RājNigh, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
सिंहः पञ्चमुखो नखी मृगपतिर्मानी हरिः केसरी क्रव्यादो नखरायुधो मृगरिपुः शूरश्च कण्ठीरवः । (१।१)
siṃhaḥ pañcamukho nakhī mṛgapatirmānī hariḥ kesarī kravyādo nakharāyudho mṛgaripuḥ śūraśca kaṇṭhīravaḥ |
विक्रान्तो द्विरदान्तको बहुबलो दीप्तो बली विक्रमी हर्यक्षः स च दीप्तपिङ्गल इति ख्यातो मृगेन्द्रश्च सः ॥ (१।२)
vikrānto dviradāntako bahubalo dīpto balī vikramī haryakṣaḥ sa ca dīptapiṅgala iti khyāto mṛgendraśca saḥ ||
व्याघ्रः पञ्चनखो व्यालः शार्दूलोऽथ गुहाशयः । (३।१)
vyāghraḥ pañcanakho vyālaḥ śārdūlo'tha guhāśayaḥ |
तीक्ष्णदंष्ट्रः पुण्डरीको द्वीपी भीरुर् नखायुधः ॥ (३।२)
tīkṣṇadaṃṣṭraḥ puṇḍarīko dvīpī bhīrur nakhāyudhaḥ ||
चित्रकश् चित्रकायः स्यादुपव्याघ्रो मृगान्तकः । (४।१)
citrakaś citrakāyaḥ syādupavyāghro mṛgāntakaḥ |
शूरश् च क्षुद्रशार्दूलश् चित्रव्याघ्रश् च स स्मृतः ॥ (४।२)
śūraś ca kṣudraśārdūlaś citravyāghraś ca sa smṛtaḥ ||
ऋक्षो भल्लूको ऽथ भल्लः सशल्यो दुर्घोषः स्यात् भल्लकः पृष्ठदृष्टिः । (५।१)
ṛkṣo bhallūko 'tha bhallaḥ saśalyo durghoṣaḥ syāt bhallakaḥ pṛṣṭhadṛṣṭiḥ |
द्राघिष्ठः स्यात् दीर्घकेशश् चिरायुर् ज्ञेयः सो ऽयं दुश्चरो दीर्घदर्शी ॥ (५।२)
drāghiṣṭhaḥ syāt dīrghakeśaś cirāyur jñeyaḥ so 'yaṃ duścaro dīrghadarśī ||
मृगादस्तु स विज्ञेयस् तरक्षुर् घोरदर्शनः ॥ (६।०)
mṛgādastu sa vijñeyas tarakṣur ghoradarśanaḥ ||
शिवा तु भूरिमायः स्यात् गोमायुर् मृगधूर्तकः । (७।१)
śivā tu bhūrimāyaḥ syāt gomāyur mṛgadhūrtakaḥ |
शृगालो वञ्चकः क्रोष्टा फेरवः फेरुजम्बुकौ । (७।२)
śṛgālo vañcakaḥ kroṣṭā pheravaḥ pherujambukau |
ईहामृगस्तु कोकः स्याद्वृको वत्सादनोऽविभुक् । (८।१)
īhāmṛgastu kokaḥ syādvṛko vatsādano'vibhuk |
गोवत्सारिश् छागलारिश् छागलान्तो जलाश्रयः ॥ (८।२)
govatsāriś chāgalāriś chāgalānto jalāśrayaḥ ||
करिकरटिविषाणिकुञ्जरास् ते रदनिमदाबलसम्मदद्विपाश् च ॥ (१३।२)
karikaraṭiviṣāṇikuñjarās te radanimadābalasammadadvipāś ca ||
भद्रः स्तम्बेरमो दन्ती द्रुमारिः षष्टिहायनः । (१४।१)
bhadraḥ stamberamo dantī drumāriḥ ṣaṣṭihāyanaḥ |
मातंगः पुष्करी दन्ताबलश् चानेकपस्त्विभः ॥ (१४।२)
mātaṃgaḥ puṣkarī dantābalaś cānekapastvibhaḥ ||
भद्रो मन्दो मृगश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजाः । (१५।१)
bhadro mando mṛgaśceti vijñeyāstrividhā gajāḥ |
स बालः कलभो ज्ञेयो दुर्दान्तो व्याल उच्यते । (१६।१)
sa bālaḥ kalabho jñeyo durdānto vyāla ucyate |
प्रभिन्नो गर्जितो भ्रान्तो मत्तो मदकलश्च सः ॥ (१६।२)
prabhinno garjito bhrānto matto madakalaśca saḥ ||
खड्गः खड्गमृगः क्रोधी मुखशृङ्गो मुखेबली । (१८।१)
khaḍgaḥ khaḍgamṛgaḥ krodhī mukhaśṛṅgo mukhebalī |
गण्डको वज्रचर्मा च खड्गी वार्ध्रीणसश् च सः ॥ (१८।२)
gaṇḍako vajracarmā ca khaḍgī vārdhrīṇasaś ca saḥ ||
उष्ट्रो दीर्घगतिर् बली च करभो दासेरको धूसरो लम्बोष्ठो लवणः क्रमेलकमहाजङ्घौ च बीजाङ्घ्रिकः । (१९।१)
uṣṭro dīrghagatir balī ca karabho dāserako dhūsaro lamboṣṭho lavaṇaḥ kramelakamahājaṅghau ca bījāṅghrikaḥ |
दीर्घः शृङ्खलको महान् अथ महाग्रीवो महाङ्गो महानादः सो ऽपि महाध्वगः स च महापृष्ठो बलिष्ठश् च सः ॥ (१९।२)
dīrghaḥ śṛṅkhalako mahān atha mahāgrīvo mahāṅgo mahānādaḥ so 'pi mahādhvagaḥ sa ca mahāpṛṣṭho baliṣṭhaś ca saḥ ||
गौस् तु भद्रो बलीवर्दो दम्यो दान्तः स्थिरो बली । (२२।१)
gaus tu bhadro balīvardo damyo dāntaḥ sthiro balī |
उक्षानड्वान् ककुद्मान् स्यादृषभो वृषभो वृषः ॥ (२२।२)
ukṣānaḍvān kakudmān syādṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ ||
वृषभस्तु वृषः प्रोक्तो महोक्षः पुंगवो बली । (२४।१)
vṛṣabhastu vṛṣaḥ prokto mahokṣaḥ puṃgavo balī |
धवलः शबलस्ताम्रश् चित्रश्च धूसरस्तथा । (२५।१)
dhavalaḥ śabalastāmraś citraśca dhūsarastathā |
इत्यादिवर्णभेदेन ज्ञेया गावो ऽत्र भेदिताः ॥ (२५।२)
ityādivarṇabhedena jñeyā gāvo 'tra bheditāḥ ||
विनीतः शिक्षितो दान्तो धुर्यो वोढा च धौरिकः ॥ (२६।०)
vinītaḥ śikṣito dānto dhuryo voḍhā ca dhaurikaḥ ||
बालो वत्सतरः प्रोक्तो दुर्दान्तो गडिर् उच्यते ॥ (२७।०)
bālo vatsataraḥ prokto durdānto gaḍir ucyate ||
गौर् मातोस्रा शृङ्गिणी सौरभेयी माहेयी स्याद्रोहिणी धेनुरघ्न्या । (२८।१)
gaur mātosrā śṛṅgiṇī saurabheyī māheyī syādrohiṇī dhenuraghnyā |
दोग्ध्री भद्रा भूरिमत्यानडुह्यौ कल्याणी स्यात्पावनी चार्जुनी च ॥ (२८।२)
dogdhrī bhadrā bhūrimatyānaḍuhyau kalyāṇī syātpāvanī cārjunī ca ||
तस्य स्त्री चमरी प्रोक्ता दीर्घबाला गिरिप्रिया ॥ (३१।२)
tasya strī camarī proktā dīrghabālā giripriyā ||
वक्रदंष्ट्रः किटिर् दंष्ट्री क्रोडो दन्तायुधो बली ॥ (३२।२)
vakradaṃṣṭraḥ kiṭir daṃṣṭrī kroḍo dantāyudho balī ||
पृथुस्कन्धश् च भूदारः पोत्री घोणान्तभेदनः । (३३।१)
pṛthuskandhaś ca bhūdāraḥ potrī ghoṇāntabhedanaḥ |
कोलः पोत्रायुधः शूरो बह्वपत्यो रदायुधः ॥ (३३।२)
kolaḥ potrāyudhaḥ śūro bahvapatyo radāyudhaḥ ||
अन्यस्तु विड्वराहः स्याद्ग्रामीणो ग्रामशूकरः । (३४।१)
anyastu viḍvarāhaḥ syādgrāmīṇo grāmaśūkaraḥ |
ग्राम्यक्रोडो ग्राम्यकोलो विष्ठाशी दारकश्च सः ॥ (३४।२)
grāmyakroḍo grāmyakolo viṣṭhāśī dārakaśca saḥ ||
अश्वो घोटस्तुरंगो ऽर्वा तुरगश्च तुरंगमः । (३५।१)
aśvo ghoṭasturaṃgo 'rvā turagaśca turaṃgamaḥ |
वाहो वाजी मुद्गभोजी वीतिः सप्तिश्च सैन्धवः ॥ (३५।२)
vāho vājī mudgabhojī vītiḥ saptiśca saindhavaḥ ||
गन्धर्वो वाहनश्रेष्ठः श्रीभ्रातामृतसोदरः ॥ (३६।२)
gandharvo vāhanaśreṣṭhaḥ śrībhrātāmṛtasodaraḥ ||
आरट्टसिन्धुजवनायुजपारसीककाम्बोजबाह्लिकमुखा विविधास् तुरङ्गाः । (३७।१)
āraṭṭasindhujavanāyujapārasīkakāmbojabāhlikamukhā vividhās turaṅgāḥ |
साम्राणशेफकमुखा अपि देशतः स्युर् वर्णेन ते ऽपि च पुनर्बहुधा भवन्ति ॥ (३७।२)
sāmrāṇaśephakamukhā api deśataḥ syur varṇena te 'pi ca punarbahudhā bhavanti ||
श्वेतः कर्कः सो ऽथ रक्तस्तु शोणो हैमः कृष्णो नीलवर्णस्तु नीलः । (३८।१)
śvetaḥ karkaḥ so 'tha raktastu śoṇo haimaḥ kṛṣṇo nīlavarṇastu nīlaḥ |
शुभ्रैर्नेत्रैर्मल्लिकाक्षो निदिष्टः कृष्णैरुक्तः सो ऽयम् इन्द्रायुधाख्यः ॥ (३८।२)
śubhrairnetrairmallikākṣo nidiṣṭaḥ kṛṣṇairuktaḥ so 'yam indrāyudhākhyaḥ ||
इत्थं नानावर्णभेदेन वाजी ज्ञातव्यो ऽयं लोकरूढैः सुधीभिः । (३९।१)
itthaṃ nānāvarṇabhedena vājī jñātavyo 'yaṃ lokarūḍhaiḥ sudhībhiḥ |
अत्रास्माभिर्न प्रपञ्चः कृतोऽस्मादाजानेयो ऽप्यत्र वाजी कुलीनः ॥ (३९।२)
atrāsmābhirna prapañcaḥ kṛto'smādājāneyo 'pyatra vājī kulīnaḥ ||
गर्दभः शङ्कुकर्णश्च बालेयो रासभः खरः । (४२।१)
gardabhaḥ śaṅkukarṇaśca bāleyo rāsabhaḥ kharaḥ |
भारवाहो भूरिगमश् चक्रीवान् धूसराह्वयः ॥ (४२।२)
bhāravāho bhūrigamaś cakrīvān dhūsarāhvayaḥ ||
