सत्त्वं रजस्तमश्चेति पुंसाम् उक्तास्त्रयो गुणाः । (१।१)

तेषु क्रमादमी दोषाः कफपित्तानिलाः स्थिताः ॥ (१।२)

सत्त्वं श्लेष्मा रजः पित्तं तमश्चापि समीरणः । (२।१)

द्रव्यस्य मानमुद्रिक्तं पुंसि पुंस्यनुवर्तते ॥ (२।२)

सत्त्वं मनोविकाशः स्यात् सत्त्वायत्ता तथा स्थितिः ॥ (३।०)

रजो रूषणमुद्रेकः कालुष्यं मतिविभ्रमः ॥ (४।०)

तमस्तिमिरम् आन्ध्यं च चित्तोन्मादश्च मूढता । (५।१)

हृदयावरणं ध्वान्तमन्धकारो विमोहनम् ॥ (५।२)

वातो गन्धवहो वायुः पवमानो महाबलः । (६।१)

स्पर्शनो गन्धवाही च पवनो मरुदाशुगः ॥ (६।२)

श्वसनो मातरिश्वा च नभस्वान्मारुतोऽनिलः । (७।१)

समीरणो जगत्प्राणः समीरश्च सदागतिः ॥ (७।२)

जवनः पृषदश्वश्च तरस्वी च प्रभञ्जनः । (८।१)

प्रधावनोऽनवस्थानो धूननो मोटनः खगः ॥ (८।२)

अन्ये ऽपि वायवो देहे नाडीचक्रप्रवाहकाः । (९।१)

मया वितत्य नोक्तास्ते ग्रन्थगौरवभीरुणा ॥ (९।२)

सत्त्वादिगुणसंभिन्नदोषत्रयवशात्मना । (१०।१)

आभ्यन्तरं च बाह्यं च स्वरूपं संनिरुच्यते ॥ (१०।२)

सत्त्वाढ्यः शुचिरास्तिकः स्थिरमतिः पुष्टाङ्गको धार्मिकः कान्तः सो ऽपि बहुप्रजः सुमधुरक्षीरादिभोज्यप्रियः । (११।१)

दाता पात्रगुणादृतो द्रुततमं वाग्मी कृपालुः समो गौरः श्यामतनुर् घनाम्बुतुहिनस्वप्नेक्षणः श्लेष्मलः ॥ (११।२)

राजसो लवणाम्लतिक्तकटुकप्रायोष्णभोजी पटुः प्रौढो नातिकृशो ऽप्यकालपलिती क्रोधप्रपञ्चान्वितः । (१२।१)

द्राघीयान् महिलाशयो वितरिता सोपाधिकं याचितो गौराङ्गः कनकादिदीप्तिललितः स्वप्नी च पित्तात्मकः ॥ (१२।२)

निद्रालुर्बहुभाषकः सुकुटिलः क्रूराशयो नास्तिकः प्रायः पर्युषितातिशीतविरसाहारैकनिष्ठो ऽलसः । (१३।१)

कार्येष्वत्यभिमानवान् असमये दाता यथेच्छं कृशः स्वप्ने व्योमगतिः सितेतरतनुर् वातूलकस् तामसः ॥ (१३।२)

सत्त्वादयो गुणा यत्र मिश्रिताः सन्ति भूयसा । (१४।१)

मिश्रप्रकृतिकः सो ऽयं विज्ञातव्यो मनीषिभिः ॥ (१४।२)

सत्त्वादिरजसा मिश्रे श्रेष्ठं सत्त्वादितामसे । (१५।१)

मध्यमं रजसा मिश्रे कनीयो गुणमिश्रणम् ॥ (१५।२)

सत्त्वं चित्तविकाशमाशु तनुते दत्ते प्रबोधं परं कालुष्यं कुरुते रजस्तु मनसः प्रस्तौति चाव्याकृतिम् । (१६।१)

