नानाक्षौणीजनानाजलमृगसहितं निर्झरव्रातशीतं शैलाकीर्णं कनीयः कुररमुखखगालङ्कृतं ताम्रभूमि । (१।१)

बिभ्रद् व्रीह्यादिकं यत् स्थलम् अतिविपुलं नीरसं यत् त्व् अनुष्णं पित्तघ्नं श्लेष्मवातप्रदम् उदररुजापामदं स्याद् अनूपम् ॥ (१।२)

तच् चोक्तकृत्स्ननिजलक्षणधारिभूरिच्छायावृतान्तरवहद् बहुवारिमुख्यम् । (२।१)

ईषत् प्रकाशसलिलं यदि मध्यमं तत् एतच् च नातिबहलाम्बु भवेत् कनीयः ॥ (२।२)

यत्रानूपविपर्ययस् तनुतृणास्तीर्णा धरा धूसरा मुद्गव्रीहियवादिधान्यफलदा तीव्रोष्मवत्य् उत्तमा । (३।१)

प्रायः पित्तविवृद्धिर् उद्धतबलाः स्युर् नीरजः प्राणिनो गावो ऽजाश् च पयः क्षरन्ति बहु तत्कूपे जलं जाङ्गलम् ॥ (३।२)

एतच् च मुख्यम् उदितं स्वगुणैः समग्रम् अल्पाल्पभूरुहयुतं यदि मध्यमं तत् । (४।१)

तच् चापि कूपखनने सुलभाम्बु यत् तज् ज्ञेयं कनीय इति जाङ्गलकं त्रिरूपम् ॥ (४।२)

लक्ष्मोन्मीलति यत्र किंचिद् उभयोस् तज् जाङ्गलानूपयोर् गोधूमोल्वणयावनालविलसन्माषादिधान्योद्भवः । (५।१)

नानावर्णम् अशेषजन्तुसुखदं देशं बुधा मध्यमं दोषोद्भूतिविकोपशान्तिसहितं साधारणं तं विदुः ॥ (५।२)

तच् च साधारणं द्वेधानूपजाङ्गलयोः परम् । (६।१)

यत्र यत्र गुणाधिक्यं तत्र तस्य गुणं भजेत् ॥ (६।२)

मुख्यं तद्देशवैषम्यान् नास्ति साधारणं क्वचित् । (७।१)

सूक्ष्मत्वाल् लक्ष्म तत्त्वस्य तद्विधैर् वेदम् इष्यते ॥ (७।२)

क्षेत्रभेदं प्रवक्ष्यामि शिवेनाख्यातम् अञ्जसा । (८।१)

ब्राह्मं क्षात्रं च वैश्यीयं शौद्रं चेति यथाक्रमात् ॥ (८।२)

तत्र क्षेत्रे ब्रह्मभूमीरुहाढ्यं वारिस्फारं यत् कुशाङ्कूरकीर्णम् । (९।१)

रम्यं यच् च श्वेतमृत्स्नासमेतं तद् व्याचष्टे ब्राह्मम् इत्य् अष्टमूर्तिः ॥ (९।२)

ताम्रभूमिवलयं विभूधरं यन् मृगेन्द्रमुखसंकुलं कुलम् । (१०।१)

घोरघोषि खदिरादिदुर्गमं क्षात्रम् एतद् उदितं पिनाकिना ॥ (१०।२)

शातकुम्भनिभभूमिभास्वरं स्वर्णरेणुनिचितं विधानवत् । (११।१)

सिद्धकिंनरसुपर्वसेवितं वैश्यम् आख्यद् इदम् इन्दुशेखरः ॥ (११।२)

श्यामस्थलाढ्यं बहुशस्यभूतिदं लसत्तृणैर् बब्बुलवृक्षवृद्धिदम् । (१२।१)

धान्योद्भवैः कर्षकलोकहर्षदं जगाद शौद्रं जगतौ वृषध्वजः ॥ (१२।२)

द्रव्यं क्षेत्राद् उदितम् अनघं ब्राह्म तत् सिद्धिदायि क्षत्राद् उत्थं वलिपलितजिद् विश्वरोगापहारि । (१३।१)

वैश्याज् जातं प्रभवतितरां धातुलोहादिसिद्धौ शौद्राद् एतज् जनितम् अखिलव्याधिविद्रावकं द्राक् ॥ (१३।२)

ब्रह्मा शक्रः किंनरेशस् तथा भूर् इत्य् एतेषां देवताः स्युः क्रमेण । (१४।१)

प्रोक्तास् तत्र प्राग् उमावल्लभेन प्रत्येकं ते पञ्च भूतानि वक्ष्ये ॥ (१४।२)

पीतस्फुरद्वलयशर्करिलाश्मरम्यं पीतं यद् उत्तममृगं चतुरस्रभूतम् । (१५।१)

प्रायश् च पीतकुसुमान्वितवीरुदादि तत् पार्थिवं कठिनम् उद्यद् अशेषतस् तु ॥ (१५।२)

अर्धचन्द्राकृतिश्वेतं कमलाभं दृषच्चितम् । (१६।१)

नदीनदजलाकीर्णम् आप्यं तत् क्षेत्रम् उच्यते ॥ (१६।२)

खदिरादिद्रुमाकीर्णं भूरिचित्रकवेणुकम् । (१७।१)

त्रिकोणं रक्तपाषाणं क्षेत्रं तैजसम् उत्तमम् ॥ (१७।२)

धूम्रस्थलं धूम्रदृषत्परीतं षट्कोणकं तूर्णमृगावकीर्णम् । (१८।१)

शाकैस् तृणैर् अञ्चितरूक्षवृक्षकं प्रकारम् एतत् खलु वायवीयम् ॥ (१८।२)

नानावर्णं वर्तुलं तत् प्रशस्तं प्रायः शुभ्रं पर्वताकीर्णम् उच्चैः । (१९।१)

यच् च स्थानं पावनं देवतानां प्राह क्षेत्रं त्रीक्षणस् त्व् आन्तरिक्षम् ॥ (१९।२)

द्रव्यं व्याधिहरं बलातिशयकृत् स्वादु स्थिरं पार्थिवं स्याद् आप्यं कटुकं कषायम् अखिलं शीतं च पित्तापहम् । (२०।१)

यत् तिक्तं लवणं च दीप्यमरुजिच् चोष्णं च तत् तैजसं वायव्यं तु हिमोष्णम् अम्लम् अबलं स्यान् नाभसं नीरसम् ॥ (२०।२)

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रो ऽस्माद् ईश्वरो ऽथ सदाशिवः । (२१।१)

इत्य् एताः कमतः पञ्च क्षेत्रभूताधिदेवताः ॥ (२१।२)

जित्वा जवाद् अजरसैन्यम् इहाजहार वीरः पुरा युधि सुधाकलशं गरुत्मान् । (२२।१)

कीर्णैस् तदा भुवि सुधाशकलैः किलासीद् वृक्षादिकं सकलम् अस्य सुधांशुर् ईशः ॥ (२२।२)

तत्रोत्पन्नास् तूत्तमे क्षेत्रभागे विप्रीयादौ विप्रुषो यत्र यत्र । (२३।१)

क्षौणीजादिद्रव्यभूयं प्रपन्नास् तास् ताः संज्ञा बिभ्रते तत्र भूयः ॥ (२३।२)

एवं क्षेत्रानुगुण्येन तज्जा विप्रादिवर्णिनः । (२४।१)

यदि वा लक्षणं वक्ष्याम्य् अमोहाय मनीषिणाम् ॥ (२४।२)

किसलयकुसुमे प्रकाण्डशाखादिषु विशदेषु वदन्ति विप्रम् एतान् । (२५।१)

नरपतिमतिलोहितेषु वैश्यं कनकनिभेषु सितेतरेषु शूद्रम् ॥ (२५।२)

विप्रादिजातिसम्भूतान् विप्रादिष्व् एव योजयेत् । (२६।१)

गुणाढ्यान् अपि वृक्षादीन् प्रातिलोम्यं न चाचरेत् ॥ (२६।२)

