राजनिघण्टुRājanighaṇṭu

RājNigh, 2

2 of 35 · 38 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

धन्वन्तरीयमदनादिहलायुधादीन् विश्वप्रकाश्यमरकोषसशेषराजौ । (१।१)

dhanvantarīyamadanādihalāyudhādīn viśvaprakāśyamarakoṣasaśeṣarājau |

1.2१.२

आलोक्य लोकविदितांश् च विचिन्त्य शब्दान् द्रव्याभिधानगणसंग्रह एष सृष्टः ॥ (१।२)

ālokya lokaviditāṃś ca vicintya śabdān dravyābhidhānagaṇasaṃgraha eṣa sṛṣṭaḥ ||

2.1२.१

आयुःश्रुतीनाम् अतुलोपकारकं धन्वन्तरिग्रन्थमतानुसारकम् । (२।१)

āyuḥśrutīnām atulopakārakaṃ dhanvantarigranthamatānusārakam |

2.2२.२

आचक्ष्महे लक्षणलक्ष्मधारकं नामोच्चयं सर्वरुजापसारकम् ॥ (२।२)

ācakṣmahe lakṣaṇalakṣmadhārakaṃ nāmoccayaṃ sarvarujāpasārakam ||

3.1३.१

निर्देशलक्षणपरीक्षणनिर्णयेन नानाविधौषधविचारपरायणो यः । (३।१)

nirdeśalakṣaṇaparīkṣaṇanirṇayena nānāvidhauṣadhavicāraparāyaṇo yaḥ |

3.2३.२

सो ऽधीत्य यत् सकलम् एनम् अवैति सर्वं तस्माद् अयं जयति सर्वनिघण्टुराजः ॥ (३।२)

so 'dhītya yat sakalam enam avaiti sarvaṃ tasmād ayaṃ jayati sarvanighaṇṭurājaḥ ||

4.1४.१

नानाविधौषधिरसाह्वयवीर्यपाकप्रस्तावनिस्तरणपण्डितचेतनो ऽपि । (४।१)

nānāvidhauṣadhirasāhvayavīryapākaprastāvanistaraṇapaṇḍitacetano 'pi |

4.2४.२

मुह्यत्य् अवश्यम् अनवेक्ष्य निघण्टुम् एनं तस्माद् अयं विरचितो भिषजां हिताय ॥ (४।२)

muhyaty avaśyam anavekṣya nighaṇṭum enaṃ tasmād ayaṃ viracito bhiṣajāṃ hitāya ||

5.1५.१

निघण्टुना विना वैद्यो विद्वान् व्याकरणं विना । (५।१)

nighaṇṭunā vinā vaidyo vidvān vyākaraṇaṃ vinā |

5.2५.२

अनभ्यासेन धानुष्कस् त्रयो हास्यस्य भाजनम् ॥ (५।२)

anabhyāsena dhānuṣkas trayo hāsyasya bhājanam ||

6.1६.१

नानादेशविशेषभाषितवशाद् यत् संस्कृतप्राकृतापभ्रंशादिकनाम्नि नैव गणना द्रव्योच्चयव्याहृतौ । (६।१)

nānādeśaviśeṣabhāṣitavaśād yat saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśādikanāmni naiva gaṇanā dravyoccayavyāhṛtau |

6.2६.२

तस्माद् अत्र तु यावतास्त्य् उपकृतिस् तावन् मया गृह्यते पाथोदैः परिपीयते किम् अखिलं तद् वारि वारां निधेः ॥ (६।२)

tasmād atra tu yāvatāsty upakṛtis tāvan mayā gṛhyate pāthodaiḥ paripīyate kim akhilaṃ tad vāri vārāṃ nidheḥ ||

7.1७.१

आभीरगोपालपुलिन्दतापसाः पान्थास् तथान्ये ऽपि च वन्यपारगाः । (७।१)

ābhīragopālapulindatāpasāḥ pānthās tathānye 'pi ca vanyapāragāḥ |

7.2७.२

परीक्ष्य तेभ्यो विविधौष ततः प्रयोजयेत् ॥ (७।२)

parīkṣya tebhyo vividhauṣa tataḥ prayojayet ||

8.1८.१

नानाभिधेयम् अथ यत्र शिवासमङ्गाश्यामादिनाम निगमेषु निवेशितं यत् । (८।१)

nānābhidheyam atha yatra śivāsamaṅgāśyāmādināma nigameṣu niveśitaṃ yat |

8.2८.२

प्रस्ताववीर्यरसयोगवशाद् अमुष्य बुद्ध्या विमृश्य भिषजां च धृतिर् विधेया ॥ (८।२)

prastāvavīryarasayogavaśād amuṣya buddhyā vimṛśya bhiṣajāṃ ca dhṛtir vidheyā ||

9.1९.१

नामानि क्वचिद् इह रूढितः स्वभावात् देश्योक्त्या क्वचन च लाञ्छनोपमाभ्याम् । (९।१)

nāmāni kvacid iha rūḍhitaḥ svabhāvāt deśyoktyā kvacana ca lāñchanopamābhyām |

9.2९.२

वीर्येण क्वचिद् इतराह्वयादिदेशात् द्रव्याणां ध्रुवम् इति सप्तधोदितानि ॥ (९।२)

vīryeṇa kvacid itarāhvayādideśāt dravyāṇāṃ dhruvam iti saptadhoditāni ||

10.1१०.१

अत्रौषधीनिवहनामगुणाभिधानप्रस्तावतस् तदुपयुक्ततयेतराणि । (१०।१)

atrauṣadhīnivahanāmaguṇābhidhānaprastāvatas tadupayuktatayetarāṇi |

10.2१०.२

क्षेत्रावनीधरनदीनरतिर्यगादीन् व्याख्यागुणैर् अतिसविस्तरम् ईरितानि ॥ (१०।२)

kṣetrāvanīdharanadīnaratiryagādīn vyākhyāguṇair atisavistaram īritāni ||

11.1११.१

एकः को ऽपि सचेतसां यदि मुदे कल्पेत जल्पे गुणस् तत्रान्ये ऽपि विनार्थनां बहुमतिं सन्तः स्वयं तन्वते । (११।१)

ekaḥ ko 'pi sacetasāṃ yadi mude kalpeta jalpe guṇas tatrānye 'pi vinārthanāṃ bahumatiṃ santaḥ svayaṃ tanvate |

11.2११.२

अप्य् आर्द्रीकृतशैलसानुगशिलाम् आपीय चान्द्रीं सुधाम् अम्भोधिः कुमुदैर् दृशश् च जगतां नन्दन्ति केनार्दिताः ॥ (११।२)

apy ārdrīkṛtaśailasānugaśilām āpīya cāndrīṃ sudhām ambhodhiḥ kumudair dṛśaś ca jagatāṃ nandanti kenārditāḥ ||

12.1१२.१

अप्रसिद्धाभिधं चात्र यद् औषधम् उदीरितम् । (१२।१)

aprasiddhābhidhaṃ cātra yad auṣadham udīritam |

12.2१२.२

तस्याभिधाविवेकः स्याद् एकार्थादिनिरूपणे ॥ (१२।२)

tasyābhidhāvivekaḥ syād ekārthādinirūpaṇe ||

13.1१३.१

रम्भाश्यामादिनाम्ना ये स्वर्गस्त्रीतरुणीति च । (१३।१)

rambhāśyāmādināmnā ye svargastrītaruṇīti ca |

13.2१३.२

अर्था नानार्थतन्त्रोक्तास् त्यक्तास् ते ऽस्मिन्न् अपार्थकाः ॥ (१३।२)

arthā nānārthatantroktās tyaktās te 'sminn apārthakāḥ ||

14.1१४.१

व्यक्तिः कृतात्र कर्णाटमहाराष्ट्रीयभाषया । (१४।१)

vyaktiḥ kṛtātra karṇāṭamahārāṣṭrīyabhāṣayā |

14.2१४.२

आन्ध्रलाटादिभाषास् तु ज्ञातव्यास् तद्द्वयाश्रयाः ॥ (१४।२)

āndhralāṭādibhāṣās tu jñātavyās taddvayāśrayāḥ ||

15.1१५.१

एतत् त्रिनेत्रगुणनीयगुणानुविद्धवर्णाढ्यवृत्तसितमौक्तिकवर्गसारम् । (१५।१)

etat trinetraguṇanīyaguṇānuviddhavarṇāḍhyavṛttasitamauktikavargasāram |

15.2१५.२

कण्ठे सतां सकलनिवृतिधामनामचिन्तामणिप्रकरदाम करोतु केलिम् ॥ (१५।२)

kaṇṭhe satāṃ sakalanivṛtidhāmanāmacintāmaṇiprakaradāma karotu kelim ||

16.1१६.१

अत्रानूपादिर् अस्माद् अवनिर् अथ गुडूचीशताह्वादिको द्वौ तत्प्रान्ते पर्पटादिस् तदुपरि पठितौ पिप्पलीमूलकादिः । (१६।१)

atrānūpādir asmād avanir atha guḍūcīśatāhvādiko dvau tatprānte parpaṭādis tadupari paṭhitau pippalīmūlakādiḥ |

16.2१६.२

शाल्मल्यादिः प्रभद्रादिकम् अनु करवीरादिर् आम्रादिर् अन्यस् तस्याग्रे चन्दनादिस् तदनु निगदितः कोमलः काञ्चनादिः ॥ (१६।२)

śālmalyādiḥ prabhadrādikam anu karavīrādir āmrādir anyas tasyāgre candanādis tadanu nigaditaḥ komalaḥ kāñcanādiḥ ||

17.1१७.१

पानीयः क्षीरशाल्यादिकम् अनु कथितो मासमानुष्यकादिः सिंहादिः स्याद् गदादिस् तदनु भवति सत्त्वाधिको मिश्रको ऽन्यः । (१७।१)

pānīyaḥ kṣīraśālyādikam anu kathito māsamānuṣyakādiḥ siṃhādiḥ syād gadādis tadanu bhavati sattvādhiko miśrako 'nyaḥ |

17.2१७.२

एकार्थादिस् तद् एतैस् त्रिकरपरिचितैः प्रातिभोन्मेषसर्गं वर्गैर् आसाद्य वैद्यो निजमतहृदये निस्तरां निश्चिनोतु ॥ (१७।२)

ekārthādis tad etais trikaraparicitaiḥ prātibhonmeṣasargaṃ vargair āsādya vaidyo nijamatahṛdaye nistarāṃ niścinotu ||

18.1१८.१

काश्मीरेण कपर्दिपादकमलद्वंद्वार्चनोपार्जितश्रीसौभाग्ययशःप्रतापपदवी धाम्ना प्रतिष्ठापिता । (१८।१)

kāśmīreṇa kapardipādakamaladvaṃdvārcanopārjitaśrīsaubhāgyayaśaḥpratāpapadavī dhāmnā pratiṣṭhāpitā |

18.2१८.२

सेयं श्रीनरसिंहनामविदुषः स्वर्वैद्यविद्यास्थितिः प्रीत्या प्राप्तसुवर्णराजिरचना चित्रोज्ज्वला पीठिका ॥ (१८।२)

seyaṃ śrīnarasiṃhanāmaviduṣaḥ svarvaidyavidyāsthitiḥ prītyā prāptasuvarṇarājiracanā citrojjvalā pīṭhikā ||

19.1१९.१

अन्यत्र विद्यमानत्वाद् उपयोगानवेक्षणात् । (१९।१)

anyatra vidyamānatvād upayogānavekṣaṇāt |

19.2१९.२

वृथा विस्तरभीत्या च नोक्तो गुणगणो मया ॥ (१९।२)

vṛthā vistarabhītyā ca nokto guṇagaṇo mayā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RājNigh, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit