastu vāyaso dhvāṅkṣaḥ kāṇo'riṣṭaḥ sakṛtprajaḥ |

108.2१०८.२

बलिभुग् बलिपुष्टश्च धूलिजङ्घो निमित्तकृत् ॥ (१०८।२)

balibhug balipuṣṭaśca dhūlijaṅgho nimittakṛt ||

109.1१०९.१

कौशिकारिश्चिरायुश्च करटो मुखरः खरः । (१०९।१)

kauśikāriścirāyuśca karaṭo mukharaḥ kharaḥ |

109.2१०९.२

आत्मघोषो महालोलश्चिरजीवी चलाचलः ॥ (१०९।२)

ātmaghoṣo mahālolaścirajīvī calācalaḥ ||

110.1११०.१

द्रोणस्तु द्रोणकाकः स्यात् काकोलोऽरण्यवायसः । (११०।१)

droṇastu droṇakākaḥ syāt kākolo'raṇyavāyasaḥ |

110.2११०.२

वनवासी महाप्राणः क्रूररावी फलप्रियः ॥ (११०।२)

vanavāsī mahāprāṇaḥ krūrarāvī phalapriyaḥ ||

111.1१११.१

उलूकस्तामसो घूको दिवान्धः कौशिकः कुविः । (१११।१)

ulūkastāmaso ghūko divāndhaḥ kauśikaḥ kuviḥ |

111.2१११.२

नक्तंचरो निशाटश्च काकारिः क्रूरघोषकः ॥ (१११।२)

naktaṃcaro niśāṭaśca kākāriḥ krūraghoṣakaḥ ||

112.1११२.१

वल्गुली वक्त्रविष्ठा सा दिवान्धा च निशाचरी । (११२।१)

valgulī vaktraviṣṭhā sā divāndhā ca niśācarī |

112.2११२.२

स्वैरिणी च दिवास्वापा मांसेष्टा मातृवाहिनी ॥ (११२।२)

svairiṇī ca divāsvāpā māṃseṣṭā mātṛvāhinī ||

113.1११३.१

चर्मकी चर्मपक्षी च चर्माङ्गी चर्मगन्धिका । (११३।१)

carmakī carmapakṣī ca carmāṅgī carmagandhikā |

113.2११३.२

कृत्याशूकारिणी चर्मी चर्मपत्त्री च मेलिका । (११३।२)

kṛtyāśūkāriṇī carmī carmapattrī ca melikā |

113.3११३.३

दिनान्धा नक्तभोजी च भ्रामणी कर्णिकाह्वया ॥ (११३।३)

dināndhā naktabhojī ca bhrāmaṇī karṇikāhvayā ||

114.1११४.१

मयूरश्चन्द्रकी बर्ही नीलकण्ठः शिखी ध्वजी । (११४।१)

mayūraścandrakī barhī nīlakaṇṭhaḥ śikhī dhvajī |

114.2११४.२

मेघानन्दी कलापी च शिखण्डी चित्रपिच्छकः ॥ (११४।२)

meghānandī kalāpī ca śikhaṇḍī citrapicchakaḥ ||

115.1११५.१

बर्हिणः प्रचलाकी च शुक्लापाङ्गः शिखावलः । (११५।१)

barhiṇaḥ pracalākī ca śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ |

115.2११५.२

केकी भुजंगभोजी च मेघनादानुलासकः ॥ (११५।२)

kekī bhujaṃgabhojī ca meghanādānulāsakaḥ ||

116.1११६.१

बर्हभारः कलापः स्याद् बर्हनेत्राणि चन्द्रकाः । (११६।१)

barhabhāraḥ kalāpaḥ syād barhanetrāṇi candrakāḥ |

116.2११६.२

प्रचलाकः शिखा ज्ञेया ध्वनिः केकेति कथ्यते ॥ (११६।२)

pracalākaḥ śikhā jñeyā dhvaniḥ keketi kathyate ||

117.0११७.०

कुररः खरशब्दः क्रुङ् क्रौञ्चः पङ्क्तिचरः खरः ॥ (११७।०)

kuraraḥ kharaśabdaḥ kruṅ krauñcaḥ paṅkticaraḥ kharaḥ ||

118.0११८.०

नीलक्रौञ्चस् तु नीलाङ्गो दीर्घग्रीवोऽतिजागरः ॥ (११८।०)