विप्रो विप्राद्येषु वर्णेषु राजा राजन्यादौ वैश्यमुख्येषु वैश्यः । (२७।१)

शूद्रः शूद्राद्येषु शस्तं गुणाढ्यं द्रव्यं नैव प्रातिलोम्येन किंचित् ॥ (२७।२)

द्रव्यं यद् अङ्कूरजम् आहुर् आर्यास् तत् ते पुनः पञ्चविधं वदन्ति । (२८।१)

वनस्पतिश् चापि स एव वानस्पत्यः क्षुपो वीरुद् अथौषधीश् च ॥ (२८।२)

ज्ञेयः सो ऽत्र वनस्पतिः फलति यः पुष्पैर् विना तैः फलं वानस्पत्य इति स्मृतस् तनुर् असौ ह्रस्वः क्षुपः कथ्यते । (२९।१)

या वेल्लत्य् अगमादिसंश्रयवशाद् एषा तु वल्ली मता शाल्यादिः पुनर् ओषधिः फलपरीपाकावसानान्विता ॥ (२९।२)

स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रैविध्यं स्थावरेष्व् अपि । (३०।१)

शृणु वक्ष्यामि तल्लक्ष्म व्यक्तम् अत्र यथाक्रमम् ॥ (३०।२)

इक्षुवेणुतरुवीरुदादयः स्कन्धकाण्डफलपुष्पपल्लवैः । (३१।१)

स्निग्धदीर्घतनुतामनोरमास् ताः स्त्रियः खलु मता विपश्चिताम् ॥ (३१।२)

यत्र पुष्पप्रवालादि नातिदीर्घं न चाल्पकम् । (३२।१)

स्थूलं परुषम् इत्य् एष पुमान् उक्तो मनीषिभिः ॥ (३२।२)

स्त्रीपुंसयोर् यत्र विभाति लक्ष्म द्वयोर् अपि स्कन्धफलादिकेषु । (३३।१)

संदेहदं नैकतरावधारि नपुंसकं तद्विबुधा वदन्ति ॥ (३३।२)

द्रव्यं पुमान् स्याद् अखिलस्य जन्तोर् आरोग्यदं तद्बलवर्धनं च । (३४।१)

स्त्री दुर्बला स्वल्पगुणा गुणाढ्या स्त्रीष्व् एव न क्वापि नपुंसकः स्यात् ॥ (३४।२)

यदि स्त्रियः स्त्रीषु कृता गुणाढ्याः क्लीबानि तु क्लीबशरीरभाजाम् । (३५।१)

सदा च सर्वत्र पुमान् प्रयुक्तौ गुणावहश् चेति च केचिद् आहुः ॥ (३५।२)

क्षुत्पिपासा च निद्रा च वृक्षादिष्व् अपि लक्ष्यते । (३६।१)

मृज्जलादानतस् त्व् आद्ये पर्णसंकोचितान्तिमा ॥ (३६।२)

यत्काठिन्ये सा क्षितिर्योद्भवो ऽम्भस्तेजस्तूष्मा वर्धते यत् स वातः । (३७।१)

यद् यच् छिद्रं तन् नभः स्थावराणाम् इत्य् एतेषां पञ्चभूतात्मकत्वम् ॥ (३७।२)

इत्थं देशगुणस्वरूपकथनप्रक्रान्तकान्तारजक्षेत्रद्रव्यगुणान्वयक्रमम् इमं वर्गं पठित्वा नरः । (३८।१)

प्राप्नोत्य् आशु भिषक् प्रयोगविषयप्रावीण्यपारीणताहंकुर्वाणसुपर्वसंसदगदङ्कारक्रियाकौशलम् ॥ (३८।२)

असूत सुतम् ईश्वरः श्रुतयशा यम् अष्टादशप्रभेदविधवाङ्मयाम्बुनिधिपारपारीणधीः । (३९।१)

अमुष्य नृहरीशितुः कृतिवरस्य वर्गः कृतावसावगमदादिमः सदभिधानचूडामणौ ॥ (३९।२)