RājNigh, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
बृहती कण्टकारी च द्विधा स्यात् पृश्निपर्णिका ॥ (१।२)
bṛhatī kaṇṭakārī ca dvidhā syāt pṛśniparṇikā ||
शणो ऽम्बष्ठा द्विधा नीली द्विधा गोजिह्विका स्मृता ॥ (३।२)
śaṇo 'mbaṣṭhā dvidhā nīlī dvidhā gojihvikā smṛtā ||
काकमाची श्रुतश्रेणी भृङ्गराजस् त्रिधा मतः ॥ (५।२)
kākamācī śrutaśreṇī bhṛṅgarājas tridhā mataḥ ||
काकजङ्घा त्रिधा चुञ्चुः त्रिविधः सिन्दुवारकः । (६।१)
kākajaṅghā tridhā cuñcuḥ trividhaḥ sinduvārakaḥ |
भेण्डा स्यात् पुत्रदा चैव तक्रा स्वर्णुलिकाह्वया ॥ (६।२)
bheṇḍā syāt putradā caiva takrā svarṇulikāhvayā ||
खस्खसः शिमृडी चैव ज्ञेयो वन्यकुसुम्भकः । (७।१)
khaskhasaḥ śimṛḍī caiva jñeyo vanyakusumbhakaḥ |
द्वयाहुल्यः कासमर्दश् च रविपत्त्री द्विधाम्लिका ॥ (७।२)
dvayāhulyaḥ kāsamardaś ca ravipattrī dvidhāmlikā ||
कालाञ्जनी द्विकार्पासी द्विविधः कोकिलाक्षकः ॥ (८।२)
kālāñjanī dvikārpāsī dvividhaḥ kokilākṣakaḥ ||
सातला कामवृद्धिश् च चक्रमर्दो ऽथ झिञ्झिरा । (९।१)
sātalā kāmavṛddhiś ca cakramardo 'tha jhiñjhirā |
शताह्वाद्याः क्रमेणैव क्षुपाः प्रोक्ता यथागुणाः ॥ (९।२)
śatāhvādyāḥ krameṇaiva kṣupāḥ proktā yathāguṇāḥ ||
शताह्वा शतपुष्पा च मिसिर् घोषा च पोतिका । (१०।१)
śatāhvā śatapuṣpā ca misir ghoṣā ca potikā |
अहिच्छत्त्राप्य् अवाक्पुष्पी माधवी कारवी शिफा ॥ (१०।२)
ahicchattrāpy avākpuṣpī mādhavī kāravī śiphā ||
सङ्घातपत्त्रिका छत्त्रा वज्रपुष्पा सुपुष्पिका । (११।१)
saṅghātapattrikā chattrā vajrapuṣpā supuṣpikā |
वनपुष्पा भूरिपुष्पा सुगन्धा सूक्ष्मपत्त्रिका । (१२।१)
vanapuṣpā bhūripuṣpā sugandhā sūkṣmapattrikā |
शताह्वा तु कटुस् तिक्ता स्निग्धा श्लेष्मातिसारनुत् । (१३।१)
śatāhvā tu kaṭus tiktā snigdhā śleṣmātisāranut |
ज्वरनेत्रव्रणघ्नी च वस्तिकर्मणि शस्यते ॥ (१३।२)
jvaranetravraṇaghnī ca vastikarmaṇi śasyate ||
दिल्ल्मिश्रेया तालपर्णी च तालपत्रा मिशिस् तथा । (१४।१)
dillmiśreyā tālaparṇī ca tālapatrā miśis tathā |
अवाक्पुष्पी मधुरिका छत्त्रा संहितपुष्पिका । (१५।१)
avākpuṣpī madhurikā chattrā saṃhitapuṣpikā |
सुपुष्पा सुरसा वन्या ज्ञेया पञ्चदशाह्वया ॥ (१५।२)
supuṣpā surasā vanyā jñeyā pañcadaśāhvayā ||
दिल्ल्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मिश्रेया मधुरा स्निग्धा कटुः कफहरा परा । (१६।१)
dill:: medic. propertiesmiśreyā madhurā snigdhā kaṭuḥ kaphaharā parā |
शालिपर्णीस्याच् छालिपर्णी सुदला सुपत्त्रिका स्थिरा च सौम्या कुमुदा गुहा ध्रुवा । (१७।१)
śāliparṇīsyāc chāliparṇī sudalā supattrikā sthirā ca saumyā kumudā guhā dhruvā |
विदारिगन्धांशुमती सुपर्णिका स्याद् दीर्घमूलापि च दीर्घपत्त्रिका ॥ (१७।२)
vidārigandhāṃśumatī suparṇikā syād dīrghamūlāpi ca dīrghapattrikā ||
शोफघ्नी सुभगा देवी निश्चला व्रीहिपर्णिका ॥ (१८।२)
śophaghnī subhagā devī niścalā vrīhiparṇikā ||
सुमूला च सुरूपा च सुपत्त्रा शुभपत्त्रिका । (१९।१)
sumūlā ca surūpā ca supattrā śubhapattrikā |
शालिपर्णी शालिदला स्याद् ऊनत्रिंशदाह्वया ॥ (१९।२)
śāliparṇī śālidalā syād ūnatriṃśadāhvayā ||
समष्ठिलासमष्ठिला च भण्डीरो नद्याम्रश् चाम्रगन्धधृक् । (२१।१)
samaṣṭhilāsamaṣṭhilā ca bhaṇḍīro nadyāmraś cāmragandhadhṛk |
काकाम्रः कण्टकिफलो ऽप्य् उपदंशो मुनिह्वयः ॥ (२१।२)
kākāmraḥ kaṇṭakiphalo 'py upadaṃśo munihvayaḥ ||
नद्याम्रः कटुर् उष्णश् च रुच्यो मुखविशोधनः । (२२।१)
nadyāmraḥ kaṭur uṣṇaś ca rucyo mukhaviśodhanaḥ |
बृहतीबृहती महतिक्रान्ता वार्त्ताकी सिंहिकाकुली । (२३।१)
bṛhatībṛhatī mahatikrāntā vārttākī siṃhikākulī |
राष्ट्रिका स्थलकण्टा च भण्टाकी तु महोटिका ॥ (२३।२)
rāṣṭrikā sthalakaṇṭā ca bhaṇṭākī tu mahoṭikā ||
बहुपत्त्री कण्टतनुः कण्टालुः कट्फला तथा । (२४।१)
bahupattrī kaṇṭatanuḥ kaṇṭāluḥ kaṭphalā tathā |
डोरली वनवृन्ताकी नामान्य् अस्याश् चतुर्दश ॥ (२४।२)
ḍoralī vanavṛntākī nāmāny asyāś caturdaśa ||
बृहती::सर्पतनुबृहत्य् अन्या सर्पतनुः क्षविका पीततण्डुला । (२६।१)
bṛhatī::sarpatanubṛhaty anyā sarpatanuḥ kṣavikā pītataṇḍulā |
क्षविका बृहती तिक्ता कटुर् उष्णा च तत्समा । (२७।१)
kṣavikā bṛhatī tiktā kaṭur uṣṇā ca tatsamā |
युक्त्या द्रव्यविशेषेण धारासंस्तम्भसिद्धिदा ॥ (२७।२)
yuktyā dravyaviśeṣeṇa dhārāsaṃstambhasiddhidā ||
बृहती::श्वेतबृहतीश्वेतान्या श्वेतबृहती ज्ञेया श्वेतमहोटिका । (२८।१)
bṛhatī::śvetabṛhatīśvetānyā śvetabṛhatī jñeyā śvetamahoṭikā |
श्वेतसिंही श्वेतफला श्वेतवार्त्ताकिनी च षट् ॥ (२८।२)
śvetasiṃhī śvetaphalā śvetavārttākinī ca ṣaṭ ||
कण्टकारीकण्टकारी कण्टकिनी दुःस्पर्शा दुष्प्रधर्षिणी । (३०।१)
kaṇṭakārīkaṇṭakārī kaṇṭakinī duḥsparśā duṣpradharṣiṇī |
क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धा च धाविनी क्षुद्रकण्टिका ॥ (३०।२)
kṣudrā vyāghrī nidigdhā ca dhāvinī kṣudrakaṇṭikā ||
बहुकण्टा क्षुद्रकण्टा ज्ञेया क्षुद्रफला च सा । (३१।१)