वेसरस् त्व् अश्वखरजः सकृद्गर्भो ऽध्वगः क्षमी । (४३।१)
vesaras tv aśvakharajaḥ sakṛdgarbho 'dhvagaḥ kṣamī |
संतुष्टो मिश्रजः प्रोक्तो मिश्रशब्दोऽतिभारगः ॥ (४३।२)
saṃtuṣṭo miśrajaḥ prokto miśraśabdo'tibhāragaḥ ||
अजो बुक्कश्च मेध्यः स्याल्लम्बकर्णः पशुश्च सः । (४४।१)
ajo bukkaśca medhyaḥ syāllambakarṇaḥ paśuśca saḥ |
छागलो बर्करश् छागस्तुभो बस्तः पयस्वलः ॥ (४४।२)
chāgalo barkaraś chāgastubho bastaḥ payasvalaḥ ||
अजा पयस्विनी भीरुश्छागी मेध्या गलस्तनी ॥ (४५।०)
ajā payasvinī bhīruśchāgī medhyā galastanī ||
मेषो भेडो हुडो मेण्ढ्रः ऊर्णायुर् उरणस्तथा । (४६।१)
meṣo bheḍo huḍo meṇḍhraḥ ūrṇāyur uraṇastathā |
एडकः शृङ्गिणो ऽविः स्यादुरभ्रो रोमशो बली ॥ (४६।२)
eḍakaḥ śṛṅgiṇo 'viḥ syādurabhro romaśo balī ||
ककुवाग् अथ सारङ्गः शाखिशृङ्गश्च चित्तलः । (४९।१)
kakuvāg atha sāraṅgaḥ śākhiśṛṅgaśca cittalaḥ |
अन्यश्च भारशृङ्गः स्यात् महाशृङ्गो वनप्रियः ॥ (४९।२)
anyaśca bhāraśṛṅgaḥ syāt mahāśṛṅgo vanapriyaḥ ||
रुरुस्तु रौहिषो रोही स्यान्न्यङ्कुश्चैव शम्बरः । (५०।१)
rurustu rauhiṣo rohī syānnyaṅkuścaiva śambaraḥ |
शिखर्युपकुरङ्गः स्यात् श्रीकारी च महाजवः । (५१।१)
śikharyupakuraṅgaḥ syāt śrīkārī ca mahājavaḥ |
प्लवंगमो वनौकाश्च प्लवंगः प्लवगः प्लवः ॥ (५२।२)
plavaṃgamo vanaukāśca plavaṃgaḥ plavagaḥ plavaḥ ||
गोलाङ्गूलस्तु गौराख्यः कपिः कृष्णमुखो हि सः । (५३।१)
golāṅgūlastu gaurākhyaḥ kapiḥ kṛṣṇamukho hi saḥ |
मन्दुराभूषणाख्यो ऽयं विज्ञेयः कृष्णवानरः ॥ (५३।२)
mandurābhūṣaṇākhyo 'yaṃ vijñeyaḥ kṛṣṇavānaraḥ ||
शल्यकः स्यात् शल्यमृगो वज्रशुक्तिर् बिलेशयः ॥ (५४।०)
śalyakaḥ syāt śalyamṛgo vajraśuktir bileśayaḥ ||
शल्योऽन्यः श्वाविदित्युक्तः शली च शलली च सः ॥ (५५।०)
śalyo'nyaḥ śvāvidityuktaḥ śalī ca śalalī ca saḥ ||
ज्ञेयश् चमरपुच्छश् च लोमशो धूम्रवर्णकः ॥ (५७।२)
jñeyaś camarapucchaś ca lomaśo dhūmravarṇakaḥ ||
चक्षुःश्रवा विषधरो गूढाङ्घ्रिः कुण्डली फणी । (६०।१)
cakṣuḥśravā viṣadharo gūḍhāṅghriḥ kuṇḍalī phaṇī |
पन्नगो वायुभक्षश्च भोगी स्याज्जिह्मगश्च सः ॥ (६०।२)
pannago vāyubhakṣaśca bhogī syājjihmagaśca saḥ ||
सर्पो दंष्ट्री भुजंगो ऽहिर् भुजगश् च सरीसृपः । (६१।१)
sarpo daṃṣṭrī bhujaṃgo 'hir bhujagaś ca sarīsṛpaḥ |
कञ्चुकी दीर्घपुच्छश् च द्विझ्वि उरगश्च सः ॥ (६१।२)
kañcukī dīrghapucchaś ca dvijhvi uragaśca saḥ ||
फणिनो धवलाङ्गा ये ते नागा इति कीर्तिताः । (६२।१)
phaṇino dhavalāṅgā ye te nāgā iti kīrtitāḥ |
अन्ये रक्तादिवर्णाढ्या बोध्याः सर्पादिनामभिः ॥ (६२।२)
anye raktādivarṇāḍhyā bodhyāḥ sarpādināmabhiḥ ||
गोनसो मण्डलीत्युक्तश्चित्राङ्गो व्यन्तरो भवेत् ॥ (६३।०)
gonaso maṇḍalītyuktaścitrāṅgo vyantaro bhavet ||
कुलिको हरितो ज्ञेयो राजिलं डुण्डुभं विदुः ॥ (६४।०)
kuliko harito jñeyo rājilaṃ ḍuṇḍubhaṃ viduḥ ||
अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽपि तक्षकः । (६५।१)
ananto vāsukiḥ padmo mahāpadmo'pi takṣakaḥ |
मूषिको मूषकः पिङ्गोऽप्याखुरुन्दुरुको नखी । (६८।१)
mūṣiko mūṣakaḥ piṅgo'pyākhurunduruko nakhī |
महाङ्गः सस्यमारी च भूफलो भित्तिपातनः ॥ (६९।२)
mahāṅgaḥ sasyamārī ca bhūphalo bhittipātanaḥ ||
छुछुन्दरी राजपुत्री प्रोक्तान्या प्रतिमूषिका । (७०।१)
chuchundarī rājaputrī proktānyā pratimūṣikā |
सुगन्धिमूषिका गन्धा शुण्डिनी शुण्डमूषिका ॥ (७०।२)
sugandhimūṣikā gandhā śuṇḍinī śuṇḍamūṣikā ||