nīlakrauñcas tu nīlāṅgo dīrghagrīvo'tijāgaraḥ ||

119.1११९.१

बकः कङ्को बकोटश्च तीर्थसेवी च तापसः । (११९।१)

bakaḥ kaṅko bakoṭaśca tīrthasevī ca tāpasaḥ |

119.2११९.२

मीनघाती मृषाध्यानी निश्चलाङ्घ्रिश् च दाम्भिकः ॥ (११९।२)

mīnaghātī mṛṣādhyānī niścalāṅghriś ca dāmbhikaḥ ||

120.0१२०.०

शकुनी पोतकी श्यामा पाण्डवी श्वेतपक्षिणी ॥ (१२०।०)

śakunī potakī śyāmā pāṇḍavī śvetapakṣiṇī ||

121.0१२१.०

दुर्गा भगवती चैव सैवोक्ता सत्यपाण्डवी ॥ (१२१।०)

durgā bhagavatī caiva saivoktā satyapāṇḍavī ||

122.0१२२.०

बलाका विषकण्ठी स्यात् शुष्काङ्गी दीर्घकंधरा ॥ (१२२।०)

balākā viṣakaṇṭhī syāt śuṣkāṅgī dīrghakaṃdharā ||

123.0१२३.०

घर्मान्तकामुकी श्वेता मेघनादा जलाश्रया ॥ (१२३।०)

gharmāntakāmukī śvetā meghanādā jalāśrayā ||

124.1१२४.१

चक्रः कोकश्चक्रवाको रथाङ्गो भूरिप्रेमा द्वंद्वचारी सहायः । (१२४।१)

cakraḥ kokaścakravāko rathāṅgo bhūripremā dvaṃdvacārī sahāyaḥ |

124.2१२४.२

कान्तः कामी रात्रिविश्लेषगामी रामावक्षोजोपमः कामुकश्च ॥ (१२४।२)

kāntaḥ kāmī rātriviśleṣagāmī rāmāvakṣojopamaḥ kāmukaśca ||

125.1१२५.१

सारसो रसिकः कामी नीलाङ्गो भणितारवः । (१२५।१)

sāraso rasikaḥ kāmī nīlāṅgo bhaṇitāravaḥ |

125.2१२५.२

नीलकण्ठो रक्तनेत्रः काकवाक् कामिवल्लभः ॥ (१२५।२)

nīlakaṇṭho raktanetraḥ kākavāk kāmivallabhaḥ ||

126.1१२६.१

टिट्टिभी पीतपादश्च सदालूता नृजागरः । (१२६।१)

ṭiṭṭibhī pītapādaśca sadālūtā nṛjāgaraḥ |

126.2१२६.२

निशाचरी चित्रपक्षी जलशायी सुचेतना ॥ (१२६।२)

niśācarī citrapakṣī jalaśāyī sucetanā ||

127.0१२७.०

जलकुक्कुटकश्चान्यो जलशायी जलस्थितः ॥ (१२७।०)

jalakukkuṭakaścānyo jalaśāyī jalasthitaḥ ||

128.0१२८.०

ठिकः पाशगडष् ठिक्को जलसार्यतिलाशयः ॥ (१२८।०)

ṭhikaḥ pāśagaḍaṣ ṭhikko jalasāryatilāśayaḥ ||

129.0१२९.०

जलपक्षी महापक्षी जलसाघतिवासकः ॥ (१२९।०)

jalapakṣī mahāpakṣī jalasāghativāsakaḥ ||

130.1१३०.१

जलशायी मण्डलीनो मन्दगः श्लेष्मलोऽविषी । (१३०।१)

jalaśāyī maṇḍalīno mandagaḥ śleṣmalo'viṣī |

130.2१३०.२

सराजी राजिमन्तश्च जलसर्पः स दुन्दुभिः ॥ (१३०।२)

sarājī rājimantaśca jalasarpaḥ sa dundubhiḥ ||

131.0१३१.०

द्विविगोडो निसश् चैव चित्री शल्पी च गोमुखः ॥ (१३१।०)

dvivigoḍo nisaś caiva citrī śalpī ca gomukhaḥ ||

132.1१३२.१

अन्ये च प्लवगा ये ये ते सर्वे क्षुद्रसारसाः । (१३२।१)

anye ca plavagā ye ye te sarve kṣudrasārasāḥ |

132.2१३२.२

श्वेताश्चित्राश्च धूम्राद्या नानावर्णानुगाह्वयाः ॥ (१३२।२)

