RājNigh, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
धन्वन्तरीयमदनादिहलायुधादीन् विश्वप्रकाश्यमरकोषसशेषराजौ । (१।१)
dhanvantarīyamadanādihalāyudhādīn viśvaprakāśyamarakoṣasaśeṣarājau |
आलोक्य लोकविदितांश् च विचिन्त्य शब्दान् द्रव्याभिधानगणसंग्रह एष सृष्टः ॥ (१।२)
ālokya lokaviditāṃś ca vicintya śabdān dravyābhidhānagaṇasaṃgraha eṣa sṛṣṭaḥ ||
आयुःश्रुतीनाम् अतुलोपकारकं धन्वन्तरिग्रन्थमतानुसारकम् । (२।१)
āyuḥśrutīnām atulopakārakaṃ dhanvantarigranthamatānusārakam |
आचक्ष्महे लक्षणलक्ष्मधारकं नामोच्चयं सर्वरुजापसारकम् ॥ (२।२)
ācakṣmahe lakṣaṇalakṣmadhārakaṃ nāmoccayaṃ sarvarujāpasārakam ||
निर्देशलक्षणपरीक्षणनिर्णयेन नानाविधौषधविचारपरायणो यः । (३।१)
nirdeśalakṣaṇaparīkṣaṇanirṇayena nānāvidhauṣadhavicāraparāyaṇo yaḥ |
सो ऽधीत्य यत् सकलम् एनम् अवैति सर्वं तस्माद् अयं जयति सर्वनिघण्टुराजः ॥ (३।२)
so 'dhītya yat sakalam enam avaiti sarvaṃ tasmād ayaṃ jayati sarvanighaṇṭurājaḥ ||
नानाविधौषधिरसाह्वयवीर्यपाकप्रस्तावनिस्तरणपण्डितचेतनो ऽपि । (४।१)
nānāvidhauṣadhirasāhvayavīryapākaprastāvanistaraṇapaṇḍitacetano 'pi |
मुह्यत्य् अवश्यम् अनवेक्ष्य निघण्टुम् एनं तस्माद् अयं विरचितो भिषजां हिताय ॥ (४।२)
muhyaty avaśyam anavekṣya nighaṇṭum enaṃ tasmād ayaṃ viracito bhiṣajāṃ hitāya ||
निघण्टुना विना वैद्यो विद्वान् व्याकरणं विना । (५।१)
nighaṇṭunā vinā vaidyo vidvān vyākaraṇaṃ vinā |
अनभ्यासेन धानुष्कस् त्रयो हास्यस्य भाजनम् ॥ (५।२)
anabhyāsena dhānuṣkas trayo hāsyasya bhājanam ||
नानादेशविशेषभाषितवशाद् यत् संस्कृतप्राकृतापभ्रंशादिकनाम्नि नैव गणना द्रव्योच्चयव्याहृतौ । (६।१)
nānādeśaviśeṣabhāṣitavaśād yat saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśādikanāmni naiva gaṇanā dravyoccayavyāhṛtau |
तस्माद् अत्र तु यावतास्त्य् उपकृतिस् तावन् मया गृह्यते पाथोदैः परिपीयते किम् अखिलं तद् वारि वारां निधेः ॥ (६।२)
tasmād atra tu yāvatāsty upakṛtis tāvan mayā gṛhyate pāthodaiḥ paripīyate kim akhilaṃ tad vāri vārāṃ nidheḥ ||
आभीरगोपालपुलिन्दतापसाः पान्थास् तथान्ये ऽपि च वन्यपारगाः । (७।१)
ābhīragopālapulindatāpasāḥ pānthās tathānye 'pi ca vanyapāragāḥ |
नानाभिधेयम् अथ यत्र शिवासमङ्गाश्यामादिनाम निगमेषु निवेशितं यत् । (८।१)
nānābhidheyam atha yatra śivāsamaṅgāśyāmādināma nigameṣu niveśitaṃ yat |
प्रस्ताववीर्यरसयोगवशाद् अमुष्य बुद्ध्या विमृश्य भिषजां च धृतिर् विधेया ॥ (८।२)
prastāvavīryarasayogavaśād amuṣya buddhyā vimṛśya bhiṣajāṃ ca dhṛtir vidheyā ||
नामानि क्वचिद् इह रूढितः स्वभावात् देश्योक्त्या क्वचन च लाञ्छनोपमाभ्याम् । (९।१)
nāmāni kvacid iha rūḍhitaḥ svabhāvāt deśyoktyā kvacana ca lāñchanopamābhyām |
वीर्येण क्वचिद् इतराह्वयादिदेशात् द्रव्याणां ध्रुवम् इति सप्तधोदितानि ॥ (९।२)
vīryeṇa kvacid itarāhvayādideśāt dravyāṇāṃ dhruvam iti saptadhoditāni ||
अत्रौषधीनिवहनामगुणाभिधानप्रस्तावतस् तदुपयुक्ततयेतराणि । (१०।१)
atrauṣadhīnivahanāmaguṇābhidhānaprastāvatas tadupayuktatayetarāṇi |
क्षेत्रावनीधरनदीनरतिर्यगादीन् व्याख्यागुणैर् अतिसविस्तरम् ईरितानि ॥ (१०।२)