गोधा तु गोधिका ज्ञेया दारुमत्स्याह्वया च सा । (७१।१)
godhā tu godhikā jñeyā dārumatsyāhvayā ca sā |
गोधाजः स्यात्तु गौधेयो गौधारो गोधिकासुतः ॥ (७२।०)
godhājaḥ syāttu gaudheyo gaudhāro godhikāsutaḥ ||
स्थूलचञ्चुर् दीर्घपादा सर्पभक्षी गुणारिका ॥ (७३।२)
sthūlacañcur dīrghapādā sarpabhakṣī guṇārikā ||
ब्राह्मणी गृहगोधा च सुपदी रक्तपुच्छिका ॥ (७४।०)
brāhmaṇī gṛhagodhā ca supadī raktapucchikā ||
सरटः कृकलासः स्यात् प्रतिसूर्यः शयानकः । (७५।१)
saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syāt pratisūryaḥ śayānakaḥ |
वृत्तिस्थः कण्टकागारो दुरारोहद्रुमाश्रयः ॥ (७५।२)
vṛttisthaḥ kaṇṭakāgāro durārohadrumāśrayaḥ ||
पल्ली तु मुसली प्रोक्ता गृहगोधा गृहालिका । (७७।१)
pallī tu musalī proktā gṛhagodhā gṛhālikā |
ज्येष्ठा च कुड्यमत्स्या च पल्लिका गृहगोधिका ॥ (७७।२)
jyeṣṭhā ca kuḍyamatsyā ca pallikā gṛhagodhikā ||
तन्तुवायस्तूर्णनाभो लूता मर्कटकः कृमिः ॥ (७८।०)
tantuvāyastūrṇanābho lūtā markaṭakaḥ kṛmiḥ ||
वृश्चिकः शूककीटः स्याद् अलिद्रोणश् च वृश्चिके ॥ (८०।०)
vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syād alidroṇaś ca vṛścike ||
पिपीलकः पिपीलश्च स्त्रीसंज्ञा च पिपीलिका ॥ (८२।०)
pipīlakaḥ pipīlaśca strīsaṃjñā ca pipīlikā ||
कृष्णान्या च पिपीली तु स्थूला वृक्षरुहा च सा ॥ (८४।०)
kṛṣṇānyā ca pipīlī tu sthūlā vṛkṣaruhā ca sā ||
मत्कुणो रक्तपायी स्याद्रक्ताङ्गो मञ्चकाश्रयी ॥ (८५।०)
matkuṇo raktapāyī syādraktāṅgo mañcakāśrayī ||
मत्स्यो वैसारिणो मीनः पृथुरोमा झषोऽण्डजः । (८७।१)
matsyo vaisāriṇo mīnaḥ pṛthuromā jhaṣo'ṇḍajaḥ |
पाठीनः शकुलश् चैव नद्यावर्तश्च रोहितः ॥ (८८।२)
pāṭhīnaḥ śakulaś caiva nadyāvartaśca rohitaḥ ||
मद्गुरस् तिमिरित्याद्या ज्ञेयास् तद्भेदजातयः । (८९।१)
madguras timirityādyā jñeyās tadbhedajātayaḥ |
तद्भेदो मकराख्यो ऽन्यो मातंगमकरो ऽपरः ॥ (८९।२)
tadbhedo makarākhyo 'nyo mātaṃgamakaro 'paraḥ ||
चिलिचिमस्तिमिश् चैव तथान्यश् च तिमिङ्गिलः । (९०।१)
cilicimastimiś caiva tathānyaś ca timiṅgilaḥ |
शिशुकः शिशुमारः स्यात्स च ग्राहो वराहकः ॥ (९१।०)
śiśukaḥ śiśumāraḥ syātsa ca grāho varāhakaḥ ||
भवेन्नक्रस्तु कुम्भीरो गलग्राहो महाबलः ॥ (९२।०)
bhavennakrastu kumbhīro galagrāho mahābalaḥ ||
कच्छपः कमठः कूर्मो गूढाङ्गो धरणीधरः । (९३।१)
kacchapaḥ kamaṭhaḥ kūrmo gūḍhāṅgo dharaṇīdharaḥ |
कच्छेष्टः पल्वलावासो वृत्तः कठिनपृष्ठकः ॥ (९३।२)
kaccheṣṭaḥ palvalāvāso vṛttaḥ kaṭhinapṛṣṭhakaḥ ||
कर्कटः स्यात् कर्कटकः कुलीरश्च कुलीरकः । (९४।१)
karkaṭaḥ syāt karkaṭakaḥ kulīraśca kulīrakaḥ |
संदंशकः पङ्कवासस् तिर्यग्गामी स चोर्ध्वदृक् ॥ (९४।२)
saṃdaṃśakaḥ paṅkavāsas tiryaggāmī sa cordhvadṛk ||
मण्डूको दर्दुरो मण्डो हरिर् भेकश्च लूलकः । (९५।१)
maṇḍūko darduro maṇḍo harir bhekaśca lūlakaḥ |
शालूरः स च वर्षाभूः प्लवः कटुरवस्तथा । (९५।२)
śālūraḥ sa ca varṣābhūḥ plavaḥ kaṭuravastathā |
समीडन्यश्च मुण्डी च प्लवंगश्च प्लवंगमः ॥ (९५।३)
samīḍanyaśca muṇḍī ca plavaṃgaśca plavaṃgamaḥ ||
जलकाकस्तु दात्यूहः स च स्यात् कालकण्ठकः ॥ (९८।०)
jalakākastu dātyūhaḥ sa ca syāt kālakaṇṭhakaḥ ||
स्थले करितुरंगाद्या यावन्तः सन्ति जन्तवः । (१००।१)
sthale karituraṃgādyā yāvantaḥ santi jantavaḥ |
जलेऽपि ते च तावन्तो ज्ञातव्या जलपूर्वकाः ॥ (१००।२)
jale'pi te ca tāvanto jñātavyā jalapūrvakāḥ ||