śvetāścitrāśca dhūmrādyā nānāvarṇānugāhvayāḥ ||

133.0१३३.०

हंसो धवलपक्षी स्यात् चक्राङ्गो मानसालयः ॥ (१३३।०)

haṃso dhavalapakṣī syāt cakrāṅgo mānasālayaḥ ||

134.0१३४.०

कलहंसस्तु कादम्बः कलनादो मरालकः ॥ (१३४।०)

kalahaṃsastu kādambaḥ kalanādo marālakaḥ ||

135.1१३५.१

एतेषु चञ्चुचरणेष्वरुणेषु राजहंसोऽपि धूसरतरेषु च मल्लिकाक्षः । (१३५।१)

eteṣu cañcucaraṇeṣvaruṇeṣu rājahaṃso'pi dhūsaratareṣu ca mallikākṣaḥ |

135.2१३५.२

कालेषु तेषु धवलः किल धार्तराष्ट्रः सो ऽप्येष धूसरतनुस्तु भवेद् अभव्यः ॥ (१३५।२)

kāleṣu teṣu dhavalaḥ kila dhārtarāṣṭraḥ so 'pyeṣa dhūsaratanustu bhaved abhavyaḥ ||

136.1१३६.१

हंसी तु वरटा ज्ञेया वरला वारला च सा । (१३६।१)

haṃsī tu varaṭā jñeyā varalā vāralā ca sā |

136.2१३६.२

मराली मञ्जुगमना चक्राङ्गी मृदुगामिनी ॥ (१३६।२)

marālī mañjugamanā cakrāṅgī mṛdugāminī ||

137.1१३७.१

कुक्कुटस्ताम्रचूडः स्यात् कालज्ञश् चरणायुधः । (१३७।१)

kukkuṭastāmracūḍaḥ syāt kālajñaś caraṇāyudhaḥ |

137.2१३७.२

नियोद्धा कृकवाकुश्च विष्किरो नखरायुधः ॥ (१३७।२)

niyoddhā kṛkavākuśca viṣkiro nakharāyudhaḥ ||

138.1१३८.१

स्यात्कपोतः कोकदेवो धूसरो धूम्रलोचनः । (१३८।१)

syātkapotaḥ kokadevo dhūsaro dhūmralocanaḥ |

138.2१३८.२

दहनोऽग्निसहायश्च भीषणो गृहनाशनः ॥ (१३८।२)

dahano'gnisahāyaśca bhīṣaṇo gṛhanāśanaḥ ||

139.1१३९.१

पारावतः कलरवोऽरुणलोचनश्च पारापतो मदनकाकुरवश्च कामी । (१३९।१)

pārāvataḥ kalaravo'ruṇalocanaśca pārāpato madanakākuravaśca kāmī |

139.2१३९.२

रक्तेक्षणो मदनमोहनवाग्विलासी कण्ठीरवो गृहकपोतक एष उक्तः ॥ (१३९।२)

raktekṣaṇo madanamohanavāgvilāsī kaṇṭhīravo gṛhakapotaka eṣa uktaḥ ||

140.0१४०.०

पारावतोऽन्यदेशीयः कामुको घुल्लुसारवः ॥ (१४०।०)

pārāvato'nyadeśīyaḥ kāmuko ghullusāravaḥ ||

141.0१४१.०

जलपारावतः कामी ज्ञेयो गलरवश्च सः ॥ (१४१।०)

jalapārāvataḥ kāmī jñeyo galaravaśca saḥ ||

142.1१४२.१

कोकिलः परपुष्टः स्यात् कालः परभृतः पिकः । (१४२।१)

kokilaḥ parapuṣṭaḥ syāt kālaḥ parabhṛtaḥ pikaḥ |

142.2१४२.२

वसन्तदूतस्ताम्राक्षो गन्धर्वो मधुगायनः ॥ (१४२।२)

vasantadūtastāmrākṣo gandharvo madhugāyanaḥ ||

143.1१४३.१

वासन्तः कलकण्ठश्च कामान्धः काकलीरवः । (१४३।१)