bahukaṇṭā kṣudrakaṇṭā jñeyā kṣudraphalā ca sā |
कण्टारिका चित्रफला स्याच् चतुर्दशसंज्ञका ॥ (३१।२)
kaṇṭārikā citraphalā syāc caturdaśasaṃjñakā ||
प्रतिश्यायार्तिदोषघ्नी कफवातज्वरार्तिनुत् ॥ (३२।२)
pratiśyāyārtidoṣaghnī kaphavātajvarārtinut ||
सितकण्टारिकासितकण्टारिका श्वेता क्षेत्रदूती च लक्ष्मणा । (३३।१)
sitakaṇṭārikāsitakaṇṭārikā śvetā kṣetradūtī ca lakṣmaṇā |
सितसिंही सितक्षुद्रा क्षुद्रवार्ताकिनी सिता ॥ (३३।२)
sitasiṃhī sitakṣudrā kṣudravārtākinī sitā ||
क्लिन्ना च कटुवार्त्ताकी क्षेत्रजा कपटेश्वरी । (३४।१)
klinnā ca kaṭuvārttākī kṣetrajā kapaṭeśvarī |
स्यान् निःस्नेहफला रामा सितकण्टा महौषधी ॥ (३४।२)
syān niḥsnehaphalā rāmā sitakaṇṭā mahauṣadhī ||
गर्दभी चन्द्रिका चान्द्री चन्द्रपुष्पा प्रियंकरी । (३५।१)
gardabhī candrikā cāndrī candrapuṣpā priyaṃkarī |
नाकुली दुर्लभा रास्ना द्विर् एषा द्वादशाह्वया ॥ (३५।२)
nākulī durlabhā rāsnā dvir eṣā dvādaśāhvayā ||
चक्षुष्या दीपनी ज्ञेया प्रोक्ता रसनियामिका ॥ (३६।२)
cakṣuṣyā dīpanī jñeyā proktā rasaniyāmikā ||
पृश्निपर्णीस्यात् पृश्निपर्णी कलसी महागुहा शृगालविन्ना धमनी च मेखला । (३७।१)
pṛśniparṇīsyāt pṛśniparṇī kalasī mahāguhā śṛgālavinnā dhamanī ca mekhalā |
लाङ्गलिका क्रोष्टुकपुच्छिका गुहा शृगालिका सैव च सिंहपुच्छिका ॥ (३७।२)
lāṅgalikā kroṣṭukapucchikā guhā śṛgālikā saiva ca siṃhapucchikā ||
पृथक्पर्णी दीर्घपर्णी दीर्घा क्रोष्टुकमेखला । (३८।१)
pṛthakparṇī dīrghaparṇī dīrghā kroṣṭukamekhalā |
चित्रपर्ण्य् उपचित्रा च श्वपुच्छाष्टादशाह्वया ॥ (३८।२)
citraparṇy upacitrā ca śvapucchāṣṭādaśāhvayā ||
पृश्निपर्णी कटूष्णाम्ला तिक्तातीसारकासजित् । (३९।१)
pṛśniparṇī kaṭūṣṇāmlā tiktātīsārakāsajit |
गोक्षुरस्याद् गोक्षुरो गोक्षुरकः क्षुराङ्गः श्वदंष्ट्रकः कण्टकभद्रकण्टकौ । (४०।१)
gokṣurasyād gokṣuro gokṣurakaḥ kṣurāṅgaḥ śvadaṃṣṭrakaḥ kaṇṭakabhadrakaṇṭakau |
स्याद् व्यालदंष्ट्रः क्षुरको महाङ्गो दुश्चक्रमश् च क्रमशो दशाह्वः ॥ (४०।२)
syād vyāladaṃṣṭraḥ kṣurako mahāṅgo duścakramaś ca kramaśo daśāhvaḥ ||
क्षुद्रगोक्षुरक्षुद्रो ऽपरो गोक्षुरकस् त्रिकण्टकः कण्टी षडङ्गो बहुकण्टकः क्षुरः । (४१।१)
kṣudragokṣurakṣudro 'paro gokṣurakas trikaṇṭakaḥ kaṇṭī ṣaḍaṅgo bahukaṇṭakaḥ kṣuraḥ |
गोकण्टकः कण्टफलः पलंकषः क्षुद्रक्षुरो भक्षटकश् चणद्रुमः ॥ (४१।२)
gokaṇṭakaḥ kaṇṭaphalaḥ palaṃkaṣaḥ kṣudrakṣuro bhakṣaṭakaś caṇadrumaḥ ||
इक्षुगन्धः स्वादुकण्टः पर्यायाः षोडश स्मृताः ॥ (४२।२)
ikṣugandhaḥ svādukaṇṭaḥ paryāyāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ ||
स्याताम् उभौ गोक्षुरकौ सुशीतलौ बलप्रदौ तौ मधुरौ च बृंहणौ । (४३।१)
syātām ubhau gokṣurakau suśītalau balapradau tau madhurau ca bṛṃhaṇau |
कृच्छ्राश्मरीमेहविदाहनाशनौ रसायनौ तत्र बृहद् गुणोत्तरः ॥ (४३।२)
kṛcchrāśmarīmehavidāhanāśanau rasāyanau tatra bṛhad guṇottaraḥ ||
यासयासो यवासो बहुकण्टको ऽल्पकः क्षुद्रेङ्गुदी रोदनिका च कच्छुरा । (४४।१)
yāsayāso yavāso bahukaṇṭako 'lpakaḥ kṣudreṅgudī rodanikā ca kacchurā |
स्याद् बालपत्त्रो ऽधिककण्टकः खरः सुदूरमूली विषकण्टको ऽपि सः ॥ (४४।२)
syād bālapattro 'dhikakaṇṭakaḥ kharaḥ sudūramūlī viṣakaṇṭako 'pi saḥ ||
अनन्तस् तीक्ष्णकण्टश् च समुद्रान्तो मरूद्भवः । (४५।१)
anantas tīkṣṇakaṇṭaś ca samudrānto marūdbhavaḥ |
दीर्घमूलः सूक्ष्मपत्त्रो विषघ्नः कण्टकालुकः । (४५।२)
dīrghamūlaḥ sūkṣmapattro viṣaghnaḥ kaṇṭakālukaḥ |
त्रिपर्णिका च गान्धारी चैकविंशतिनामभिः ॥ (४५।३)
triparṇikā ca gāndhārī caikaviṃśatināmabhiḥ ||
यासो मधुरतिक्तो ऽसौ शीतः पित्तार्तिदाहजित् । (४६।१)
yāso madhuratikto 'sau śītaḥ pittārtidāhajit |
वासावासकः सिंहिका वासा भिषङ्माता वसादनी । (४७।१)
vāsāvāsakaḥ siṃhikā vāsā bhiṣaṅmātā vasādanī |
सिंहपर्णी मृगेन्द्राणी नामान्य् अस्यास् तु षोडश ॥ (४८।२)
siṃhaparṇī mṛgendrāṇī nāmāny asyās tu ṣoḍaśa ||
वासा तिक्ता कटुः शीता कासघ्नी रक्तपित्तजित् । (४९।१)
vāsā tiktā kaṭuḥ śītā kāsaghnī raktapittajit |
शितावरीशितावरी शितावरः सूच्याह्वः सूचिपत्त्रकः । (५०।१)
śitāvarīśitāvarī śitāvaraḥ sūcyāhvaḥ sūcipattrakaḥ |
श्रीवारकः शिखी बभ्रुः स्वस्तिकः सुनिषण्णकः ॥ (५०।२)
śrīvārakaḥ śikhī babhruḥ svastikaḥ suniṣaṇṇakaḥ ||
कुरुटः कुक्कुटः सूचीदलः श्वेताम्बरो ऽपि सः । (५१।१)
kuruṭaḥ kukkuṭaḥ sūcīdalaḥ śvetāmbaro 'pi saḥ |
मेधाकृद् ग्राहकश् चेति ज्ञेयः पञ्चदशाह्वयः ॥ (५१।२)
medhākṛd grāhakaś ceti jñeyaḥ pañcadaśāhvayaḥ ||
शितावरस् तु संग्राही कषायोष्णस् त्रिदोषजित् । (५२।१)
śitāvaras tu saṃgrāhī kaṣāyoṣṇas tridoṣajit |
धन्यवासधन्वयासो दुरालम्भा ताम्रमूली च कच्छुरा । (५३।१)
dhanyavāsadhanvayāso durālambhā tāmramūlī ca kacchurā |
दुरालभा च दुःस्पर्शा धन्वी धन्वयवासकः ॥ (५३।२)
durālabhā ca duḥsparśā dhanvī dhanvayavāsakaḥ ||
दुर्लभा दुष्प्रधर्षा च स्याच् चतुर्दशसंज्ञका ॥ (५४।२)
durlabhā duṣpradharṣā ca syāc caturdaśasaṃjñakā ||
दुरालम्भा कटुस् तिक्ता सोष्णा क्षाराम्लिका तथा । (५५।१)
durālambhā kaṭus tiktā soṣṇā kṣārāmlikā tathā |
मधुरा वातपित्तघ्नी ज्वरगुल्मप्रमेहजित् ॥ (५५।२)
madhurā vātapittaghnī jvaragulmapramehajit ||
क्षुद्रदुरालम्भाअन्या क्षुद्रदुरालम्भा मरुस्था मरुसम्भवा । (५६।१)
kṣudradurālambhāanyā kṣudradurālambhā marusthā marusambhavā |
विशारदाजभक्षा स्याद् अजादन्य् उष्ट्रभक्षिका ॥ (५६।२)
viśāradājabhakṣā syād ajādany uṣṭrabhakṣikā ||
दुरालम्भा द्वितीया च गौल्याम्लज्वरकुष्ठनुत् । (५८।१)
durālambhā dvitīyā ca gaulyāmlajvarakuṣṭhanut |
अग्निदमनीअथाग्निदमनी वह्निदमनी बहुकण्टका । (५९।१)
agnidamanīathāgnidamanī vahnidamanī bahukaṇṭakā |
वल्लिकण्टारिका गुच्छफला क्षुद्रफला च सा ॥ (५९।२)
vallikaṇṭārikā gucchaphalā kṣudraphalā ca sā ||
विज्ञेया क्षुद्रदुःस्पर्शा क्षुद्रकण्टारिका तथा । (६०।१)
vijñeyā kṣudraduḥsparśā kṣudrakaṇṭārikā tathā |
मर्त्येन्द्रमाता दमनी स्याद् इत्य् एषा दशाह्वया ॥ (६०।२)
martyendramātā damanī syād ity eṣā daśāhvayā ||
रुचिकृद् दीपनी हृद्या गुल्मप्लीहापहा भवेत् ॥ (६१।२)
rucikṛd dīpanī hṛdyā gulmaplīhāpahā bhavet ||
वाकुचीवाकुची सोमराजी च सोमवल्ली सुवल्लिका । (६२।१)
vākucīvākucī somarājī ca somavallī suvallikā |
सिता सितावरी चन्द्रलेखा चान्द्री च सुप्रभा ॥ (६२।२)
sitā sitāvarī candralekhā cāndrī ca suprabhā ||
कुष्ठहन्त्री च काम्बोजी प्रतिगन्धा च वल्गुजा । (६३।१)
kuṣṭhahantrī ca kāmbojī pratigandhā ca valgujā |
स्मृता चन्द्राभिधा राजी काल्माषी च तथैन्दवी ॥ (६३।२)
smṛtā candrābhidhā rājī kālmāṣī ca tathaindavī ||
चन्द्राभिधा प्रभायुक्ता विंशतिः स्यात् तु नामतः ॥ (६४।२)
candrābhidhā prabhāyuktā viṃśatiḥ syāt tu nāmataḥ ||
शणपुष्पीशणपुष्पी बृहत्पुष्पी शणिका शणघण्टिका । (६६।१)
śaṇapuṣpīśaṇapuṣpī bṛhatpuṣpī śaṇikā śaṇaghaṇṭikā |
क्षुद्रशणपुष्पीद्वितीयान्या सूक्ष्मपुष्पा स्यात् क्षुद्रशणपुष्पिका । (६८।१)
kṣudraśaṇapuṣpīdvitīyānyā sūkṣmapuṣpā syāt kṣudraśaṇapuṣpikā |
विष्टिका सूक्ष्मपर्णी च बाणाह्वा सूक्ष्मघण्टिका । (६८।२)
viṣṭikā sūkṣmaparṇī ca bāṇāhvā sūkṣmaghaṇṭikā |
शणपुष्पी::वृत्तपर्णीतृतीयान्या वृत्तपर्णी श्वेतपुष्पा महासिता । (६९।१)
śaṇapuṣpī::vṛttaparṇītṛtīyānyā vṛttaparṇī śvetapuṣpā mahāsitā |
शरपुङ्खाशरपुङ्खा काण्डपुङ्खा बाणपुङ्खेषुपुङ्खिका । (७१।१)
śarapuṅkhāśarapuṅkhā kāṇḍapuṅkhā bāṇapuṅkheṣupuṅkhikā |
ज्ञेया सायकपुङ्खा च इषुपुङ्खा च षड्विधा ॥ (७१।२)
jñeyā sāyakapuṅkhā ca iṣupuṅkhā ca ṣaḍvidhā ||
शरपुङ्खा::श्वेतशरपुङ्खाशराभिधा च पुङ्खा स्याच्छ्वेताढ्या सितसायका । (७२।१)
śarapuṅkhā::śvetaśarapuṅkhāśarābhidhā ca puṅkhā syācchvetāḍhyā sitasāyakā |
सितपुङ्खा श्वेतपुङ्खा शुभ्रपुङ्खा च पञ्चधा ॥ (७२।२)
sitapuṅkhā śvetapuṅkhā śubhrapuṅkhā ca pañcadhā ||
श्वेता त्व् एषा गुणाढ्या स्यात् प्रशस्ता च रसायने ॥ (७३।२)
śvetā tv eṣā guṇāḍhyā syāt praśastā ca rasāyane ||
शरपुङ्खा::कण्टपुङ्खाअन्या तु कण्टपुङ्खा स्यात् कण्टालुः कण्टपुङ्खिका । (७४।१)
śarapuṅkhā::kaṇṭapuṅkhāanyā tu kaṇṭapuṅkhā syāt kaṇṭāluḥ kaṇṭapuṅkhikā |
शणशणस् तु माल्यपुष्पः स्याद् वमनः कटुतिक्तकः । (७५।१)
śaṇaśaṇas tu mālyapuṣpaḥ syād vamanaḥ kaṭutiktakaḥ |
निशावनो दीर्घशाखस् त्वक्सारो दीर्घपल्लवः । (७५।२)
niśāvano dīrghaśākhas tvaksāro dīrghapallavaḥ |
शणस् त्व् अम्लः कषायश् च मलगर्भास्रपातनः । (७५।३)
śaṇas tv amlaḥ kaṣāyaś ca malagarbhāsrapātanaḥ |
वान्तिकृद् वातकफनुज् ज्ञेयस् तीव्राङ्गमर्दजित् ॥ (७५।४)
vāntikṛd vātakaphanuj jñeyas tīvrāṅgamardajit ||
अम्बष्ठाअम्बष्ठाम्बालिकाम्बाला शठाम्बाम्बष्ठिकाम्बिका । (७६।१)
ambaṣṭhāambaṣṭhāmbālikāmbālā śaṭhāmbāmbaṣṭhikāmbikā |
गन्धपत्त्री चित्रपुष्पी श्रेयसी मुखवाचिका । (७७।१)
gandhapattrī citrapuṣpī śreyasī mukhavācikā |
छिन्नपत्त्रा भूरिमल्ली विज्ञेया षोडशाह्वया ॥ (७७।२)
chinnapattrā bhūrimallī vijñeyā ṣoḍaśāhvayā ||
नीलिकानीली नीला नीलिनी नीलपत्त्री तुत्था राज्ञी नीलिका नीलपुष्पी । (७९।१)
nīlikānīlī nīlā nīlinī nīlapattrī tutthā rājñī nīlikā nīlapuṣpī |
काली श्यामा शोधनी श्रीफला च ग्राम्या भद्रा भारवाही च मोचा ॥ (७९।२)
kālī śyāmā śodhanī śrīphalā ca grāmyā bhadrā bhāravāhī ca mocā ||
गन्धपुष्पा श्यामलिका रङ्गपत्त्री महाबला । (८१।१)
gandhapuṣpā śyāmalikā raṅgapattrī mahābalā |
स्थिररङ्गा रङ्गपुष्पी स्याद् एषा त्रिंशदाह्वया ॥ (८१।२)
sthiraraṅgā raṅgapuṣpī syād eṣā triṃśadāhvayā ||
नीली तु कटुतिक्तोष्णा केश्या कासकफामनुत् । (८२।१)
nīlī tu kaṭutiktoṣṇā keśyā kāsakaphāmanut |
नीली::महानीलीअन्या चैव महानील्य् अमला राजनीलिका । (८३।१)
nīlī::mahānīlīanyā caiva mahānīly amalā rājanīlikā |
तुत्था श्रीफलिका मेला केशार्हा भृशपत्त्रिका ॥ (८३।२)
tutthā śrīphalikā melā keśārhā bhṛśapattrikā ||
महानीली गुणाढ्या स्याद् रङ्गश्रेष्ठा सुवीर्यदा । (८४।१)
mahānīlī guṇāḍhyā syād raṅgaśreṣṭhā suvīryadā |
गोजिह्वागोजिह्वा खरपत्त्री स्यात् प्रतना दार्विका तथा । (८५।१)
gojihvāgojihvā kharapattrī syāt pratanā dārvikā tathā |
अधोमुखा धेनुजिह्वा अधःपुष्पी च सप्तधा ॥ (८५।२)
adhomukhā dhenujihvā adhaḥpuṣpī ca saptadhā ||
अपामार्गअपामार्गस् तु शिखरी किणिही खरमञ्जरी । (८७।१)
apāmārgaapāmārgas tu śikharī kiṇihī kharamañjarī |
दुर्ग्रहश् चाप्य् अधःशल्यः प्रत्यक्पुष्पी मयूरकः ॥ (८७।२)
durgrahaś cāpy adhaḥśalyaḥ pratyakpuṣpī mayūrakaḥ ||
वशिरश् च पराक्पुष्पी कण्टी मर्कटपिप्पली ॥ (८८।२)
vaśiraś ca parākpuṣpī kaṇṭī markaṭapippalī ||
कटुर् माञ्जरिको नन्दी क्षवकः पङ्क्तिकण्टकः । (८९।१)
kaṭur māñjariko nandī kṣavakaḥ paṅktikaṇṭakaḥ |
मालाकण्टश् च कुब्जश् च त्रयोविंशतिनामकः ॥ (८९।२)
mālākaṇṭaś ca kubjaś ca trayoviṃśatināmakaḥ ||
अपामार्गस् तु तिक्तोष्णः कटुश् च कफनाशनः । (९०।१)
apāmārgas tu tiktoṣṇaḥ kaṭuś ca kaphanāśanaḥ |
अर्शःकण्डूदरामघ्नो रक्तहृद् ग्राहि वान्तिकृत् ॥ (९०।२)
arśaḥkaṇḍūdarāmaghno raktahṛd grāhi vāntikṛt ||
अपामार्ग::रक्तापामार्गअन्यो रक्तो ह्य् अपामार्गः क्षुद्रापामार्गकस् तथा । (९१।१)
apāmārga::raktāpāmārgaanyo rakto hy apāmārgaḥ kṣudrāpāmārgakas tathā |
आघट्टको दुग्धनिका रक्तबिन्द्वल्पपत्त्रिका ॥ (९१।२)
āghaṭṭako dugdhanikā raktabindvalpapattrikā ||
रक्तो ऽपामार्गकः शीतः कटुकः कफवातनुत् । (९२।१)
rakto 'pāmārgakaḥ śītaḥ kaṭukaḥ kaphavātanut |
व्रणकण्डूविषघ्नश् च संग्राही वान्तिकृत् परः ॥ (९२।२)
vraṇakaṇḍūviṣaghnaś ca saṃgrāhī vāntikṛt paraḥ ||
बलाबला समङ्गोदकिका च भद्रा भद्रोदनी स्यात् खरकाष्ठिका च । (९३।१)
balābalā samaṅgodakikā ca bhadrā bhadrodanī syāt kharakāṣṭhikā ca |
कल्याणिनी भद्रबला च मोटा वाटी बलाढ्येति च रुद्रसंज्ञा ॥ (९३।२)
kalyāṇinī bhadrabalā ca moṭā vāṭī balāḍhyeti ca rudrasaṃjñā ||
महासमङ्गामहासमङ्गोदनिका बलाह्वया वृक्षारुहा वृद्धिबलाक्षतण्डुला । (९५।१)
mahāsamaṅgāmahāsamaṅgodanikā balāhvayā vṛkṣāruhā vṛddhibalākṣataṇḍulā |
भुजंगजिह्वापि च शीतपाकिनी शीता बला शीतवरा बलोत्तरा ॥ (९५।२)
bhujaṃgajihvāpi ca śītapākinī śītā balā śītavarā balottarā ||
खिरिहिट्टी च बल्या च ललज्जिह्वा त्रिपञ्चधा । (९६।१)
khirihiṭṭī ca balyā ca lalajjihvā tripañcadhā |
युक्त्या बुधैः प्रयोक्तव्या ज्वरदाहविनाशनी ॥ (९६।३)
yuktyā budhaiḥ prayoktavyā jvaradāhavināśanī ||
महाबलामहाबला ज्येष्ठबला कटंभरा केशारुहा केसरिका मृगादनी । (९७।१)
mahābalāmahābalā jyeṣṭhabalā kaṭaṃbharā keśāruhā kesarikā mṛgādanī |
स्याद् वर्षपुष्पापि च केशवर्धनी पुरासणी देवसहा च सारिणी ॥ (९७।२)
syād varṣapuṣpāpi ca keśavardhanī purāsaṇī devasahā ca sāriṇī ||
अतिबलाबलिकातिबला बल्या विकङ्कता वाट्यपुष्पिका घण्टा । (१००।१)
atibalābalikātibalā balyā vikaṅkatā vāṭyapuṣpikā ghaṇṭā |
शीता च शीतपुष्पा भूरिबला वृष्यगन्धिका दशधा ॥ (१००।२)
śītā ca śītapuṣpā bhūribalā vṛṣyagandhikā daśadhā ||
तिक्ता कटुश् चातिबला वातघ्नी क्रिमिनाशनी । (१०१।१)
tiktā kaṭuś cātibalā vātaghnī krimināśanī |
भद्रोदनीभद्रोदनी नागबला खरगन्धा चतुष्फला । (१०२।१)
bhadrodanībhadrodanī nāgabalā kharagandhā catuṣphalā |
विश्वदेवा तथारिष्टा खर्वा ह्रस्वा गवेधुका । (१०३।१)
viśvadevā tathāriṣṭā kharvā hrasvā gavedhukā |
देवदण्डा महादण्डा घाटेत्य् आह्वास् तु षोडश ॥ (१०३।२)
devadaṇḍā mahādaṇḍā ghāṭety āhvās tu ṣoḍaśa ||
मधुराम्ला नागबला कषायोष्णा गुरुः स्मृता । (१०४।१)
madhurāmlā nāgabalā kaṣāyoṣṇā guruḥ smṛtā |
कण्डूतिकुष्ठवातघ्नी व्रणपित्तविकारजित् ॥ (१०४।२)
kaṇḍūtikuṣṭhavātaghnī vraṇapittavikārajit ||
महाराष्ट्रीमहाराष्ट्री तु सम्प्रोक्ता शारदी तोयपिप्पली । (१०५।१)
mahārāṣṭrīmahārāṣṭrī tu samproktā śāradī toyapippalī |
मच्छादनी मच्छगन्धा लाङ्गली शकुलादनी ॥ (१०५।२)
macchādanī macchagandhā lāṅgalī śakulādanī ||
अग्निज्वाला चित्रपत्त्री प्राणदा जलपिप्पली । (१०६।१)
agnijvālā citrapattrī prāṇadā jalapippalī |
तृणशीता बहुशिखा स्याद् इत्य् एषा त्रयोदश ॥ (१०६।२)
tṛṇaśītā bahuśikhā syād ity eṣā trayodaśa ||
महाराष्ट्री कटुस् तीक्ष्णा कषाया मुखशोधनी । (१०७।१)
mahārāṣṭrī kaṭus tīkṣṇā kaṣāyā mukhaśodhanī |
अश्वगन्धाअश्वगन्धा वाजिगन्धा कम्बुकाष्ठा वराहिका । (१०८।१)
aśvagandhāaśvagandhā vājigandhā kambukāṣṭhā varāhikā |
कालप्रियकरी बल्या गन्धपत्त्री हयप्रिया । (११०।१)
kālapriyakarī balyā gandhapattrī hayapriyā |
अश्वगन्धा कटूष्णा स्यात् तिक्ता च मदगन्धिका । (१११।१)
aśvagandhā kaṭūṣṇā syāt tiktā ca madagandhikā |
बल्या वातहरा हन्ति कासश्वासक्षयव्रणान् ॥ (१११।२)
balyā vātaharā hanti kāsaśvāsakṣayavraṇān ||
हपुषाहपुषा विपुषा विस्रा विस्रगन्धा विगन्धिका । (११२।१)
hapuṣāhapuṣā vipuṣā visrā visragandhā vigandhikā |
हपुषा::स्वल्पफलाअन्या चासौ स्वल्पफला कच्छूघ्नी ध्वाङ्क्षनाशनी ॥ (११२।२)
hapuṣā::svalpaphalāanyā cāsau svalpaphalā kacchūghnī dhvāṅkṣanāśanī ||