खगविहगविहंगमा विहंगः पिपतिषुपत्त्रिपतत्रिपत्त्रवाहाः । (१०१।१)
khagavihagavihaṃgamā vihaṃgaḥ pipatiṣupattripatatripattravāhāḥ |
शकुनिशकुनविष्किराण्डजा विः पतगपतन्नभसंगमा नगौकाः ॥ (१०१।२)
śakuniśakunaviṣkirāṇḍajā viḥ patagapatannabhasaṃgamā nagaukāḥ ||
वाजी पत्त्ररथः पक्षी द्विजो नीडोद्भवो ऽनुगः । (१०२।१)
vājī pattrarathaḥ pakṣī dvijo nīḍodbhavo 'nugaḥ |
शकुन्तः पतगः पिच्छन् पतंगो विकिरश्च सः ॥ (१०२।२)
śakuntaḥ patagaḥ picchan pataṃgo vikiraśca saḥ ||
गृध्रस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेन्द्रो भुजगान्तकः । (१०३।१)
gṛdhrastārkṣyo vainateyaḥ khagendro bhujagāntakaḥ |
वक्रतुण्डश्च दाक्षाय्यो गरुत्मान् दूरदर्शनः ॥ (१०३।२)
vakratuṇḍaśca dākṣāyyo garutmān dūradarśanaḥ ||
श्येनः शशादः क्रव्यादः क्रूरो वेगी खगान्तकः । (१०४।१)
śyenaḥ śaśādaḥ kravyādaḥ krūro vegī khagāntakaḥ |
कामान्धस् तीव्रसम्पातस् तरस्वी तार्क्ष्यनायकः ॥ (१०४।२)
kāmāndhas tīvrasampātas tarasvī tārkṣyanāyakaḥ ||
काष्ठकुट्टः काष्ठभङ्गी काष्ठकूटश्च शब्दितः ॥ (१०५।०)
kāṣṭhakuṭṭaḥ kāṣṭhabhaṅgī kāṣṭhakūṭaśca śabditaḥ ||
करको नीलपिच्छः स्यात् लम्बकर्णो रणप्रियः । (१०६।१)
karako nīlapicchaḥ syāt lambakarṇo raṇapriyaḥ |
रणपक्षी पिच्छबाणः स्थूलनीलो भयंकरः ॥ (१०६।२)
raṇapakṣī picchabāṇaḥ sthūlanīlo bhayaṃkaraḥ ||
कङ्कस् तु लोहपृष्ठः स्यात् संदंशवदनः खरः । (१०७।१)
kaṅkas tu lohapṛṣṭhaḥ syāt saṃdaṃśavadanaḥ kharaḥ |
रणालंकरणः क्रूरः स च स्यादामिषप्रियः ॥ (१०७।२)
raṇālaṃkaraṇaḥ krūraḥ sa ca syādāmiṣapriyaḥ ||
काकस्तु वायसो ध्वाङ्क्षः काणोऽरिष्टः सकृत्प्रजः । (१०८।१)
kākastu vāyaso dhvāṅkṣaḥ kāṇo'riṣṭaḥ sakṛtprajaḥ |
बलिभुग् बलिपुष्टश्च धूलिजङ्घो निमित्तकृत् ॥ (१०८।२)
balibhug balipuṣṭaśca dhūlijaṅgho nimittakṛt ||
द्रोणस्तु द्रोणकाकः स्यात् काकोलोऽरण्यवायसः । (११०।१)
droṇastu droṇakākaḥ syāt kākolo'raṇyavāyasaḥ |
उलूकस्तामसो घूको दिवान्धः कौशिकः कुविः । (१११।१)
ulūkastāmaso ghūko divāndhaḥ kauśikaḥ kuviḥ |
नक्तंचरो निशाटश्च काकारिः क्रूरघोषकः ॥ (१११।२)
naktaṃcaro niśāṭaśca kākāriḥ krūraghoṣakaḥ ||
वल्गुली वक्त्रविष्ठा सा दिवान्धा च निशाचरी । (११२।१)
valgulī vaktraviṣṭhā sā divāndhā ca niśācarī |
स्वैरिणी च दिवास्वापा मांसेष्टा मातृवाहिनी ॥ (११२।२)
svairiṇī ca divāsvāpā māṃseṣṭā mātṛvāhinī ||
चर्मकी चर्मपक्षी च चर्माङ्गी चर्मगन्धिका । (११३।१)
carmakī carmapakṣī ca carmāṅgī carmagandhikā |
कृत्याशूकारिणी चर्मी चर्मपत्त्री च मेलिका । (११३।२)
kṛtyāśūkāriṇī carmī carmapattrī ca melikā |
दिनान्धा नक्तभोजी च भ्रामणी कर्णिकाह्वया ॥ (११३।३)
dināndhā naktabhojī ca bhrāmaṇī karṇikāhvayā ||
मयूरश्चन्द्रकी बर्ही नीलकण्ठः शिखी ध्वजी । (११४।१)
mayūraścandrakī barhī nīlakaṇṭhaḥ śikhī dhvajī |
मेघानन्दी कलापी च शिखण्डी चित्रपिच्छकः ॥ (११४।२)
meghānandī kalāpī ca śikhaṇḍī citrapicchakaḥ ||
बर्हिणः प्रचलाकी च शुक्लापाङ्गः शिखावलः । (११५।१)
barhiṇaḥ pracalākī ca śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ |
बर्हभारः कलापः स्याद् बर्हनेत्राणि चन्द्रकाः । (११६।१)
barhabhāraḥ kalāpaḥ syād barhanetrāṇi candrakāḥ |
प्रचलाकः शिखा ज्ञेया ध्वनिः केकेति कथ्यते ॥ (११६।२)
pracalākaḥ śikhā jñeyā dhvaniḥ keketi kathyate ||
कुररः खरशब्दः क्रुङ् क्रौञ्चः पङ्क्तिचरः खरः ॥ (११७।०)