vāsantaḥ kalakaṇṭhaśca kāmāndhaḥ kākalīravaḥ |

143.2१४३.२

कुहूरवोऽन्यपुष्टश्च मत्तो मदनपाठकः ॥ (१४३।२)

kuhūravo'nyapuṣṭaśca matto madanapāṭhakaḥ ||

144.1१४४.१

कोकिला त्व् अन्यपुष्टा स्यान्मत्ता परभृता च सा । (१४४।१)

kokilā tv anyapuṣṭā syānmattā parabhṛtā ca sā |

144.2१४४.२

सुकण्ठी मधुरालापा कलकण्ठी मधूदया ॥ (१४४।२)

sukaṇṭhī madhurālāpā kalakaṇṭhī madhūdayā ||

145.1१४५.१

वसन्तदूती ताम्राक्षी पिकी सा च कुहूरवा । (१४५।१)

vasantadūtī tāmrākṣī pikī sā ca kuhūravā |

145.2१४५.२

वासन्ती कामगा चैव गन्धर्वा वनभूषणी ॥ (१४५।२)

vāsantī kāmagā caiva gandharvā vanabhūṣaṇī ||

146.0१४६.०

शुकः कीरो रक्ततुण्डो मेधावी मञ्जुपाठकः ॥ (१४६।०)

śukaḥ kīro raktatuṇḍo medhāvī mañjupāṭhakaḥ ||

147.0१४७.०

अन्यो राजशुकः प्राज्ञः शतपत्त्रो नृपप्रियः ॥ (१४७।०)

anyo rājaśukaḥ prājñaḥ śatapattro nṛpapriyaḥ ||

148.1१४८.१

सारिका मधुरालापा दूती मेधाविनी च सा । (१४८।१)

sārikā madhurālāpā dūtī medhāvinī ca sā |

148.2१४८.२

कवरी कुत्सिताङ्गी च कष्कलाङ्गी च शारिका ॥ (१४८।२)

kavarī kutsitāṅgī ca kaṣkalāṅgī ca śārikā ||

149.1१४९.१

पीतपादा ह्य् उज्ज्वलाक्षी रक्तचञ्चुश्च सारिका । (१४९।१)

pītapādā hy ujjvalākṣī raktacañcuśca sārikā |

149.2१४९.२

पठन्ती पाठवार्ता च बुद्धिमती भूसारिका ॥ (१४९।२)

paṭhantī pāṭhavārtā ca buddhimatī bhūsārikā ||

150.0१५०.०

गोराण्टिका गोकिराटी गोरिका कलहप्रिया ॥ (१५०।०)

gorāṇṭikā gokirāṭī gorikā kalahapriyā ||

151.1१५१.१

चकोरश्चन्द्रिकापायी कौमुदीजीवनोऽपि सः । (१५१।१)

cakoraścandrikāpāyī kaumudījīvano'pi saḥ |

151.2१५१.२

चातकस्तोककः सो ऽपि सारङ्गो मेघजीवनः ॥ (१५१।२)

cātakastokakaḥ so 'pi sāraṅgo meghajīvanaḥ ||

152.0१५२.०

हारीतकस्तु हारीतस् तेजलश्च कपिञ्जलः ॥ (१५२।०)

hārītakastu hārītas tejalaśca kapiñjalaḥ ||

153.1१५३.१

धूसरी पिङ्गला सूची भैरवी योगिनी जया । (१५३।१)

dhūsarī piṅgalā sūcī bhairavī yoginī jayā |

153.2१५३.२

कुमारी सुविचित्रा च माता कोटरवासिनी ॥ (१५३।२)

kumārī suvicitrā ca mātā koṭaravāsinī ||

154.0१५४.०

तैलपा तु परोष्णी स्याज्जतुकाजिनपत्त्रिका ॥ (१५४।०)

tailapā tu paroṣṇī syājjatukājinapattrikā ||

155.0१५५.०

भृङ्गः कुलिङ्गो धूम्याटो दार्वाघातः शतच्छदः ॥ (१५५।०)

bhṛṅgaḥ kuliṅgo dhūmyāṭo dārvāghātaḥ śatacchadaḥ ||

156.1१५६.१

व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जनः खञ्जरीटकः । (१५६।१)

vyāghrāṭaḥ syādbharadvājaḥ khañjanaḥ khañjarīṭakaḥ |

156.2१५६.२

समन्तभद्रः कृष्णस्तु स्वल्पकृष्णः सुभद्रकः ॥ (१५६।२)