kṣetrāvanīdharanadīnaratiryagādīn vyākhyāguṇair atisavistaram īritāni ||
एकः को ऽपि सचेतसां यदि मुदे कल्पेत जल्पे गुणस् तत्रान्ये ऽपि विनार्थनां बहुमतिं सन्तः स्वयं तन्वते । (११।१)
ekaḥ ko 'pi sacetasāṃ yadi mude kalpeta jalpe guṇas tatrānye 'pi vinārthanāṃ bahumatiṃ santaḥ svayaṃ tanvate |
अप्य् आर्द्रीकृतशैलसानुगशिलाम् आपीय चान्द्रीं सुधाम् अम्भोधिः कुमुदैर् दृशश् च जगतां नन्दन्ति केनार्दिताः ॥ (११।२)
apy ārdrīkṛtaśailasānugaśilām āpīya cāndrīṃ sudhām ambhodhiḥ kumudair dṛśaś ca jagatāṃ nandanti kenārditāḥ ||
अप्रसिद्धाभिधं चात्र यद् औषधम् उदीरितम् । (१२।१)
aprasiddhābhidhaṃ cātra yad auṣadham udīritam |
तस्याभिधाविवेकः स्याद् एकार्थादिनिरूपणे ॥ (१२।२)
tasyābhidhāvivekaḥ syād ekārthādinirūpaṇe ||
रम्भाश्यामादिनाम्ना ये स्वर्गस्त्रीतरुणीति च । (१३।१)
rambhāśyāmādināmnā ye svargastrītaruṇīti ca |
अर्था नानार्थतन्त्रोक्तास् त्यक्तास् ते ऽस्मिन्न् अपार्थकाः ॥ (१३।२)
arthā nānārthatantroktās tyaktās te 'sminn apārthakāḥ ||
व्यक्तिः कृतात्र कर्णाटमहाराष्ट्रीयभाषया । (१४।१)
vyaktiḥ kṛtātra karṇāṭamahārāṣṭrīyabhāṣayā |
आन्ध्रलाटादिभाषास् तु ज्ञातव्यास् तद्द्वयाश्रयाः ॥ (१४।२)
āndhralāṭādibhāṣās tu jñātavyās taddvayāśrayāḥ ||
एतत् त्रिनेत्रगुणनीयगुणानुविद्धवर्णाढ्यवृत्तसितमौक्तिकवर्गसारम् । (१५।१)
etat trinetraguṇanīyaguṇānuviddhavarṇāḍhyavṛttasitamauktikavargasāram |
कण्ठे सतां सकलनिवृतिधामनामचिन्तामणिप्रकरदाम करोतु केलिम् ॥ (१५।२)
kaṇṭhe satāṃ sakalanivṛtidhāmanāmacintāmaṇiprakaradāma karotu kelim ||
अत्रानूपादिर् अस्माद् अवनिर् अथ गुडूचीशताह्वादिको द्वौ तत्प्रान्ते पर्पटादिस् तदुपरि पठितौ पिप्पलीमूलकादिः । (१६।१)
atrānūpādir asmād avanir atha guḍūcīśatāhvādiko dvau tatprānte parpaṭādis tadupari paṭhitau pippalīmūlakādiḥ |
शाल्मल्यादिः प्रभद्रादिकम् अनु करवीरादिर् आम्रादिर् अन्यस् तस्याग्रे चन्दनादिस् तदनु निगदितः कोमलः काञ्चनादिः ॥ (१६।२)
śālmalyādiḥ prabhadrādikam anu karavīrādir āmrādir anyas tasyāgre candanādis tadanu nigaditaḥ komalaḥ kāñcanādiḥ ||
पानीयः क्षीरशाल्यादिकम् अनु कथितो मासमानुष्यकादिः सिंहादिः स्याद् गदादिस् तदनु भवति सत्त्वाधिको मिश्रको ऽन्यः । (१७।१)
pānīyaḥ kṣīraśālyādikam anu kathito māsamānuṣyakādiḥ siṃhādiḥ syād gadādis tadanu bhavati sattvādhiko miśrako 'nyaḥ |
एकार्थादिस् तद् एतैस् त्रिकरपरिचितैः प्रातिभोन्मेषसर्गं वर्गैर् आसाद्य वैद्यो निजमतहृदये निस्तरां निश्चिनोतु ॥ (१७।२)
ekārthādis tad etais trikaraparicitaiḥ prātibhonmeṣasargaṃ vargair āsādya vaidyo nijamatahṛdaye nistarāṃ niścinotu ||
काश्मीरेण कपर्दिपादकमलद्वंद्वार्चनोपार्जितश्रीसौभाग्ययशःप्रतापपदवी धाम्ना प्रतिष्ठापिता । (१८।१)
kāśmīreṇa kapardipādakamaladvaṃdvārcanopārjitaśrīsaubhāgyayaśaḥpratāpapadavī dhāmnā pratiṣṭhāpitā |
सेयं श्रीनरसिंहनामविदुषः स्वर्वैद्यविद्यास्थितिः प्रीत्या प्राप्तसुवर्णराजिरचना चित्रोज्ज्वला पीठिका ॥ (१८।२)
seyaṃ śrīnarasiṃhanāmaviduṣaḥ svarvaidyavidyāsthitiḥ prītyā prāptasuvarṇarājiracanā citrojjvalā pīṭhikā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.