आन्ध्यं हन्त हृदि प्रयच्छति तिरोधत्ते स्वतत्त्वे धियं संधत्ते जडतां च संततम् उपाधत्ते प्रमीलां तमः ॥ (१६।२)

वातः स्वैरः स्याल्लघुः शीतरूक्षः सूक्ष्मस्पर्शज्ञानकस् तोदकारी । (१७।१)

माधुर्यान्ने सो ऽभ्रकाले ऽपराह्णे प्रत्यूषे ऽन्ने याति जीर्णे च कोपम् ॥ (१७।२)

पित्तं च तिक्ताम्लरसं च सारकं चोष्णं द्रवं तीक्ष्णम् इदं मधौ बहु । (१८।१)

वर्षान्तकाले भृशम् अर्धरात्रे मध्यंदिने ऽन्नस्य जरे च कुप्यति ॥ (१८।२)

श्लेष्मा गुरुः श्लक्ष्णमृदुः स्थिरस्तथा स्निग्धः पटुः शीतजडश् च गौल्यवान् । (१९।१)

शीते वसन्ते च भृशं निशामुखे पूर्वे ऽह्नि भुक्तोपरि च प्रकुप्यति ॥ (१९।२)

दोषत्रयस्य ये भेदा वृद्धिक्षयविकल्पतः । (२०।१)

तानतः सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपार्थं समञ्जसम् ॥ (२०।२)

एकैकवृद्धौ स्युर् भेदास् त्रयो ये वृद्धिदास् त्रयः । (२१।१)

तत्राप्येकतरा ह्य् अर्थे षडेवं द्वादशैव ते ॥ (२१।२)

वृद्धान्योन्यव्यत्ययाभ्यां षट् त्रिवृद्ध्या तु सप्तमः । (२२।१)

वृद्धोऽन्योन्यो वृद्धतरः परो वृद्धतमस्त्विति ॥ (२२।२)

तारतम्येन षड्भेदास्त एवं पञ्चविंशतिः । (२३।१)

एवं क्षयेऽपि तावन्तस् ततः पञ्चाशद् ईरिताः ॥ (२३।२)

वृद्धोऽन्योन्यः समो ऽन्यश्च क्षीणस्त्विति पुनश्च षट् । (२४।१)

द्विवृद्ध्यैकक्षयाद् उक्तव्यत्ययाच्च पुनश्च षट् ॥ (२४।२)

एते द्वादशतः सर्वे द्विषष्टिः समुदाहृताः । (२५।१)

त्रिषष्टिस्त्वन्तिमो भेदस् त्रयाणां प्रकृतौ स्थितिः ॥ (२५।२)

एवं दोषत्रयस्यैतान् भेदान् विज्ञाय तत्त्वतः । (२६।१)

ततो भिषक् प्रयुञ्जीत तदवस्थोचिताः क्रियाः ॥ (२६।२)

कालस्तु वेला समयोऽप्यनेहा दिष्टश्चलश्चावसरो ऽस्थिरश्च । (२७।१)

सो ऽप्येष भूतः किल वर्तमानस्तथा भविष्यन्निति च त्रिधोक्तः ॥ (२७।२)

भूते वृत्तमतीतं च ह्यस्तनं निसृतं गतम् । (२८।१)

वर्तमाने भवच्चाद्यतनं स्यादधुनातनम् ॥ (२८।२)

अनागतं भविष्ये स्यात् श्वस्तनं च प्रगेतनम् । (२९।१)

वर्त्स्यद् वर्तिष्यमाणं च स्यादागामि च भावि च ॥ (२९।२)

साधारणं तु सामान्यं तत् सर्वत्रानुवर्तते । (३०।१)

विशेषणं विशेषश्च सकृत्स्थाने च वर्तते । (३०।२)

तुर्यं पादं चतुर्थांशम् ईषत् किंचित् तथोच्यते ॥ (३०।३)