samantabhadraḥ kṛṣṇastu svalpakṛṣṇaḥ subhadrakaḥ ||

157.1१५७.१

द्वीपवासी मुनिश्चैव चातुर्मास्यविदर्शनः । (१५७।१)

dvīpavāsī muniścaiva cāturmāsyavidarśanaḥ |

157.2१५७.२

चाषः किकीदिविः प्रोक्तो नीलाङ्गः पुण्यदर्शनः ॥ (१५७।२)

cāṣaḥ kikīdiviḥ prokto nīlāṅgaḥ puṇyadarśanaḥ ||

158.0१५८.०

वर्तको वर्तिको वर्तिर् गाञ्जिकायश्च कथ्यते ॥ (१५८।०)

vartako vartiko vartir gāñjikāyaśca kathyate ||

159.0१५९.०

कलविङ्कस्तु चटकः कामुको नीलकण्ठकः ॥ (१५९।०)

kalaviṅkastu caṭakaḥ kāmuko nīlakaṇṭhakaḥ ||

160.0१६०.०

चटका कलविङ्की स्यात् चाटकैरस्तु तत्सुतः ॥ (१६०।०)

caṭakā kalaviṅkī syāt cāṭakairastu tatsutaḥ ||

161.1१६१.१

धूसरो ऽरण्यचटकः कुजो भूमिशयश्च सः । (१६१।१)

dhūsaro 'raṇyacaṭakaḥ kujo bhūmiśayaśca saḥ |

161.2१६१.२

भारीटः श्यामचटकः शैशिरः कणभक्षकः ॥ (१६१।२)

bhārīṭaḥ śyāmacaṭakaḥ śaiśiraḥ kaṇabhakṣakaḥ ||

162.1१६२.१

धूसरो ऽन्यो ऽतिसूक्ष्मः स्यात् चटको धान्यभक्षकः । (१६२।१)

dhūsaro 'nyo 'tisūkṣmaḥ syāt caṭako dhānyabhakṣakaḥ |

162.2१६२.२

गृहकृत्यक्षमो भीरुः कृषिद्विष्टः कणप्रियः ॥ (१६२।२)

gṛhakṛtyakṣamo bhīruḥ kṛṣidviṣṭaḥ kaṇapriyaḥ ||

163.0१६३.०

लावा तु लावकः प्रोक्तो लावः स च लवः स्मृतः ॥ (१६३।०)

lāvā tu lāvakaḥ prokto lāvaḥ sa ca lavaḥ smṛtaḥ ||

164.0१६४.०

तित्तिरिस् तित्तिरश् चैव तैत्तिरो याजुषो गिरिः ॥ (१६४।०)

tittiris tittiraś caiva taittiro yājuṣo giriḥ ||

165.0१६५.०

कृष्णो ऽन्यस् तित्तिरिः शूरः सुभूतिः परिपालकः ॥ (१६५।०)

kṛṣṇo 'nyas tittiriḥ śūraḥ subhūtiḥ paripālakaḥ ||

166.1१६६.१

गोत्रद्वेषी भूरिपक्षः शतायुः सिद्धिकारकः । (१६६।१)

gotradveṣī bhūripakṣaḥ śatāyuḥ siddhikārakaḥ |

166.2१६६.२

क्षुद्रोलूकः शाकुनेयः पिङ्गलो डुण्डुलश्च सः । (१६६।२)

kṣudrolūkaḥ śākuneyaḥ piṅgalo ḍuṇḍulaśca saḥ |

166.3१६६.३

वृक्षाश्रयी बृहद्रावः पिङ्गलाक्षो भयंकरः ॥ (१६६।३)

vṛkṣāśrayī bṛhadrāvaḥ piṅgalākṣo bhayaṃkaraḥ ||

167.1१६७.१

श्यामा वराही शकुनी कुमारी दुर्गा च देवी चटका च कृष्णा । (१६७।१)