kuraraḥ kharaśabdaḥ kruṅ krauñcaḥ paṅkticaraḥ kharaḥ ||
नीलक्रौञ्चस् तु नीलाङ्गो दीर्घग्रीवोऽतिजागरः ॥ (११८।०)
nīlakrauñcas tu nīlāṅgo dīrghagrīvo'tijāgaraḥ ||
बकः कङ्को बकोटश्च तीर्थसेवी च तापसः । (११९।१)
bakaḥ kaṅko bakoṭaśca tīrthasevī ca tāpasaḥ |
मीनघाती मृषाध्यानी निश्चलाङ्घ्रिश् च दाम्भिकः ॥ (११९।२)
mīnaghātī mṛṣādhyānī niścalāṅghriś ca dāmbhikaḥ ||
शकुनी पोतकी श्यामा पाण्डवी श्वेतपक्षिणी ॥ (१२०।०)
śakunī potakī śyāmā pāṇḍavī śvetapakṣiṇī ||
दुर्गा भगवती चैव सैवोक्ता सत्यपाण्डवी ॥ (१२१।०)
durgā bhagavatī caiva saivoktā satyapāṇḍavī ||
बलाका विषकण्ठी स्यात् शुष्काङ्गी दीर्घकंधरा ॥ (१२२।०)
balākā viṣakaṇṭhī syāt śuṣkāṅgī dīrghakaṃdharā ||
घर्मान्तकामुकी श्वेता मेघनादा जलाश्रया ॥ (१२३।०)
gharmāntakāmukī śvetā meghanādā jalāśrayā ||
चक्रः कोकश्चक्रवाको रथाङ्गो भूरिप्रेमा द्वंद्वचारी सहायः । (१२४।१)
cakraḥ kokaścakravāko rathāṅgo bhūripremā dvaṃdvacārī sahāyaḥ |
कान्तः कामी रात्रिविश्लेषगामी रामावक्षोजोपमः कामुकश्च ॥ (१२४।२)
kāntaḥ kāmī rātriviśleṣagāmī rāmāvakṣojopamaḥ kāmukaśca ||
नीलकण्ठो रक्तनेत्रः काकवाक् कामिवल्लभः ॥ (१२५।२)
nīlakaṇṭho raktanetraḥ kākavāk kāmivallabhaḥ ||
जलशायी मण्डलीनो मन्दगः श्लेष्मलोऽविषी । (१३०।१)
jalaśāyī maṇḍalīno mandagaḥ śleṣmalo'viṣī |
सराजी राजिमन्तश्च जलसर्पः स दुन्दुभिः ॥ (१३०।२)
sarājī rājimantaśca jalasarpaḥ sa dundubhiḥ ||
द्विविगोडो निसश् चैव चित्री शल्पी च गोमुखः ॥ (१३१।०)
dvivigoḍo nisaś caiva citrī śalpī ca gomukhaḥ ||
अन्ये च प्लवगा ये ये ते सर्वे क्षुद्रसारसाः । (१३२।१)
anye ca plavagā ye ye te sarve kṣudrasārasāḥ |
श्वेताश्चित्राश्च धूम्राद्या नानावर्णानुगाह्वयाः ॥ (१३२।२)
śvetāścitrāśca dhūmrādyā nānāvarṇānugāhvayāḥ ||
हंसो धवलपक्षी स्यात् चक्राङ्गो मानसालयः ॥ (१३३।०)
haṃso dhavalapakṣī syāt cakrāṅgo mānasālayaḥ ||
एतेषु चञ्चुचरणेष्वरुणेषु राजहंसोऽपि धूसरतरेषु च मल्लिकाक्षः । (१३५।१)
eteṣu cañcucaraṇeṣvaruṇeṣu rājahaṃso'pi dhūsaratareṣu ca mallikākṣaḥ |
कालेषु तेषु धवलः किल धार्तराष्ट्रः सो ऽप्येष धूसरतनुस्तु भवेद् अभव्यः ॥ (१३५।२)
kāleṣu teṣu dhavalaḥ kila dhārtarāṣṭraḥ so 'pyeṣa dhūsaratanustu bhaved abhavyaḥ ||
कुक्कुटस्ताम्रचूडः स्यात् कालज्ञश् चरणायुधः । (१३७।१)
kukkuṭastāmracūḍaḥ syāt kālajñaś caraṇāyudhaḥ |
नियोद्धा कृकवाकुश्च विष्किरो नखरायुधः ॥ (१३७।२)
niyoddhā kṛkavākuśca viṣkiro nakharāyudhaḥ ||
स्यात्कपोतः कोकदेवो धूसरो धूम्रलोचनः । (१३८।१)
syātkapotaḥ kokadevo dhūsaro dhūmralocanaḥ |
पारावतः कलरवोऽरुणलोचनश्च पारापतो मदनकाकुरवश्च कामी । (१३९।१)
pārāvataḥ kalaravo'ruṇalocanaśca pārāpato madanakākuravaśca kāmī |
रक्तेक्षणो मदनमोहनवाग्विलासी कण्ठीरवो गृहकपोतक एष उक्तः ॥ (१३९।२)
raktekṣaṇo madanamohanavāgvilāsī kaṇṭhīravo gṛhakapotaka eṣa uktaḥ ||
कोकिलः परपुष्टः स्यात् कालः परभृतः पिकः । (१४२।१)
kokilaḥ parapuṣṭaḥ syāt kālaḥ parabhṛtaḥ pikaḥ |
वसन्तदूतस्ताम्राक्षो गन्धर्वो मधुगायनः ॥ (१४२।२)
vasantadūtastāmrākṣo gandharvo madhugāyanaḥ ||
वासन्तः कलकण्ठश्च कामान्धः काकलीरवः । (१४३।१)
vāsantaḥ kalakaṇṭhaśca kāmāndhaḥ kākalīravaḥ |
कोकिला त्व् अन्यपुष्टा स्यान्मत्ता परभृता च सा । (१४४।१)
kokilā tv anyapuṣṭā syānmattā parabhṛtā ca sā |
वसन्तदूती ताम्राक्षी पिकी सा च कुहूरवा । (१४५।१)