मेरुश्रीकैलासक्रीडासङ्घाटीशोभनाम्भःश्लाघाजङ्घालश्रीगौरीगूढाङ्गं वन्दे शम्भुम् ॥ (३१।२)

शब्दोच्चारे सकलगुरुके षष्टिवर्णप्रमाणे मानं काले पलमिति दश स्यात् क्षणस्तानि तैस्तु । (३२।१)

षड्भिर् नाडी प्रहर इति ताः सप्त सार्धास् तथाहोरात्रो ज्ञेयः सुमतिभिर् असाव् अष्टभिस्तैः प्रदिष्टः ॥ (३२।२)

पक्षः स्यात्पञ्चदशभिरहोरात्रैर् उभाव् इमौ । (३३।१)

मासो द्वादशभिर्मासैः संवत्सर उदाहृतः ॥ (३३।२)

द्विशश्चैत्रादिभिर् मासैर् विज्ञेया ऋतवश्च षट् ॥ (३४।०)

त्रिभिस् त्रिभिः क्रमाद् एतैः स्यातां च विषुवायने ॥ (३५।०)

पलं विघटिका प्रोक्ता नाडी तास्तु त्रिविंशतिः । (३६।१)

नाडी तु घटिका प्रोक्ता तद्द्वयं च मुहूर्तकम् ॥ (३६।२)

यामः प्रहर इत्युक्तो दिनभागो दिनांशकः ॥ (३७।०)

अहोरात्रदिवारात्राहर्दिवाहर्निशानि च ॥ (३८।०)

घस्रो दिनोऽपि दिवसो वासरो भास्वरो दिवा ॥ (३९।०)

प्राह्णापराह्णमध्याह्नसायाह्नाः स्युस् तदंशकाः ॥ (४०।०)

प्रातर्दिनादिः प्रत्यूषो निशान्तः प्रत्युषो ऽप्युषः । (४१।१)

व्युष्टं चाहर्मुखं कल्यं प्रगे प्राह्णं प्रभातकम् ॥ (४१।२)

आतपस्तु दिनज्योतिः सूर्यालोको दिनप्रभा । (४२।१)

रविप्रकाशः प्रद्योतस् तमोरिस् तपनद्युतिः ॥ (४२।२)

रोचिर् दीप्तिर् द्युतिः शोचिस्त्विडोजो भा रुचिः प्रभा । (४३।१)

विभा लोकप्रकाशश्च तेज ओजायितं च रुक् ॥ (४३।२)

सायंसंध्या दिनान्तश्च निशादिर् दिवसात्ययः । (४४।१)

सायं पितृप्रसूश्चाथ प्रदोषः स्यान् निशामुखम् ॥ (४४।२)

छाया विभानुगा श्यामा तेजोभीरुरनातपः । (४५।१)

अभीतिर् आतपाभावो भावालीना च सा स्मृता ॥ (४५।२)

शर्वरी क्षणदा रात्रिर्निशा श्यामा तमस्विनी । (४६।१)

तमी त्रियामा शयनी क्षपा यामवती तमा ॥ (४६।२)

नक्तं निशीथिनी दोषा ताराभूषा विभावरी । (४७।१)

ज्योतिष्मती तारकिणी काली सापि कलापिनी ॥ (४७।२)

सा ज्यौत्स्नी चन्द्रिकायुक्ता तमिस्रा तु तमोऽन्विता ॥ (४८।०)

अर्धरात्रो निशीथे स्यान्मध्यरात्रश्च स स्मृतः ॥ (४९।०)

ज्योत्स्ना तु चन्द्रिका चान्द्री कौमुदी कामवल्लभा । (५०।१)

चन्द्रातपश्चन्द्रकान्ता शीतामृततरङ्गिणी ॥ (५०।२)

कान्तिस्तु सुषमा शोभा छविश्छाया विभा शुभा । (५१।१)

श्रीर् लक्ष्मीर् दक्प्रियाभिख्या भानं भातिरुमा रमा ॥ (५१।२)

तमस्तमिस्रं तिमिरं ध्वान्तं संतमसं तमः । (५२।१)

अन्धकारश्च भूछायं तच्चान्धतमसं घनम् ॥ (५२।२)

आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । (५३।१)

त्रिदोषशमनी ज्योत्स्ना सर्वव्याधिकरं तमः ॥ (५३।२)

पक्षादिः प्रथमाद्या च पक्षतिः प्रतिपच् च सा ॥ (५४।०)

पक्षान्तो ऽर्केन्दुविश्लेषः पर्व पञ्चदशी तथा । (५५।१)

द्वितीयं तु भवेत्पर्व चन्द्रार्कात्यन्तसंगमः ॥ (५५।२)

प्रतिपदमारभ्यैताः क्रमात् द्वितीयादिकाश्च पञ्चदश । (५६।१)

पक्षे तिथयो ज्ञेयाः पक्षश्च सितोऽसितो द्विविधः ॥ (५६।२)

सितस्त्वापूर्यमाणः स्यात् शुक्लश्च विशदः शुदि ॥ (५७।०)

असितो मलिनः कृष्णो बहुलो वदि च स्मृतः ॥ (५८।०)

दिवसैर्यत्र तत्रापि वसुसागरसम्मितैः । (५९।१)

भिषक्क्रियोपयोगाय मण्डलं भिषजां मतम् ॥ (५९।२)

पूर्णिमा पौर्णमासी च ज्यौत्स्नी चेन्दुमती सिता । (६०।१)

सा पूर्वानुमतिर् ज्ञेया राका स्यादुत्तरा च सा ॥ (६०।२)

दर्शस्तु स्याद् अमावास्यामावस्यार्केन्दुसंगमः । (६१।१)

सा पूर्वा तु सिनीवाली द्वितीया तु कुहूर्मता ॥ (६१।२)

मासार्धस्तु भवेत्पक्षः स पञ्चदशरात्रकः ॥ (६२।०)

द्विपक्षस् तु भवेन्मासश्चैत्राद्या द्वादशाश्च ते ॥ (६३।०)

चैत्रस्तु चैत्रिकश्चैत्री मधुः कालादिकश्च सः ॥ (६४।०)

वैशाखो माधवो राधो ज्यैष्ठः शुक्रस्तपस्तथा ॥ (६५।०)

आषाढः शुचिरुक्तः श्रावणिकः श्रावणो नभाश्चापि ॥ (६६।०)

भाद्रो भाद्रपदोऽपि प्रौष्ठपदः स्यान्नभो नभस्यश्च ॥ (६७।०)

इषस्त्वाश्वयुजश्च स्यादाश्विनः शारदश्च सः ॥ (६८।०)

कार्त्तिको बाहुलोऽपि स्याद् ऊर्जः कार्त्तिकिकश् च सः ॥ (६९।०)

मार्गः सहा मार्गशीर्ष आग्रहायणिकोऽपि सः ॥ (७०।०)

पौषस्तु पौषिकस् तैषः सहस्यो हैमनोऽपि च ॥ (७१।०)

माघस्तपाः तपस्यस्तु फाल्गुनो वत्सरान्तकः ॥ (७२।०)

चैत्रादिमासौ द्वौ द्वौ स्युर् नाम्ना षडृतवः क्रमात् ॥ (७३।०)

भवेद्वसन्तो मधुमाधवाभ्यां स्यातां तथा शुक्रशुची निदाघः । (७४।१)

नभोनभस्यौ जलदागमः स्याद् इषोर्जकाभ्यां शरदं वदन्ति ॥ (७४।२)

हेमन्तकालस्तु सहःसहस्यौ तपस्तपस्यौ शिशिरः क्रमेण । (७५।१)

मासद्विकेनेति वसन्तकाद्या धीमद्भिर् उक्ता ऋतवः षडेते ॥ (७५।२)