प्लीहशत्रुर् विषघ्नी च कफघ्नी चापराजिता । (११३।१)
plīhaśatrur viṣaghnī ca kaphaghnī cāparājitā |
पूर्वा तु पञ्चनाम्नी स्याद् अपरा सप्तधाभिधा ॥ (११३।२)
pūrvā tu pañcanāmnī syād aparā saptadhābhidhā ||
हपुषा कटुतिक्तोष्णा गुरुः श्लेष्मबलासजित् । (११४।१)
hapuṣā kaṭutiktoṣṇā guruḥ śleṣmabalāsajit |
शतावरीशतावरी शतपदी पीवरीन्दीवरी वरी । (११५।१)
śatāvarīśatāvarī śatapadī pīvarīndīvarī varī |
भीरुर् द्वीप्या द्वीपिशत्रुर् द्वीपिकामरकण्टिका ॥ (११५।२)
bhīrur dvīpyā dvīpiśatrur dvīpikāmarakaṇṭikā ||
सूक्ष्मपत्त्रा सुपत्त्रा च बहुमूला शताह्वया । (११६।१)
sūkṣmapattrā supattrā ca bahumūlā śatāhvayā |
विश्वाख्या वैष्णवी कार्ष्णी वासुदेवी वरीयसी । (११८।१)
viśvākhyā vaiṣṇavī kārṣṇī vāsudevī varīyasī |
दुर्मरा तेजवल्ली च स्यात् त्रयस्त्रिंशदाह्वया ॥ (११८।२)
durmarā tejavallī ca syāt trayastriṃśadāhvayā ||
महाशतावरीमहाशतावरी वीरा तुङ्गिनी बहुपत्त्रिका । (११९।१)
mahāśatāvarīmahāśatāvarī vīrā tuṅginī bahupattrikā |
ऊर्ध्वकण्टा महावीर्या फणिजिह्वा महाशता । (१२०।१)
ūrdhvakaṇṭā mahāvīryā phaṇijihvā mahāśatā |
शतवीर्या सुवीर्या च नामान्य् अस्यास् त्रयोदश ॥ (१२०।२)
śatavīryā suvīryā ca nāmāny asyās trayodaśa ||
शतावर्यौ हिमे वृष्ये मधुरे पित्तजित्परे । (१२१।१)
śatāvaryau hime vṛṣye madhure pittajitpare |
शतावरीद्वयं वृष्यं मधुरं पित्तजिद्धिमम् । (१२२।१)
śatāvarīdvayaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ pittajiddhimam |
महती कफवातघ्नी तिक्ता श्रेष्ठा रसायने । (१२२।२)
mahatī kaphavātaghnī tiktā śreṣṭhā rasāyane |
कफपित्तहरास् तिक्तास् तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ॥ (१२२।३)
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
एलवालुकएलवालुकम् आलूकं वालुकं हरिवालुकम् । (१२३।१)
elavālukaelavālukam ālūkaṃ vālukaṃ harivālukam |
एल्वालुकं कपित्थं च दुर्वर्णं प्रसरं दृढम् ॥ (१२३।२)
elvālukaṃ kapitthaṃ ca durvarṇaṃ prasaraṃ dṛḍham ||
एलागन्धिकम् एलाह्वं गुप्तगन्धि सुगन्धिकम् । (१२४।१)
elāgandhikam elāhvaṃ guptagandhi sugandhikam |
एलाफलं च विज्ञेयं द्विःसप्ताह्वयम् उच्यते ॥ (१२४।२)
elāphalaṃ ca vijñeyaṃ dviḥsaptāhvayam ucyate ||
मूर्छार्तिज्वरदाहांश् च नाशयेद् रोचनं परम् ॥ (१२५।२)
mūrchārtijvaradāhāṃś ca nāśayed rocanaṃ param ||
तैरिणीतैरिणी तेरणस् तेरः कुनीली नामतश् चतुः । (१२६।१)
tairiṇītairiṇī teraṇas teraḥ kunīlī nāmataś catuḥ |
तेरणः शिशिरस् तिक्तो व्रणघ्नो ऽरुणरङ्गदः ॥ (१२६।२)
teraṇaḥ śiśiras tikto vraṇaghno 'ruṇaraṅgadaḥ ||
कलिकारीकलिकारी लाङ्गलिनी हलिनी गर्भपातिनी । (१२७।१)
kalikārīkalikārī lāṅgalinī halinī garbhapātinī |
दीप्तिर् विशल्याग्निमुखी हली नक्तेन्दुपुष्पिका ॥ (१२७।२)
dīptir viśalyāgnimukhī halī naktendupuṣpikā ||
विद्युज्ज्वालाग्निजिह्वा च व्रणहृत् पुष्पसौरभा । (१२८।१)
vidyujjvālāgnijihvā ca vraṇahṛt puṣpasaurabhā |
स्वर्णपुष्पा वह्निशिखा स्याद् एषा षोडशाह्वया ॥ (१२८।२)
svarṇapuṣpā vahniśikhā syād eṣā ṣoḍaśāhvayā ||
गर्भान्तःशल्यनिष्कासकारिणी सारिणी परा ॥ (१२९।२)
garbhāntaḥśalyaniṣkāsakāriṇī sāriṇī parā ||
जयन्तीजयन्ती तु बलामोटा हरिता च जया तथा । (१३०।१)
jayantījayantī tu balāmoṭā haritā ca jayā tathā |
विजया सूक्ष्ममूला च विक्रान्ता चापराजिता ॥ (१३०।२)
vijayā sūkṣmamūlā ca vikrāntā cāparājitā ||
ज्ञेया जयन्ती गलगण्डहारी तिक्ता कटूष्णानिलनाशनी च । (१३१।१)
jñeyā jayantī galagaṇḍahārī tiktā kaṭūṣṇānilanāśanī ca |
भूतापहा कण्ठविशोधनी च कृष्णा तु सा तत्र रसायनी स्यात् ॥ (१३१।२)
bhūtāpahā kaṇṭhaviśodhanī ca kṛṣṇā tu sā tatra rasāyanī syāt ||
काकमाचीकाकमाची ध्वाङ्क्षमाची वायसाह्वा च वायसी । (१३२।१)
kākamācīkākamācī dhvāṅkṣamācī vāyasāhvā ca vāyasī |
गुच्छफला काकमाता स्वादुपाका च सुन्दरी । (१३३।१)
gucchaphalā kākamātā svādupākā ca sundarī |
वरा चन्द्राविणी चैव मत्स्याक्षी कुष्ठनाशनी । (१३३।२)
varā candrāviṇī caiva matsyākṣī kuṣṭhanāśanī |
तिक्तिका बहुतिक्ता च नाम्नाम् अष्टादश स्मृताः ॥ (१३३।३)
tiktikā bahutiktā ca nāmnām aṣṭādaśa smṛtāḥ ||
शूलार्शःशोफदोषघ्नी कुष्ठकण्डूतिहारिणी ॥ (१३४।२)
śūlārśaḥśophadoṣaghnī kuṣṭhakaṇḍūtihāriṇī ||
श्रुतश्रेणीश्रुतश्रेणी द्रवन्ती च न्यग्रोधी मूषिकाह्वया । (१३५।१)
śrutaśreṇīśrutaśreṇī dravantī ca nyagrodhī mūṣikāhvayā |
चित्रा मूषकमारी च प्रत्यक्श्रेणी च शम्बरी ॥ (१३५।२)
citrā mūṣakamārī ca pratyakśreṇī ca śambarī ||
श्रुतश्रेणी च चक्षुष्या कटुर् आखुविषापहा । (१३६।१)
śrutaśreṇī ca cakṣuṣyā kaṭur ākhuviṣāpahā |
मार्कवमार्कवो भृङ्गराजश् च भृङ्गाह्वः केशरञ्जनः । (१३७।१)
mārkavamārkavo bhṛṅgarājaś ca bhṛṅgāhvaḥ keśarañjanaḥ |
पितृप्रियो रङ्गकश् च केश्यः कुन्तलवर्धनः ॥ (१३७।२)
pitṛpriyo raṅgakaś ca keśyaḥ kuntalavardhanaḥ ||
पीतमार्कवपीतो ऽन्यः स्वर्णभृङ्गारो हरिवासो हरिप्रियः । (१३८।१)
pītamārkavapīto 'nyaḥ svarṇabhṛṅgāro harivāso haripriyaḥ |
देवप्रियो वन्दनीयः पवनश् च षडाह्वयः ॥ (१३८।२)
devapriyo vandanīyaḥ pavanaś ca ṣaḍāhvayaḥ ||
नीलमार्कवनीलस् तु भृङ्गराजो ऽन्यो महानीलस् तु नीलकः । (१३९।१)
nīlamārkavanīlas tu bhṛṅgarājo 'nyo mahānīlas tu nīlakaḥ |
महाभृङ्गो नीलपुष्पः श्यामलश् च षडाह्वयः ॥ (१३९।२)
mahābhṛṅgo nīlapuṣpaḥ śyāmalaś ca ṣaḍāhvayaḥ ||
भृङ्गराजास् तु चक्षुष्यास् तिक्तोष्णाः केशरञ्जनाः । (१४०।१)
bhṛṅgarājās tu cakṣuṣyās tiktoṣṇāḥ keśarañjanāḥ |
काकजङ्घाकाकजङ्घा ध्वाङ्क्षजङ्घा काकाह्वा साथ वायसी । (१४१।१)
kākajaṅghākākajaṅghā dhvāṅkṣajaṅghā kākāhvā sātha vāyasī |
काकजङ्घा तु तिक्तोष्णा क्रिमिव्रणकफापहा । (१४२।१)
kākajaṅghā tu tiktoṣṇā krimivraṇakaphāpahā |
चुञ्चुचुञ्चुश् च विजला चञ्चुः कलभी वीरपत्त्रिका । (१४३।१)
cuñcucuñcuś ca vijalā cañcuḥ kalabhī vīrapattrikā |
चुञ्चुरश् चुञ्चुपत्त्रश् च सुशाकः क्षेत्रसम्भवः ॥ (१४३।२)
cuñcuraś cuñcupattraś ca suśākaḥ kṣetrasambhavaḥ ||
चुञ्चुस् तु मधुरा तीक्ष्णा कषाया मलशोषणी । (१४४।१)
cuñcus tu madhurā tīkṣṇā kaṣāyā malaśoṣaṇī |
बृहच्चुञ्चुबृहच्चुञ्चुर् विषारिः स्यान् महाचुञ्चुः सुचुञ्चुका । (१४५।१)
bṛhaccuñcubṛhaccuñcur viṣāriḥ syān mahācuñcuḥ sucuñcukā |
स्थूलचुञ्चुर् दीर्घपत्त्री दिव्यगन्धा च सप्तधा ॥ (१४५।२)
sthūlacuñcur dīrghapattrī divyagandhā ca saptadhā ||
क्षुद्रचुञ्चुक्षुद्रचुञ्चुः सुचुञ्चुः स्याच् चुञ्चुः शुनकचुञ्चुका । (१४७।१)
kṣudracuñcukṣudracuñcuḥ sucuñcuḥ syāc cuñcuḥ śunakacuñcukā |
त्वक्सारभेदिनी क्षुद्रा कटुका चिरपत्त्रिका ॥ (१४७।२)
tvaksārabhedinī kṣudrā kaṭukā cirapattrikā ||
क्षुद्रचुञ्चुस् तु मधुरा कटूष्णा च कषायिका । (१४८।१)
kṣudracuñcus tu madhurā kaṭūṣṇā ca kaṣāyikā |
दीपनी शूलगुल्मार्शःशमनी च विबन्धकृत् ॥ (१४८।२)
dīpanī śūlagulmārśaḥśamanī ca vibandhakṛt ||
चुञ्चुबीजं कटूष्णं च गुल्मशूलोदरार्तिजित् । (१४९।१)
cuñcubījaṃ kaṭūṣṇaṃ ca gulmaśūlodarārtijit |
सिन्दुवारसिन्दुवारः श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारकः । (१५०।१)
sinduvārasinduvāraḥ śvetapuṣpaḥ sindukaḥ sinduvārakaḥ |
सूरसाधनको नेता सिद्धकश् चार्थसिद्धकः ॥ (१५०।२)
sūrasādhanako netā siddhakaś cārthasiddhakaḥ ||
सिन्दुवारः कटुस् तिक्तः कफवातक्षयापहः । (१५१।१)
sinduvāraḥ kaṭus tiktaḥ kaphavātakṣayāpahaḥ |
कुष्ठकण्डूतिशमनः शूलहृत् काससिद्धिदः ॥ (१५१।२)
kuṣṭhakaṇḍūtiśamanaḥ śūlahṛt kāsasiddhidaḥ ||
सुगन्धासुगन्धान्या शीतसहा निर्गुण्डी नीलसिन्दुकः । (१५२।१)
sugandhāsugandhānyā śītasahā nirguṇḍī nīlasindukaḥ |
सिन्दूकश् चपिका भूतकेशीन्द्राणी च नीलिका ॥ (१५२।२)
sindūkaś capikā bhūtakeśīndrāṇī ca nīlikā ||
कटूष्णा नीलनिर्गुण्डी तिक्ता रूक्षा च कासजित् । (१५३।१)
kaṭūṣṇā nīlanirguṇḍī tiktā rūkṣā ca kāsajit |
शेफलिकाशेफालिका तु सुवहा शुक्लाङ्गी शीतमञ्जरी प्रोक्ता । (१५४।१)
śephalikāśephālikā tu suvahā śuklāṅgī śītamañjarī proktā |
शेफालिः कटुतिक्तोष्णा रूक्षा वातक्षयापहा । (१५५।१)
śephāliḥ kaṭutiktoṣṇā rūkṣā vātakṣayāpahā |
स्याद् अङ्गसंधिवातघ्नी गुदवातादिदोषनुत् ॥ (१५५।२)
syād aṅgasaṃdhivātaghnī gudavātādidoṣanut ||
भेण्डाभेण्डा भिण्डातिका भिण्डो भिण्डकः क्षेत्रसम्भवः । (१५६।१)
bheṇḍābheṇḍā bhiṇḍātikā bhiṇḍo bhiṇḍakaḥ kṣetrasambhavaḥ |
चतुष्पदश् चतुष्पुण्ड्रः सुशाकश् चाम्लपत्त्रकः ॥ (१५६।२)
catuṣpadaś catuṣpuṇḍraḥ suśākaś cāmlapattrakaḥ ||
भेण्डा त्व् अम्लरसा सोष्णा ग्राहिका रुचिकारिका ॥ (१५७।२)
bheṇḍā tv amlarasā soṣṇā grāhikā rucikārikā ||
पुत्रदापुत्रदा गर्भदात्री च प्रजादापत्यदा च सा । (१५८।१)
putradāputradā garbhadātrī ca prajādāpatyadā ca sā |
सृष्टिप्रदा प्राणिमाता तापसद्रुमसंनिभा ॥ (१५८।२)
sṛṣṭipradā prāṇimātā tāpasadrumasaṃnibhā ||
तक्राह्वातक्राह्वा तक्रभक्षा तु तक्रपर्यायवाचका । (१६०।१)
takrāhvātakrāhvā takrabhakṣā tu takraparyāyavācakā |
पञ्चाङ्गुली सिताभा स्याद् एषा पञ्चाभिधा स्मृता । (१६०।२)
pañcāṅgulī sitābhā syād eṣā pañcābhidhā smṛtā |
तक्रा कटुः क्रिमिघ्नी स्याद् व्रणनिर्मूलिनी च सा ॥ (१६०।३)
takrā kaṭuḥ krimighnī syād vraṇanirmūlinī ca sā ||
स्वर्णुलीस्वर्णुली हेमपुष्पी स्यात् स्वर्णपुष्पध्वजा तथा । (१६१।१)
svarṇulīsvarṇulī hemapuṣpī syāt svarṇapuṣpadhvajā tathā |
स्वर्णुली कटुका शीता कषाया च व्रणापहा ॥ (१६१।२)
svarṇulī kaṭukā śītā kaṣāyā ca vraṇāpahā ||
खस्खसखस्खसः सूक्ष्मबीजः स्यात् सुबीजः सूक्ष्मतण्डुलः । (१६२।१)
khaskhasakhaskhasaḥ sūkṣmabījaḥ syāt subījaḥ sūkṣmataṇḍulaḥ |
खस्खसो मधुरः पाके कान्तिवीर्यबलप्रदः ॥ (१६२।२)
khaskhaso madhuraḥ pāke kāntivīryabalapradaḥ ||
शिमृडीशिमृडी मतिदा प्रोक्ता बल्या पङ्गुत्वहारिणी । (१६३।१)
śimṛḍīśimṛḍī matidā proktā balyā paṅgutvahāriṇī |
द्रवत्पत्त्री च वातघ्नी गुच्छपुष्पी च सप्तधा ॥ (१६३।२)
dravatpattrī ca vātaghnī gucchapuṣpī ca saptadhā ||
शिमृडी कटुर् उष्णा च वातहृत् पृष्ठशूलहा । (१६४।१)
śimṛḍī kaṭur uṣṇā ca vātahṛt pṛṣṭhaśūlahā |
युक्त्या रसायने योग्या देहदार्ढ्यकरी च सा ॥ (१६४।२)
yuktyā rasāyane yogyā dehadārḍhyakarī ca sā ||
अरण्यकुसुम्भज्ञेयो ऽरण्यकुसुम्भः स्यात् कौसुम्भश् चाग्निसम्भवः । (१६५।१)
araṇyakusumbhajñeyo 'raṇyakusumbhaḥ syāt kausumbhaś cāgnisambhavaḥ |
कौसुम्भः कटुकः पाके श्लेष्महृद् दीपनश् च सः ॥ (१६५।२)
kausumbhaḥ kaṭukaḥ pāke śleṣmahṛd dīpanaś ca saḥ ||
आहुल्यआहुल्यं हलुराख्यं च करं तरवटं तथा । (१६६।१)
āhulyaāhulyaṃ halurākhyaṃ ca karaṃ taravaṭaṃ tathā |
शिम्बीफलं सुपुष्पं स्याद् अर्बरं दन्तकाष्ठकम् ॥ (१६६।२)
śimbīphalaṃ supuṣpaṃ syād arbaraṃ dantakāṣṭhakam ||
हेमपुष्पं तथा पीतपुष्पं काञ्चनपुष्पकम् । (१६७।१)
hemapuṣpaṃ tathā pītapuṣpaṃ kāñcanapuṣpakam |
नृपमङ्गल्यकं चैव शरत्पुष्पं त्रिर् एकधा ॥ (१६७।२)
nṛpamaṅgalyakaṃ caiva śaratpuṣpaṃ trir ekadhā ||
आहुल्यं तिक्तशीतं स्याच् चक्षुष्यं पित्तदोषनुत् । (१६८।१)
āhulyaṃ tiktaśītaṃ syāc cakṣuṣyaṃ pittadoṣanut |
आहुल्यं कुष्ठकेतुर् मार्कण्डीयं महौषधम् । (१६९।१)
āhulyaṃ kuṣṭhaketur mārkaṇḍīyaṃ mahauṣadham |
आहुल्यं तिक्तरसं ज्वरकुष्ठामसिध्मनुत् ॥ (१६९।२)
āhulyaṃ tiktarasaṃ jvarakuṣṭhāmasidhmanut ||
कासमर्दकासमर्दो ऽरिमर्दश् च कासारिः कासमर्दकः । (१७०।१)
kāsamardakāsamardo 'rimardaś ca kāsāriḥ kāsamardakaḥ |
कालः कनक इत्य् उक्तो जारणो दीपकश् च सः ॥ (१७०।२)
kālaḥ kanaka ity ukto jāraṇo dīpakaś ca saḥ ||
कासमर्दः सतिक्तोष्णो मधुरः कफवातनुत् । (१७१।१)
kāsamardaḥ satiktoṣṇo madhuraḥ kaphavātanut |
अजीर्णकासपित्तघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः ॥ (१७१।२)
ajīrṇakāsapittaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ ||
आदित्यपत्त्रआदित्यपत्त्रो ऽर्कदलार्कपत्त्रः स्यात् सूक्ष्मपत्त्रस् तपनच्छदश् च । (१७२।१)
ādityapattraādityapattro 'rkadalārkapattraḥ syāt sūkṣmapattras tapanacchadaś ca |
कुष्ठारिर् अर्को विटपः सुपत्त्रो रविप्रियो रश्मिपतिश् च रुद्रः ॥ (१७२।२)
kuṣṭhārir arko viṭapaḥ supattro ravipriyo raśmipatiś ca rudraḥ ||
आदित्यपत्त्रः कटुर् उष्णवीर्यः कफापहो वातरुजापहश् च । (१७३।१)
ādityapattraḥ kaṭur uṣṇavīryaḥ kaphāpaho vātarujāpahaś ca |
संदीपनो जाठरगुल्महारी ज्ञेयः स चारोचननाशकश् च ॥ (१७३।२)
saṃdīpano jāṭharagulmahārī jñeyaḥ sa cārocananāśakaś ca ||
श्वेताम्लीश्वेताम्ली त्व् अम्बिका प्रोक्ता पिष्टौण्डिः पिण्डिका च सा । (१७४।१)
śvetāmlīśvetāmlī tv ambikā proktā piṣṭauṇḍiḥ piṇḍikā ca sā |
श्वेताम्ली मधुरा वृष्या पित्तघ्नी बलदायिनी ॥ (१७४।२)
śvetāmlī madhurā vṛṣyā pittaghnī baladāyinī ||
नीलाम्लीनीलाम्ली नीलपिष्टौण्डी श्यामाम्ली दीर्घशाखिका । (१७५।१)
nīlāmlīnīlāmlī nīlapiṣṭauṇḍī śyāmāmlī dīrghaśākhikā |
अजगन्धाअजगन्धा बस्तगन्धा सुरपुष्पाविगन्धिका । (१७६।१)
ajagandhāajagandhā bastagandhā surapuṣpāvigandhikā |
उग्रगन्धा ब्रह्मगर्भा ब्राह्मी पूतिमयूरिका ॥ (१७६।२)
ugragandhā brahmagarbhā brāhmī pūtimayūrikā ||
अजगन्धा कटूष्णा स्याद् वातगुल्मोदरापहा । (१७७।१)
ajagandhā kaṭūṣṇā syād vātagulmodarāpahā |
कर्णव्रणार्तिशूलघ्नी पीता चेद् अञ्जने हिता ॥ (१७७।२)
karṇavraṇārtiśūlaghnī pītā ced añjane hitā ||
आदित्यभक्ताआदित्यभक्ता वरदार्कभक्ता सुवर्चला सूर्यलतार्ककान्ता । (१७८।१)
ādityabhaktāādityabhaktā varadārkabhaktā suvarcalā sūryalatārkakāntā |
मण्डूकपर्णी सुरसम्भवा च सौरिः सुतेजार्कहिता रवीष्टा ॥ (१७८।२)
maṇḍūkaparṇī surasambhavā ca sauriḥ sutejārkahitā ravīṣṭā ||
मण्डूकी सत्यनाम्नी स्याद् देवी मार्तण्डवल्लभा । (१७९।१)
maṇḍūkī satyanāmnī syād devī mārtaṇḍavallabhā |
विक्रान्ता भास्करेष्टा च भवेद् अष्टादशाह्वया ॥ (१७९।२)
vikrāntā bhāskareṣṭā ca bhaved aṣṭādaśāhvayā ||
आदित्यभक्ता शिशिरा सतिक्ता कटुस् तथोग्रा कफहारिणी च । (१८०।१)
ādityabhaktā śiśirā satiktā kaṭus tathogrā kaphahāriṇī ca |
त्वग्दोषकण्डूव्रणकुष्ठभूतग्रहोग्रशीतज्वरनाशिनी च ॥ (१८०।२)
tvagdoṣakaṇḍūvraṇakuṣṭhabhūtagrahograśītajvaranāśinī ca ||
विषमुष्टिविषमुष्टिः केशमुष्टिः सुमुष्टिर् अणुमुष्टिकः । (१८१।१)
viṣamuṣṭiviṣamuṣṭiḥ keśamuṣṭiḥ sumuṣṭir aṇumuṣṭikaḥ |
क्षुपडोडिसमायुक्तो मुष्टिः पञ्चाभिधः स्मृतः ॥ (१८१।२)
kṣupaḍoḍisamāyukto muṣṭiḥ pañcābhidhaḥ smṛtaḥ ||
विषमुष्टिः कटुस् तिक्तो दीपनः कफवातहृत् । (१८२।१)
viṣamuṣṭiḥ kaṭus tikto dīpanaḥ kaphavātahṛt |
कण्ठामयहरो रुच्यो रक्तपित्तार्तिदाहकृत् ॥ (१८२।२)
kaṇṭhāmayaharo rucyo raktapittārtidāhakṛt ||
विषमुष्टि::जीवन्तीअन्या डोडी तु जीवन्ती शाकश्रेष्ठा सुखालुका । (१८३।१)
viṣamuṣṭi::jīvantīanyā ḍoḍī tu jīvantī śākaśreṣṭhā sukhālukā |
बहुपर्णी दीर्घपत्त्रा सूक्ष्मपत्त्रा च जीवनी ॥ (१८३।२)
bahuparṇī dīrghapattrā sūkṣmapattrā ca jīvanī ||
कण्ठामयहरा रुच्या रक्तपित्तार्तिदाहनुत् ॥ (१८४।२)
kaṇṭhāmayaharā rucyā raktapittārtidāhanut ||
कालाञ्जनीकालाञ्जनी चाञ्जनी च रेचनी चासिताञ्जनी । (१८५।१)
kālāñjanīkālāñjanī cāñjanī ca recanī cāsitāñjanī |
नीलाञ्जनी च कृष्णाभा काली कृष्णाञ्जनी च सा ॥ (१८५।२)
nīlāñjanī ca kṛṣṇābhā kālī kṛṣṇāñjanī ca sā ||
कालाञ्जनी कटूष्णा स्याद् अम्लामक्रिमिशोधनी । (१८६।१)
kālāñjanī kaṭūṣṇā syād amlāmakrimiśodhanī |
कार्पासीकार्पासी सारिणी चैव चव्या स्थूला पिचुस् तथा । (१८७।१)
kārpāsīkārpāsī sāriṇī caiva cavyā sthūlā picus tathā |
मरूद्भवा समुद्रान्ता ज्ञेया एकादशाभिधा ॥ (१८७।३)
marūdbhavā samudrāntā jñeyā ekādaśābhidhā ||
कार्पासी मधुरा शीता स्तन्या पित्तकफापहा । (१८८।१)
kārpāsī madhurā śītā stanyā pittakaphāpahā |
तृष्णादाहश्रमभ्रान्तिमूर्छाहृद् बलकारिणी ॥ (१८८।२)
tṛṣṇādāhaśramabhrāntimūrchāhṛd balakāriṇī ||
अरण्यकार्पासीवनजारण्यकार्पासी भारद्वाजी वनोद्भवा । (१८९।१)
araṇyakārpāsīvanajāraṇyakārpāsī bhāradvājī vanodbhavā |
भारद्वाजी हिमा रुच्या व्रणशस्त्रक्षतापहा ॥ (१८९।२)
bhāradvājī himā rucyā vraṇaśastrakṣatāpahā ||
कोकिलाक्षकोकिलाक्षः शृगाली च शृङ्खला रकणस् तथा । (१९०।१)
kokilākṣakokilākṣaḥ śṛgālī ca śṛṅkhalā rakaṇas tathā |
शृङ्गालघण्टी वज्रास्थिशृङ्खला वज्रकण्टकः ॥ (१९०।२)
śṛṅgālaghaṇṭī vajrāsthiśṛṅkhalā vajrakaṇṭakaḥ ||
इक्षुरः क्षुरको वज्रः शृङ्खलिका पिकेक्षणः । (१९१।१)
ikṣuraḥ kṣurako vajraḥ śṛṅkhalikā pikekṣaṇaḥ |
पिच्छिला चेक्षुगन्धा च ज्ञेया भुवनसंमिता ॥ (१९१।२)
picchilā cekṣugandhā ca jñeyā bhuvanasaṃmitā ||
कोकिलाक्षस् तु मधुरः शीतः पित्तातिसारनुत् । (१९२।१)
kokilākṣas tu madhuraḥ śītaḥ pittātisāranut |
वृष्यः कफहरो बल्यो रुच्यः संतर्पणः परः ॥ (१९२।२)
vṛṣyaḥ kaphaharo balyo rucyaḥ saṃtarpaṇaḥ paraḥ ||
सातलासातला सप्तला सारी विदुला विमलामला । (१९३।१)
sātalāsātalā saptalā sārī vidulā vimalāmalā |
स्वर्णपुष्पी चित्रघना स्यात् त्रयोदशनामका ॥ (१९३।३)
svarṇapuṣpī citraghanā syāt trayodaśanāmakā ||
कामवृद्धिस्यात् कामवृद्धिः स्मरवृद्धिसंज्ञो मनोजवृद्धिर् मदनायुधश् च । (१९५।१)
kāmavṛddhisyāt kāmavṛddhiḥ smaravṛddhisaṃjño manojavṛddhir madanāyudhaś ca |
कन्दर्पजीवश् च जितेन्द्रियाह्वः कामोपजीवो ऽपि च जीवसंज्ञः ॥ (१९५।२)
kandarpajīvaś ca jitendriyāhvaḥ kāmopajīvo 'pi ca jīvasaṃjñaḥ ||
कामवृद्धेस् तु बीजं स्यान् मधुरं बलवर्धनम् । (१९६।१)
kāmavṛddhes tu bījaṃ syān madhuraṃ balavardhanam |
कामवृद्धिकरं रुच्यं बहुलेन्द्रियवृद्धिदम् ॥ (१९६।२)
kāmavṛddhikaraṃ rucyaṃ bahulendriyavṛddhidam ||
चक्रमर्दस्याच् चक्रमर्दो ऽण्डगजो गजाख्यो मेषाह्वयश् चैडगजो ऽण्डहस्ती । (१९७।१)
cakramardasyāc cakramardo 'ṇḍagajo gajākhyo meṣāhvayaś caiḍagajo 'ṇḍahastī |
व्यावर्तकश् चक्रगजश् च चक्री पुंनाडपुंनाटविमर्दकाश् च ॥ (१९७।२)
vyāvartakaś cakragajaś ca cakrī puṃnāḍapuṃnāṭavimardakāś ca ||
दद्रुघ्नस् तर्वटश् च स्याच् चक्राह्वः शुकनाशनः । (१९८।१)
dadrughnas tarvaṭaś ca syāc cakrāhvaḥ śukanāśanaḥ |
दृढबीजः प्रपुन्नाटः खर्जूघ्नश् चोनविंशतिः ॥ (१९८।२)
dṛḍhabījaḥ prapunnāṭaḥ kharjūghnaś conaviṃśatiḥ ||
चक्रमर्दः कटुस् तीव्रो मेदोवातकफापहः । (१९९।१)
cakramardaḥ kaṭus tīvro medovātakaphāpahaḥ |
व्रणकण्डूतिकुष्ठार्तिदद्रुपामादिदोषनुत् ॥ (१९९।२)
vraṇakaṇḍūtikuṣṭhārtidadrupāmādidoṣanut ||
झिञ्जिरीटाझिञ्झिरीटा कण्टफली पीतपुष्पापि झिञ्झिरा । (२००।१)
jhiñjirīṭājhiñjhirīṭā kaṇṭaphalī pītapuṣpāpi jhiñjhirā |
झिञ्झिरीटा कटुः शीता कषाया चातिसारजित् । (२०१।१)
jhiñjhirīṭā kaṭuḥ śītā kaṣāyā cātisārajit |
वृष्या संतर्पणी बल्या महिषीक्षीरवर्धनी ॥ (२०१।२)
vṛṣyā saṃtarpaṇī balyā mahiṣīkṣīravardhanī ||
इत्थं पृथुक्षुपकदम्बकनामकाण्डनिर्वर्णनागुणनिरूपणपूर्वम् एतम् । (२०२।१)
itthaṃ pṛthukṣupakadambakanāmakāṇḍanirvarṇanāguṇanirūpaṇapūrvam etam |
वर्गं वटुः स्फुटम् अधीत्य दधीत सद्यः सौवर्गवैद्यकविचारसुचातुरीं सः ॥ (२०२।२)
vargaṃ vaṭuḥ sphuṭam adhītya dadhīta sadyaḥ sauvargavaidyakavicārasucāturīṃ saḥ ||
येन स्वेन नृणां क्षणेन महता वीर्येण सूर्योपमा व्यत्यस्याङ्गविकारम् उद्धततया दूरं क्षिपन्त्य् आमयान् । (२०३।१)
yena svena nṛṇāṃ kṣaṇena mahatā vīryeṇa sūryopamā vyatyasyāṅgavikāram uddhatatayā dūraṃ kṣipanty āmayān |
स्वस्मिन् नाम्न्य् अपि संस्तवादिवशतस् तेषां विकारोदयव्यत्यासं दधतां नितान्तगहनो वर्गः क्षुपाणाम् अयम् ॥ (२०३।२)
svasmin nāmny api saṃstavādivaśatas teṣāṃ vikārodayavyatyāsaṃ dadhatāṃ nitāntagahano vargaḥ kṣupāṇām ayam ||
संतापं विदुषां प्रसह्य समितौ स्फीतं प्रतापं द्विषां यस्मिन् विस्मयते ऽवनं च निधनं दृष्ट्वाधुना तेजसा । (२०४।१)
saṃtāpaṃ viduṣāṃ prasahya samitau sphītaṃ pratāpaṃ dviṣāṃ yasmin vismayate 'vanaṃ ca nidhanaṃ dṛṣṭvādhunā tejasā |
धुन्वन्त्य् औषधयः स्वयं किल गदान् येनार्पिताः स्पर्धया तुर्यस् तस्य कृतौ स्थितो नरहरेर् वर्गः शताह्वादिकः ॥ (२०४।२)
dhunvanty auṣadhayaḥ svayaṃ kila gadān yenārpitāḥ spardhayā turyas tasya kṛtau sthito naraharer vargaḥ śatāhvādikaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.