vasantadūtī tāmrākṣī pikī sā ca kuhūravā |
शुकः कीरो रक्ततुण्डो मेधावी मञ्जुपाठकः ॥ (१४६।०)
śukaḥ kīro raktatuṇḍo medhāvī mañjupāṭhakaḥ ||
अन्यो राजशुकः प्राज्ञः शतपत्त्रो नृपप्रियः ॥ (१४७।०)
anyo rājaśukaḥ prājñaḥ śatapattro nṛpapriyaḥ ||
कवरी कुत्सिताङ्गी च कष्कलाङ्गी च शारिका ॥ (१४८।२)
kavarī kutsitāṅgī ca kaṣkalāṅgī ca śārikā ||
पीतपादा ह्य् उज्ज्वलाक्षी रक्तचञ्चुश्च सारिका । (१४९।१)
pītapādā hy ujjvalākṣī raktacañcuśca sārikā |
पठन्ती पाठवार्ता च बुद्धिमती भूसारिका ॥ (१४९।२)
paṭhantī pāṭhavārtā ca buddhimatī bhūsārikā ||
चातकस्तोककः सो ऽपि सारङ्गो मेघजीवनः ॥ (१५१।२)
cātakastokakaḥ so 'pi sāraṅgo meghajīvanaḥ ||
तैलपा तु परोष्णी स्याज्जतुकाजिनपत्त्रिका ॥ (१५४।०)
tailapā tu paroṣṇī syājjatukājinapattrikā ||
भृङ्गः कुलिङ्गो धूम्याटो दार्वाघातः शतच्छदः ॥ (१५५।०)
bhṛṅgaḥ kuliṅgo dhūmyāṭo dārvāghātaḥ śatacchadaḥ ||
व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जनः खञ्जरीटकः । (१५६।१)
vyāghrāṭaḥ syādbharadvājaḥ khañjanaḥ khañjarīṭakaḥ |
समन्तभद्रः कृष्णस्तु स्वल्पकृष्णः सुभद्रकः ॥ (१५६।२)
samantabhadraḥ kṛṣṇastu svalpakṛṣṇaḥ subhadrakaḥ ||
द्वीपवासी मुनिश्चैव चातुर्मास्यविदर्शनः । (१५७।१)
dvīpavāsī muniścaiva cāturmāsyavidarśanaḥ |
चाषः किकीदिविः प्रोक्तो नीलाङ्गः पुण्यदर्शनः ॥ (१५७।२)
cāṣaḥ kikīdiviḥ prokto nīlāṅgaḥ puṇyadarśanaḥ ||
वर्तको वर्तिको वर्तिर् गाञ्जिकायश्च कथ्यते ॥ (१५८।०)
vartako vartiko vartir gāñjikāyaśca kathyate ||
चटका कलविङ्की स्यात् चाटकैरस्तु तत्सुतः ॥ (१६०।०)
caṭakā kalaviṅkī syāt cāṭakairastu tatsutaḥ ||
धूसरो ऽन्यो ऽतिसूक्ष्मः स्यात् चटको धान्यभक्षकः । (१६२।१)
dhūsaro 'nyo 'tisūkṣmaḥ syāt caṭako dhānyabhakṣakaḥ |
गृहकृत्यक्षमो भीरुः कृषिद्विष्टः कणप्रियः ॥ (१६२।२)
gṛhakṛtyakṣamo bhīruḥ kṛṣidviṣṭaḥ kaṇapriyaḥ ||
लावा तु लावकः प्रोक्तो लावः स च लवः स्मृतः ॥ (१६३।०)
lāvā tu lāvakaḥ prokto lāvaḥ sa ca lavaḥ smṛtaḥ ||
तित्तिरिस् तित्तिरश् चैव तैत्तिरो याजुषो गिरिः ॥ (१६४।०)
tittiris tittiraś caiva taittiro yājuṣo giriḥ ||
कृष्णो ऽन्यस् तित्तिरिः शूरः सुभूतिः परिपालकः ॥ (१६५।०)
kṛṣṇo 'nyas tittiriḥ śūraḥ subhūtiḥ paripālakaḥ ||
गोत्रद्वेषी भूरिपक्षः शतायुः सिद्धिकारकः । (१६६।१)
gotradveṣī bhūripakṣaḥ śatāyuḥ siddhikārakaḥ |
क्षुद्रोलूकः शाकुनेयः पिङ्गलो डुण्डुलश्च सः । (१६६।२)
kṣudrolūkaḥ śākuneyaḥ piṅgalo ḍuṇḍulaśca saḥ |
वृक्षाश्रयी बृहद्रावः पिङ्गलाक्षो भयंकरः ॥ (१६६।३)
vṛkṣāśrayī bṛhadrāvaḥ piṅgalākṣo bhayaṃkaraḥ ||
श्यामा वराही शकुनी कुमारी दुर्गा च देवी चटका च कृष्णा । (१६७।१)
śyāmā varāhī śakunī kumārī durgā ca devī caṭakā ca kṛṣṇā |
स्यात्पोतकी पाण्डविका च वामा सा कालिका स्यात् सितबिम्बिनी च ॥ (१६७।२)
syātpotakī pāṇḍavikā ca vāmā sā kālikā syāt sitabimbinī ca ||
प्रभाकीटस्तु खद्योतः खज्योतिर् उपसूर्यकः ॥ (१६८।०)
prabhākīṭastu khadyotaḥ khajyotir upasūryakaḥ ||
तैलिनी तैलकीटः स्यात् षड्बिम्बा दद्रुनाशिनी ॥ (१६९।०)
tailinī tailakīṭaḥ syāt ṣaḍbimbā dadrunāśinī ||
शक्रगोपस्तु वर्षाभू रक्तवर्णेन्द्रगोपकौ ॥ (१७०।०)
śakragopastu varṣābhū raktavarṇendragopakau ||
भ्रमरः षट्पदो भृङ्गः कलालापः शिलीमुखः । (१७१।१)
bhramaraḥ ṣaṭpado bhṛṅgaḥ kalālāpaḥ śilīmukhaḥ |
पुष्पंधयो द्विरेफो ऽलिर् मधुकृन्मधुपो द्विभः ॥ (१७१।२)
puṣpaṃdhayo dvirepho 'lir madhukṛnmadhupo dvibhaḥ ||
भसरश् चञ्चरीको ऽलिः झङ्कारी मधुलोलुपः । (१७२।१)
bhasaraś cañcarīko 'liḥ jhaṅkārī madhulolupaḥ |
इन्दीन्दिरश्च मधुलिट् मत्तो घुमुघुमारवः ॥ (१७२।२)
indīndiraśca madhuliṭ matto ghumughumāravaḥ ||
गन्धोली वरटा क्षुद्रा क्रूरा स्यात् क्षुद्रवर्वणा । (१७४।१)
gandholī varaṭā kṣudrā krūrā syāt kṣudravarvaṇā |
रंरिकश् छत्रकारी च तीक्ष्णदंष्ट्रो महाविषः । (१७४।२)
raṃrikaś chatrakārī ca tīkṣṇadaṃṣṭro mahāviṣaḥ |
पीतवर्णो दीर्घपादो मत्सर्यः क्रूरदंष्ट्रकः ॥ (१७४।३)
pītavarṇo dīrghapādo matsaryaḥ krūradaṃṣṭrakaḥ ||
दंशो दुष्टमुखः क्रूरः क्षुद्रिका वनमक्षिका ॥ (१७५।०)
daṃśo duṣṭamukhaḥ krūraḥ kṣudrikā vanamakṣikā ||
मक्षिका त्व् अमृतोत्पन्ना वमनी चापला च सा ॥ (१७६।०)
makṣikā tv amṛtotpannā vamanī cāpalā ca sā ||
मशको वज्रतुण्डश्च सूच्यास्यः सूक्ष्ममक्षिका । (१७७।१)
maśako vajratuṇḍaśca sūcyāsyaḥ sūkṣmamakṣikā |
रात्रिजागरदो धूम्रो नीलाभ्रस् त्व् अन्यजातयः ॥ (१७७।२)
rātrijāgarado dhūmro nīlābhras tv anyajātayaḥ ||
अष्टाङ्घ्रिर् अष्टपादश्च गृहवासी च कृष्णकः ॥ (१७८।०)
aṣṭāṅghrir aṣṭapādaśca gṛhavāsī ca kṛṣṇakaḥ ||
कालिकः कोकिलः प्रोक्तः कालुञ्चः कृष्णदंष्ट्रकः । (१७९।१)
kālikaḥ kokilaḥ proktaḥ kāluñcaḥ kṛṣṇadaṃṣṭrakaḥ |
यूका तु केशकीटः स्यात् स्वेदजः षट्पदः स्मृतः ॥ (१८०।०)
yūkā tu keśakīṭaḥ syāt svedajaḥ ṣaṭpadaḥ smṛtaḥ ||
पक्ष्मजा पक्ष्मयूका स्यात्सूक्ष्मा षट्चरणापि सा ॥ (१८१।०)
pakṣmajā pakṣmayūkā syātsūkṣmā ṣaṭcaraṇāpi sā ||
श्वेतयूकाङ्गवस्त्रोत्था लिक्षा यूकाङ्गवस्त्रके ॥ (१८२।०)
śvetayūkāṅgavastrotthā likṣā yūkāṅgavastrake ||
कथितेष्वेषु यो जीवः क्षोदीयान् वृश्चिकादिकः । (१८३।१)
kathiteṣveṣu yo jīvaḥ kṣodīyān vṛścikādikaḥ |
तत्र तत्र बुधैर्ज्ञेयः स सर्वः कीटसंज्ञकः ॥ (१८३।२)
tatra tatra budhairjñeyaḥ sa sarvaḥ kīṭasaṃjñakaḥ ||
कीटिका चटिका प्रोक्ता वज्रदंष्ट्रा बहुप्रजा । (१८४।१)
kīṭikā caṭikā proktā vajradaṃṣṭrā bahuprajā |
मङ्कोरो मङ्कटः कृष्णस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विशालुकः । (१८५।१)
maṅkoro maṅkaṭaḥ kṛṣṇastīkṣṇadaṃṣṭro viśālukaḥ |
षट्पादकस्तु मात्सर्यो माकोटस् तूर्ध्वगुह्यकः ॥ (१८५।२)
ṣaṭpādakastu mātsaryo mākoṭas tūrdhvaguhyakaḥ ||
षड्बिन्दुर् बिन्दुकीटस्तु दीर्घकीटस्तु पादतः ॥ (१८६।०)
ṣaḍbindur bindukīṭastu dīrghakīṭastu pādataḥ ||
प्रसहनविलम्बितद्रुतशयप्रतुदाश्च विष्किरः । (१८७।१)
prasahanavilambitadrutaśayapratudāśca viṣkiraḥ |
इत्थं नानातिर्यगाख्याप्रपञ्चव्याख्यापूर्णं वर्गमेनं विदित्वा । (१८८।१)
itthaṃ nānātiryagākhyāprapañcavyākhyāpūrṇaṃ vargamenaṃ viditvā |
बुद्ध्या सम्यक् चाभिसंधाय धीमान् वैद्यः कुर्यान्मांसवर्गप्रयोगम् ॥ (१८८।२)
buddhyā samyak cābhisaṃdhāya dhīmān vaidyaḥ kuryānmāṃsavargaprayogam ||
येनेभास्यपिता मृगाङ्कमुकुटः शार्दूलचर्माम्बरः सर्पालंकरणः सुपुङ्गवगतिः पञ्चाननोऽभ्यर्च्यते । (१८९।१)
yenebhāsyapitā mṛgāṅkamukuṭaḥ śārdūlacarmāmbaraḥ sarpālaṃkaraṇaḥ supuṅgavagatiḥ pañcānano'bhyarcyate |
तस्य श्रीनृहरीशितुः खलु कृताव् एकोनविंशो ऽभिधाचूडापीठमणाव् अगाद् अवसितिं सिंहादिवर्गो महान् ॥ (१८९।२)
tasya śrīnṛharīśituḥ khalu kṛtāv ekonaviṃśo 'bhidhācūḍāpīṭhamaṇāv agād avasitiṃ siṃhādivargo mahān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.