ऋतुराजो वसन्तः स्यात् सुरभिर्माधवो मधुः । (७६।१)

पुष्पमासः पिकानन्दः कान्तः कामरसश्च सः ॥ (७६।२)

निदाघस्तूष्मको घर्मो ग्रीष्म ऊष्मागमस्तपः । (७७।१)

तापनश्चोष्णकालः स्यादुष्णश्चोष्णागमश्च सः ॥ (७७।२)

वर्षाः प्रावृड्वर्षकालो घर्मान्तो जलदागमः । (७८।१)

मयूरोल्लासकः कान्तश्चातकाह्लादनोऽपि सः ॥ (७८।२)

शरद्वर्षावसायः स्यान्मेघान्तः प्रावृडत्ययः ॥ (७९।०)

ऊष्मापहस्तु हेमन्तः शरदन्तो हिमागमः ॥ (८०।०)

शिशिरः कम्पनः शीतो हिमकूटश्च कोटनः । (८१।१)

इत्येतन्नामतः प्रोक्तमृतुषट्कं यथाक्रमम् ॥ (८१।२)

इह सुरभिनिदाघमेघकालाः शरद्धिमशिशिरहायनाः क्रमेण । (८२।१)

प्रतिदिनमृतवः स्युर् ऊर्ध्वम् अर्कोदयसमयाद् दशकेन नाडिकानाम् ॥ (८२।२)

मकरक्रान्तिमारभ्य भानोः स्याद् उत्तरायणम् ॥ (८३।०)

कर्कटक्रमणाद् ऊर्ध्वं दक्षिणायनम् उच्यते ॥ (८४।०)

यदा तुलायां मेषे च सूर्यसंक्रमणं क्रमात् । (८५।१)

तदा विषुवती स्यातां विषुवे अपि ते स्मृते ॥ (८५।२)

कालज्ञैः षष्टिराख्याता वत्सराः प्रभवादयः । (८६।१)

शरत्संवत्सरोऽब्दश्च हायनो वत्सरः समाः ॥ (८६।२)

वसन्ते दक्षिणो वातो भवेद्वर्षासु पश्चिमः । (८७।१)

उत्तरः शारदे काले पूर्वो हैमन्तशैशिरे ॥ (८७।२)

पूर्वस्तु मधुरो वातः स्निग्धः कटुरसान्वितः । (८८।१)

गुरुर्विदाहशमनो वातदः पित्तनाशनः ॥ (८८।२)

दक्षिणः षड्रसो वायुश्चक्षुष्यो बलवर्धनः । (८९।१)

रक्तपित्तप्रशमनः सौख्यकान्तिबलप्रदः ॥ (८९।२)

पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः । (९०।१)

सद्यः प्राणापहो दुष्टः शोषकारी शरीरिणाम् ॥ (९०।२)

उत्तरः पवनः स्निग्धो मृदुर् मधुर एव च । (९१।१)

सकषायरसः शीतो दोषाणां च प्रकोपणः ॥ (९१।२)

कृत्वैकम् अवधिं तस्माद् इदं पूर्वं च पश्चिमम् । (९२।१)

इति देशौ निदिश्येते यया सा दिगिति स्मृता ॥ (९२।२)

दिगाशा च हरित्काष्ठा ककुप्सा च निदेशिनी । (९३।१)

सा च देशविभागेन दशधा परिकल्प्यते ॥ (९३।२)

ज्योतींषि तपनादीनि ज्योतिश्चक्रभ्रमीक्रमात् । (९४।१)

यतो नित्यम् उदीयन्ते सा पूर्वाख्या दिगुच्यते ॥ (९४।२)

पूर्वा च दक्षिणा चैव पश्चिमा चोत्तरापि च । (९५।१)

प्रादक्षिण्यक्रमेणैताश् चतस्रः स्युर् महादिशः ॥ (९५।२)

पूर्वा प्राची पुरो मघोन्यैन्द्री माघवती च सा । (९६।१)

शामनी दक्षिणावाची यामी वैवस्वती च सा ॥ (९६।२)

पश्चिमा तु प्रतीची स्याद्वारुणी प्रत्यगित्यपि । (९७।१)

उत्तरा दिक् तु कौबेरी दैवी सा स्यादुदीच्यपि ॥ (९७।२)

दिशोर्द्वयोर्द्वयोर्मध्ये यो भागः कोणसंज्ञकः । (९८।१)

विदिशस्ताश्चतस्रश्च प्रोक्ता उपदिशस्तथा ॥ (९८।२)

आग्नेयी स्यात् प्राच्यवाच्योस् तु मध्ये नैरृत्याख्या स्याद् अवाचीप्रतीच्योः । (९९।१)

वायव्यापि स्याद् उदीचीप्रतीच्योर् ऐशानी स्यादन्तरा प्राच्युदीच्योः ॥ (९९।२)

उपरिष्टाद् दिग् ऊर्ध्वं स्याद् अधस्ताद् अधरा स्मृता । (१००।१)

अन्तस्त्वभ्यन्तरं प्रोक्तम् अन्तरं चान्तरालकम् ॥ (१००।२)

मेअसुरेस् ओड़् लेन्ग्थ्स्पष्टस्त्वष्टयवैर्देशो मितो ज्ञेयोऽङ्गुलाह्वयः । (१०१।१)

स्याच्चतुर्विंशकैस्तैस्तु हस्तो हस्तचतुष्टयम् ॥ (१०१।२)

दण्डो दण्डैर् द्विसाहस्रैः क्रोशस्तेषां चतुष्टयम् । (१०२।१)

योजनं स्यादिति ह्य् एष देशस्योक्तो मितिक्रमः ॥ (१०२।२)

मेअसुरेस् ओड़् वोलुमेइति प्रस्तावतो वैद्यस्योपयुक्ततया मया । (१०३।१)

परिमाणं तथोन्मानमिति द्वितयम् ईर्यते ॥ (१०३।२)

धान्ये सा निष्टिका पुंसो यत्तु मुष्टिचतुष्टयम् । (१०४।१)

तद्द्वयेनाष्टिका ज्ञेया कुडवस्तद्द्वयेन तु ॥ (१०४।२)

प्रस्थस्तु तच्चतुष्केण तच्चतुष्केण चाढकी । (१०५।१)

ताश् चतस्रो भवेद्द्रोणः खारी तेषां तु विंशतिः ॥ (१०५।२)

wएइघ्त् उनित्स्गोधूमद्वितयोन्मितिस्तु कथिता गुञ्जा तया सार्धया वल्लो वल्लचतुष्टयेन भिषजां माषो मतस् तच् चतुः । (१०६।१)

निष्को निष्कयुगं तु सार्धम् उदितः कर्षः पलं तच् चतुस् तद्वत् तच्छतकेन चाथ च तुला भारस्तुलाविंशतिः ॥ (१०६।२)

इत्थं सत्त्वरजस्तमस्त्रिगुणिकानुक्रान्तदोषत्रयप्रक्रान्तोचितकालदेशकलनाभिख्यानसुख्यापितम् । (१०७।१)

वर्गं स्वर्गसभासु भास्वरभिषग्वर्यातिवीर्यामयध्वंसाश्चर्यकरीं प्रयाति मतिमानेनं पठित्वा प्रथाम् ॥ (१०७।२)

संग्रामोत्संगरिङ्गत्तुरगसुरपटोद्धूतधात्रीरजोभिः संरम्भं याति सान्द्रे तमसि किल शमं यद्द्विषां याति सत्त्वम् । (१०८।१)

तस्यैषोऽप्येकविंशः श्रयति खलु कृतौ नामनिर्माणचूडारत्नापीडे प्रशान्तिं नरहरिकृतिनः को ऽपि सत्त्वादिवर्गः ॥ (१०८।२)