śyāmā varāhī śakunī kumārī durgā ca devī caṭakā ca kṛṣṇā |

167.2१६७.२

स्यात्पोतकी पाण्डविका च वामा सा कालिका स्यात् सितबिम्बिनी च ॥ (१६७।२)

syātpotakī pāṇḍavikā ca vāmā sā kālikā syāt sitabimbinī ca ||

168.0१६८.०

प्रभाकीटस्तु खद्योतः खज्योतिर् उपसूर्यकः ॥ (१६८।०)

prabhākīṭastu khadyotaḥ khajyotir upasūryakaḥ ||

169.0१६९.०

तैलिनी तैलकीटः स्यात् षड्बिम्बा दद्रुनाशिनी ॥ (१६९।०)

tailinī tailakīṭaḥ syāt ṣaḍbimbā dadrunāśinī ||

170.0१७०.०

शक्रगोपस्तु वर्षाभू रक्तवर्णेन्द्रगोपकौ ॥ (१७०।०)

śakragopastu varṣābhū raktavarṇendragopakau ||

171.1१७१.१

भ्रमरः षट्पदो भृङ्गः कलालापः शिलीमुखः । (१७१।१)

bhramaraḥ ṣaṭpado bhṛṅgaḥ kalālāpaḥ śilīmukhaḥ |

171.2१७१.२

पुष्पंधयो द्विरेफो ऽलिर् मधुकृन्मधुपो द्विभः ॥ (१७१।२)

puṣpaṃdhayo dvirepho 'lir madhukṛnmadhupo dvibhaḥ ||

172.1१७२.१

भसरश् चञ्चरीको ऽलिः झङ्कारी मधुलोलुपः । (१७२।१)

bhasaraś cañcarīko 'liḥ jhaṅkārī madhulolupaḥ |

172.2१७२.२

इन्दीन्दिरश्च मधुलिट् मत्तो घुमुघुमारवः ॥ (१७२।२)

indīndiraśca madhuliṭ matto ghumughumāravaḥ ||

173.0१७३.०

वर्वणा मक्षिका नीला सरघा मधुमक्षिका ॥ (१७३।०)

varvaṇā makṣikā nīlā saraghā madhumakṣikā ||

174.1१७४.१

गन्धोली वरटा क्षुद्रा क्रूरा स्यात् क्षुद्रवर्वणा । (१७४।१)

gandholī varaṭā kṣudrā krūrā syāt kṣudravarvaṇā |

174.2१७४.२

रंरिकश् छत्रकारी च तीक्ष्णदंष्ट्रो महाविषः । (१७४।२)

raṃrikaś chatrakārī ca tīkṣṇadaṃṣṭro mahāviṣaḥ |

174.3१७४.३

पीतवर्णो दीर्घपादो मत्सर्यः क्रूरदंष्ट्रकः ॥ (१७४।३)

pītavarṇo dīrghapādo matsaryaḥ krūradaṃṣṭrakaḥ ||

175.0१७५.०

दंशो दुष्टमुखः क्रूरः क्षुद्रिका वनमक्षिका ॥ (१७५।०)

daṃśo duṣṭamukhaḥ krūraḥ kṣudrikā vanamakṣikā ||

176.0१७६.०

मक्षिका त्व् अमृतोत्पन्ना वमनी चापला च सा ॥ (१७६।०)

makṣikā tv amṛtotpannā vamanī cāpalā ca sā ||

177.1१७७.१

मशको वज्रतुण्डश्च सूच्यास्यः सूक्ष्ममक्षिका । (१७७।१)

maśako vajratuṇḍaśca sūcyāsyaḥ sūkṣmamakṣikā |

177.2१७७.२

रात्रिजागरदो धूम्रो नीलाभ्रस् त्व् अन्यजातयः ॥ (१७७।२)

rātrijāgarado dhūmro nīlābhras tv anyajātayaḥ ||

178.0१७८.०

अष्टाङ्घ्रिर् अष्टपादश्च गृहवासी च कृष्णकः ॥ (१७८।०)

aṣṭāṅghrir aṣṭapādaśca gṛhavāsī ca kṛṣṇakaḥ ||

179.1१७९.१

कालिकः कोकिलः प्रोक्तः कालुञ्चः कृष्णदंष्ट्रकः । (१७९।१)

kālikaḥ kokilaḥ proktaḥ kāluñcaḥ kṛṣṇadaṃṣṭrakaḥ |

179.2१७९.२

कसारिका दीर्घमूर्छा गृहवासा बिलाशयी ॥ (१७९।२)

kasārikā dīrghamūrchā gṛhavāsā bilāśayī ||

180.0१८०.०

यूका तु केशकीटः स्यात् स्वेदजः षट्पदः स्मृतः ॥ (१८०।०)

yūkā tu keśakīṭaḥ syāt svedajaḥ ṣaṭpadaḥ smṛtaḥ ||

181.0१८१.०

पक्ष्मजा पक्ष्मयूका स्यात्सूक्ष्मा षट्चरणापि सा ॥ (१८१।०)

pakṣmajā pakṣmayūkā syātsūkṣmā ṣaṭcaraṇāpi sā ||

182.0१८२.०

श्वेतयूकाङ्गवस्त्रोत्था लिक्षा यूकाङ्गवस्त्रके ॥ (१८२।०)

śvetayūkāṅgavastrotthā likṣā yūkāṅgavastrake ||

183.1१८३.१

कथितेष्वेषु यो जीवः क्षोदीयान् वृश्चिकादिकः । (१८३।१)

kathiteṣveṣu yo jīvaḥ kṣodīyān vṛścikādikaḥ |

183.2१८३.२

तत्र तत्र बुधैर्ज्ञेयः स सर्वः कीटसंज्ञकः ॥ (१८३।२)

tatra tatra budhairjñeyaḥ sa sarvaḥ kīṭasaṃjñakaḥ ||

184.1१८४.१

कीटिका चटिका प्रोक्ता वज्रदंष्ट्रा बहुप्रजा । (१८४।१)

kīṭikā caṭikā proktā vajradaṃṣṭrā bahuprajā |

184.2१८४.२

कृशाङ्गी तामसी शूरा कीरिभारा महाबला ॥ (१८४।२)

kṛśāṅgī tāmasī śūrā kīribhārā mahābalā ||

185.1१८५.१

मङ्कोरो मङ्कटः कृष्णस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विशालुकः । (१८५।१)

maṅkoro maṅkaṭaḥ kṛṣṇastīkṣṇadaṃṣṭro viśālukaḥ |

185.2१८५.२

षट्पादकस्तु मात्सर्यो माकोटस् तूर्ध्वगुह्यकः ॥ (१८५।२)

ṣaṭpādakastu mātsaryo mākoṭas tūrdhvaguhyakaḥ ||

186.0१८६.०

षड्बिन्दुर् बिन्दुकीटस्तु दीर्घकीटस्तु पादतः ॥ (१८६।०)

ṣaḍbindur bindukīṭastu dīrghakīṭastu pādataḥ ||

187.1१८७.१

प्रसहनविलम्बितद्रुतशयप्रतुदाश्च विष्किरः । (१८७।१)

prasahanavilambitadrutaśayapratudāśca viṣkiraḥ |

187.2१८७.२

कीटा इति कथिताः नवधात्र तिर्यञ्चः ॥ (१८७।२)

kīṭā iti kathitāḥ navadhātra tiryañcaḥ ||

188.1१८८.१

इत्थं नानातिर्यगाख्याप्रपञ्चव्याख्यापूर्णं वर्गमेनं विदित्वा । (१८८।१)

itthaṃ nānātiryagākhyāprapañcavyākhyāpūrṇaṃ vargamenaṃ viditvā |

188.2१८८.२

बुद्ध्या सम्यक् चाभिसंधाय धीमान् वैद्यः कुर्यान्मांसवर्गप्रयोगम् ॥ (१८८।२)

buddhyā samyak cābhisaṃdhāya dhīmān vaidyaḥ kuryānmāṃsavargaprayogam ||

189.1१८९.१

येनेभास्यपिता मृगाङ्कमुकुटः शार्दूलचर्माम्बरः सर्पालंकरणः सुपुङ्गवगतिः पञ्चाननोऽभ्यर्च्यते । (१८९।१)

yenebhāsyapitā mṛgāṅkamukuṭaḥ śārdūlacarmāmbaraḥ sarpālaṃkaraṇaḥ supuṅgavagatiḥ pañcānano'bhyarcyate |

189.2१८९.२

तस्य श्रीनृहरीशितुः खलु कृताव् एकोनविंशो ऽभिधाचूडापीठमणाव् अगाद् अवसितिं सिंहादिवर्गो महान् ॥ (१८९।२)

tasya śrīnṛharīśituḥ khalu kṛtāv ekonaviṃśo 'bhidhācūḍāpīṭhamaṇāv agād avasitiṃ siṃhādivargo mahān ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RājNigh, 21

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit