RājNigh, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
मेदाद्वयम् ऋद्धिवृद्धी धूम्रपत्त्रा प्रसारणी ॥ (१।२)
medādvayam ṛddhivṛddhī dhūmrapattrā prasāraṇī ||
चतुष्पाषाणभेदः स्यात् कन्या बर्हिशिखा तथा । (२।१)
catuṣpāṣāṇabhedaḥ syāt kanyā barhiśikhā tathā |
ब्राह्मी द्विधा च वन्दाकः कुलत्था तण्डुलीयकः । (३।१)
brāhmī dvidhā ca vandākaḥ kulatthā taṇḍulīyakaḥ |
चिविल्लो नागशुण्डी च कुटुम्बी स्थलपद्मिनी ॥ (३।२)
civillo nāgaśuṇḍī ca kuṭumbī sthalapadminī ||
जम्बूश् च नागदन्ती च विष्णुक्रान्ता कुणञ्जरः । (४।१)
jambūś ca nāgadantī ca viṣṇukrāntā kuṇañjaraḥ |
क्षुद्राम्लिका च लज्जाह्वी हंसपादी च काथरा । (५।१)
kṣudrāmlikā ca lajjāhvī haṃsapādī ca kātharā |
पुनर्नवात्रयं प्रोक्तं वसुको द्विविधः स्मृतः ॥ (५।२)
punarnavātrayaṃ proktaṃ vasuko dvividhaḥ smṛtaḥ ||
सर्पिणी चालिर् मत्स्याक्षी गुण्डालावनिपाटली । (६।१)
sarpiṇī cālir matsyākṣī guṇḍālāvanipāṭalī |
स्यात् पाण्डुरफली श्वेता ब्रह्मदण्डी द्रवन्तिका ॥ (६।२)
syāt pāṇḍuraphalī śvetā brahmadaṇḍī dravantikā ||
द्रोणपुष्पीद्वयं चैव झण्डूर् गोरक्षदुग्धिका । (७।१)
droṇapuṣpīdvayaṃ caiva jhaṇḍūr gorakṣadugdhikā |
नवबाणमिताः क्षुद्रक्षुपाः प्रोक्ता यथाक्रमात् ॥ (७।२)
navabāṇamitāḥ kṣudrakṣupāḥ proktā yathākramāt ||
पर्पटपर्पटश् चरको रेणुस् तृष्णारिः खरको रजः । (८।१)
parpaṭaparpaṭaś carako reṇus tṛṣṇāriḥ kharako rajaḥ |
शीतः शीतप्रियः पांशुः कल्पाङ्गी वर्मकण्टकः ॥ (८।२)
śītaḥ śītapriyaḥ pāṃśuḥ kalpāṅgī varmakaṇṭakaḥ ||
पित्तारिः कटुपत्त्रश् च कवचो ऽष्टादशाभिधः ॥ (९।२)
pittāriḥ kaṭupattraś ca kavaco 'ṣṭādaśābhidhaḥ ||
पर्पटः शीतलस् तिक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः । (१०।१)
parpaṭaḥ śītalas tiktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ |
जीवकजीवको जीवनो जीव्यः शृङ्गाह्वः प्राणदः प्रियः । (११।१)
jīvakajīvako jīvano jīvyaḥ śṛṅgāhvaḥ prāṇadaḥ priyaḥ |
चिरजीवी च मधुरो मङ्गल्यः कूर्चशीर्षकः ॥ (११।२)
cirajīvī ca madhuro maṅgalyaḥ kūrcaśīrṣakaḥ ||
ह्रस्वाङ्गो वृद्धिदश् चोक्तो ह्य् आयुष्मान् जीवदस् तथा । (१२।१)
hrasvāṅgo vṛddhidaś cokto hy āyuṣmān jīvadas tathā |
दीर्घायुर् बलदश् चैव नामान्य् एतानि षोडश ॥ (१२।२)
dīrghāyur baladaś caiva nāmāny etāni ṣoḍaśa ||
क्षयदाहज्वरान् हन्ति शुक्रश्लेष्मविवर्धनः ॥ (१३।२)
kṣayadāhajvarān hanti śukraśleṣmavivardhanaḥ ||
ऋषभऋषभो गोपतिर् धीरो विषाणी धूर्द्धरो वृषः । (१४।१)
ṛṣabhaṛṣabho gopatir dhīro viṣāṇī dhūrddharo vṛṣaḥ |
ककुद्मान् पुङ्गवो वोढा शृङ्गी धुर्यश् च भूपतिः ॥ (१४।२)
kakudmān puṅgavo voḍhā śṛṅgī dhuryaś ca bhūpatiḥ ||
कामी ऋक्षप्रियश् चोक्षा लाङ्गुली गौश् च बन्धुरः । (१५।१)
kāmī ṛkṣapriyaś cokṣā lāṅgulī gauś ca bandhuraḥ |
श्रावणीश्रावणी स्यान् मुण्डितिका भिक्षुः श्रवणशीर्षिका । (१७।१)
śrāvaṇīśrāvaṇī syān muṇḍitikā bhikṣuḥ śravaṇaśīrṣikā |
श्रावणी तु कषाया स्यात् कटूष्णा कफपित्तनुत् । (१८।१)
śrāvaṇī tu kaṣāyā syāt kaṭūṣṇā kaphapittanut |
महाश्रावणिकामहाश्रावणिकान्या सा महामुण्डी च लोचनी । (१९।१)
mahāśrāvaṇikāmahāśrāvaṇikānyā sā mahāmuṇḍī ca locanī |
छिन्ना ग्रन्थिनिका माता स्थविरा लोभनी तथा । (२०।२)
chinnā granthinikā mātā sthavirā lobhanī tathā |
भूकदम्बो ऽलम्बुषा स्याद् इति सप्तदशाह्वया ॥ (२०।३)
bhūkadambo 'lambuṣā syād iti saptadaśāhvayā ||
महामुण्ड्य् उष्णतिक्ता च ईषद् गौल्या मरुच्छिदा । (२१।१)
mahāmuṇḍy uṣṇatiktā ca īṣad gaulyā marucchidā |
मेदामेदा वसा मणिच्छिद्रा जीवनी शल्यपर्णिका । (२२।१)
medāmedā vasā maṇicchidrā jīvanī śalyaparṇikā |
नखच्छेद्या हिमा रङ्गा मध्यदेशे प्रजायते ॥ (२२।२)
nakhacchedyā himā raṅgā madhyadeśe prajāyate ||
स्निग्धा मेदोद्रवा साध्वी शल्यदा बहुरन्ध्रिका । (२३।२)
snigdhā medodravā sādhvī śalyadā bahurandhrikā |
महामेदामहामेदा वसुच्छिद्रा जीवनी पांशुरागिणी । (२५।१)
mahāmedāmahāmedā vasucchidrā jīvanī pāṃśurāgiṇī |
देवगन्धा महाच्छिद्रा ऋक्षार्हा रुद्रसंमिता । (२६।१)
devagandhā mahācchidrā ṛkṣārhā rudrasaṃmitā |
मेदापि शुक्लकन्दः स्यान् मेदोधातुम् इव स्रवेत् ॥ (२६।३)
medāpi śuklakandaḥ syān medodhātum iva sravet ||
महामेदा हिमा रुच्या कफशुक्रप्रवृद्धिकृत् । (२७।१)
mahāmedā himā rucyā kaphaśukrapravṛddhikṛt |
हन्ति दाहास्रपित्तानि क्षयवातज्वरं च सा ॥ (२७।२)
hanti dāhāsrapittāni kṣayavātajvaraṃ ca sā ||
ऋद्धिऋद्धिः सिद्धिः प्राणदा जीवदात्री सिद्धा योग्या चेतनीया रथाङ्गी । (२८।१)
ṛddhiṛddhiḥ siddhiḥ prāṇadā jīvadātrī siddhā yogyā cetanīyā rathāṅgī |
मङ्गल्या स्याल् लोककान्ता यशस्या जीवश्रेष्ठा द्वादशाह्वा क्रमेण ॥ (२८।२)
maṅgalyā syāl lokakāntā yaśasyā jīvaśreṣṭhā dvādaśāhvā krameṇa ||
वृद्धिवृद्धिस् तुष्टिः पुष्टिदा वृद्धिदात्री मङ्गल्या श्रीः सम्पद् आशीर् जनेष्टा । (२९।१)
vṛddhivṛddhis tuṣṭiḥ puṣṭidā vṛddhidātrī maṅgalyā śrīḥ sampad āśīr janeṣṭā |
लक्ष्मीर् भूतिर् मुत् सुखं जीवभद्रा स्याद् इत्य् एषा लोकसंज्ञा क्रमेण ॥ (२९।२)
lakṣmīr bhūtir mut sukhaṃ jīvabhadrā syād ity eṣā lokasaṃjñā krameṇa ||
ऋद्धिर् वृद्धिश् च कन्दौ द्वौ भवतः कोशयामले । (३०।१)
ṛddhir vṛddhiś ca kandau dvau bhavataḥ kośayāmale |
श्वेतरोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः ॥ (३०।२)
śvetaromānvitaḥ kando latājātaḥ sarandhrakaḥ ||
तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर् वामावर्तफला च सा । (३१।१)
tūlagranthisamā ṛddhir vāmāvartaphalā ca sā |
वृद्धिस् तु दक्षिणावर्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः ॥ (३१।२)
vṛddhis tu dakṣiṇāvartaphalā proktā maharṣibhiḥ ||
ऋद्धिर् वृद्धिश् च मधुरा सुस्निग्धा तिक्तशीतला । (३२।१)
ṛddhir vṛddhiś ca madhurā susnigdhā tiktaśītalā |
प्रयोगेष्व् अनयोर् एकं यथालाभं प्रयोजयेत् । (३३।१)
prayogeṣv anayor ekaṃ yathālābhaṃ prayojayet |
यत्र द्वयानुसृष्टिः स्याद् द्वयम् अप्य् अत्र योजयेत् ॥ (३३।२)
yatra dvayānusṛṣṭiḥ syād dvayam apy atra yojayet ||
धूम्रपत्त्राधूम्रपत्त्रा तु धूम्राह्वा सुलभा तु स्वयम्भुवा । (३४।१)
dhūmrapattrādhūmrapattrā tu dhūmrāhvā sulabhā tu svayambhuvā |
गृध्रपत्त्रा च गृध्राणी क्रिमिघ्नी स्त्रीमलापहा ॥ (३४।२)
gṛdhrapattrā ca gṛdhrāṇī krimighnī strīmalāpahā ||
धूम्रपत्त्रा रसे तिक्ता शोफघ्नी क्रिमिनाशिनी । (३५।१)
dhūmrapattrā rase tiktā śophaghnī krimināśinī |
प्रसारणीप्रसारणी सुप्रसरा सारणी सरणी सरा । (३६।१)
prasāraṇīprasāraṇī suprasarā sāraṇī saraṇī sarā |
चन्द्रवल्ली प्रभद्रा च ज्ञेया पञ्चदशाह्वया ॥ (३७।२)
candravallī prabhadrā ca jñeyā pañcadaśāhvayā ||
पाषाणभेदकपाषाणभेदको ऽश्मघ्नः शिलाभेदो ऽश्मभेदकः । (३९।१)
pāṣāṇabhedakapāṣāṇabhedako 'śmaghnaḥ śilābhedo 'śmabhedakaḥ |
तृड्दाहमूत्रकृच्छ्रघ्नः शीतलश् चाश्मरीहरः ॥ (४०।२)
tṛḍdāhamūtrakṛcchraghnaḥ śītalaś cāśmarīharaḥ ||
वटपत्त्रीअन्या तु वटपत्त्री स्याद् अन्या चैरावती च सा । (४१।१)
vaṭapattrīanyā tu vaṭapattrī syād anyā cairāvatī ca sā |
वटपत्त्री हिमा गौल्या मेहकृच्छ्रविनाशिनी । (४२।१)
vaṭapattrī himā gaulyā mehakṛcchravināśinī |
श्वेताअन्या श्वेता शिलावल्का शिलाजा शैलवल्कला । (४३।१)
śvetāanyā śvetā śilāvalkā śilājā śailavalkalā |
वल्कला शैलगर्भाह्वा शिलात्वक् सप्तनामिका ॥ (४३।२)
valkalā śailagarbhāhvā śilātvak saptanāmikā ||
शिलावल्कं हिमं स्वादु मेहकृच्छ्रविनाशनम् । (४४।१)
śilāvalkaṃ himaṃ svādu mehakṛcchravināśanam |
क्षुद्रपाषाणभेदक्षुद्रपाषाणभेदान्या चतुष्पत्त्री च पार्वती । (४५।१)
kṣudrapāṣāṇabhedakṣudrapāṣāṇabhedānyā catuṣpattrī ca pārvatī |
नागभूर् अश्मकेतुश् च गिरिभूः कन्दरोद्भवा ॥ (४५।२)
nāgabhūr aśmaketuś ca giribhūḥ kandarodbhavā ||
क्षुद्रपाषाणभेदा तु व्रणकृच्छ्राश्मरीहरा ॥ (४६।२)
kṣudrapāṣāṇabhedā tu vraṇakṛcchrāśmarīharā ||
गृहकन्यागृहकन्या कुमारी च कन्यका दीर्घपत्त्रिका । (४७।१)
gṛhakanyāgṛhakanyā kumārī ca kanyakā dīrghapattrikā |
कण्टकप्रावृता वीरा भृङ्गेष्टा विपुलस्रवा । (४८।१)
kaṇṭakaprāvṛtā vīrā bhṛṅgeṣṭā vipulasravā |
ब्रह्मघ्नी तरुणी रामा कपिला चाम्बुधिस्रवा । (४८।२)
brahmaghnī taruṇī rāmā kapilā cāmbudhisravā |
बर्हिचूडाबर्हिचूडा तु शिखिनी शिखालुः सुशिखा शिखा । (५०।१)
barhicūḍābarhicūḍā tu śikhinī śikhāluḥ suśikhā śikhā |
बर्हिचूडा रसे स्वादुर् मूत्रकृच्छ्रविनाशिनी । (५१।१)
barhicūḍā rase svādur mūtrakṛcchravināśinī |
क्षीरिणीक्षीरिणी काञ्चनक्षीरी कर्षणी कटुपर्णिका । (५२।१)
kṣīriṇīkṣīriṇī kāñcanakṣīrī karṣaṇī kaṭuparṇikā |
स्वर्णक्षीरीस्वर्णक्षीरी स्वर्णदुग्धा स्वर्णाह्वा रुक्मिणी तथा । (५५।१)
svarṇakṣīrīsvarṇakṣīrī svarṇadugdhā svarṇāhvā rukmiṇī tathā |
सुवर्णा हेमदुग्धी च हेमक्षीरी च काञ्चनी ॥ (५५।२)
suvarṇā hemadugdhī ca hemakṣīrī ca kāñcanī ||
स्वर्णक्षीरी हिमा तिक्ता क्रिमिपित्तकफापहा । (५६।१)
svarṇakṣīrī himā tiktā krimipittakaphāpahā |
त्रायमाणात्रायमाणा कृतत्राणा त्रायन्ती त्रायमाणिका । (५७।१)
trāyamāṇātrāyamāṇā kṛtatrāṇā trāyantī trāyamāṇikā |
रुदन्तीस्याद् रुदन्ती स्रवत्तोया संजीवन्य् अमृतस्रवा । (६०।१)
rudantīsyād rudantī sravattoyā saṃjīvany amṛtasravā |
रोमाञ्चिका महामांसी चणपत्त्री सुधास्रवा ॥ (६०।२)
romāñcikā mahāmāṃsī caṇapattrī sudhāsravā ||
चणपत्त्रसमं पत्त्रं क्षुपं चैव तथाम्लकम् । (६२।१)
caṇapattrasamaṃ pattraṃ kṣupaṃ caiva tathāmlakam |
ब्राह्मीब्राह्मी सरस्वती सौम्या सुरश्रेष्ठा सुवर्चला । (६३।१)
brāhmībrāhmī sarasvatī saumyā suraśreṣṭhā suvarcalā |
स्वायम्भुवी सोमलता सुरेज्या ब्रह्मकन्यका । (६४।१)
svāyambhuvī somalatā surejyā brahmakanyakā |
मण्डूकमाता मत्स्याक्षी मण्डूकी सुरसा तथा ॥ (६४।२)
maṇḍūkamātā matsyākṣī maṇḍūkī surasā tathā ||
ब्राह्मी हिमा कषाया च तिक्ता वातास्रपित्तजित् । (६६।१)
brāhmī himā kaṣāyā ca tiktā vātāsrapittajit |
बुद्धिं प्रज्ञां च मेधां च कुर्याद् आयुष्यवर्धनी ॥ (६६।२)
buddhiṃ prajñāṃ ca medhāṃ ca kuryād āyuṣyavardhanī ||
लघुब्राह्मीब्राह्मी तु क्षुद्रपत्त्रान्या लघुब्राह्मी जलोद्भवा । (६७।१)
laghubrāhmībrāhmī tu kṣudrapattrānyā laghubrāhmī jalodbhavā |
ब्राह्मी तिक्तरसोष्णा च सरा वातामशोफजित् ॥ (६७।२)
brāhmī tiktarasoṣṇā ca sarā vātāmaśophajit ||
वन्दाकवन्दाकः पादपरुहा शिखरी तरुरोहिणी । (६८।१)
vandākavandākaḥ pādaparuhā śikharī tarurohiṇī |
कामिनी तरुरुट् श्यामा द्रुपदी षोडशाभिधाः ॥ (६९।२)
kāminī taruruṭ śyāmā drupadī ṣoḍaśābhidhāḥ ||
वश्यादिसिद्धिदो वृष्यः कषायश् च रसायनः ॥ (७०।२)
vaśyādisiddhido vṛṣyaḥ kaṣāyaś ca rasāyanaḥ ||
कुलत्थाकुलत्था दृक्प्रसादा च ज्ञेयारण्यकुलत्थिका । (७१।१)
kulatthākulatthā dṛkprasādā ca jñeyāraṇyakulatthikā |
कुलत्थिका कटुस् तिक्ता स्याद् अर्शःशूलनाशनी । (७२।१)
kulatthikā kaṭus tiktā syād arśaḥśūlanāśanī |
तण्डुलीयतण्डुलीयस् तु भण्डीरस् तण्डुली तण्डुलीयकः । (७३।१)
taṇḍulīyataṇḍulīyas tu bhaṇḍīras taṇḍulī taṇḍulīyakaḥ |
ग्रन्थिलो बहुवीर्यश् च मेघनादो घनस्वनः ॥ (७३।२)
granthilo bahuvīryaś ca meghanādo ghanasvanaḥ ||
सुशाकः पथ्यशाकश् च स्फूर्जथुः स्वनिताह्वयः । (७४।१)
suśākaḥ pathyaśākaś ca sphūrjathuḥ svanitāhvayaḥ |
वीरस् तण्डुलनामा च पर्यायाश् च चतुर्दश ॥ (७४।२)
vīras taṇḍulanāmā ca paryāyāś ca caturdaśa ||
रुचिकृद् दीपनः पथ्यः पित्तदाहभ्रमापहः ॥ (७५।२)
rucikṛd dīpanaḥ pathyaḥ pittadāhabhramāpahaḥ ||
चिविल्लिकाचिविल्लिका रक्तदला खरच्छदा स्यात् क्षुद्रघोली मधुमालपत्त्रिका । (७६।१)
civillikācivillikā raktadalā kharacchadā syāt kṣudragholī madhumālapattrikā |
चिविल्लिका चैव कटुः कषायिका ज्वरे ऽतिसारे च हिता रसायनी ॥ (७६।२)
civillikā caiva kaṭuḥ kaṣāyikā jvare 'tisāre ca hitā rasāyanī ||
हस्तिशुण्डीहस्तिशुण्डी महाशुण्डी शुण्डी घूसरपत्त्रिका । (७७।१)
hastiśuṇḍīhastiśuṇḍī mahāśuṇḍī śuṇḍī ghūsarapattrikā |
हस्तिशुण्डी कटूष्णा स्यात् संनिपातज्वरापहा ॥ (७७।२)
hastiśuṇḍī kaṭūṣṇā syāt saṃnipātajvarāpahā ||
कुटुम्बिनीकुटुम्बिनी पयस्या च क्षीरिणी जलकामुका । (७८।१)
kuṭumbinīkuṭumbinī payasyā ca kṣīriṇī jalakāmukā |
वक्रशल्या दुराधर्षा क्रूरकर्मा झिरिण्टिका ॥ (७८।२)
vakraśalyā durādharṣā krūrakarmā jhiriṇṭikā ||
विख्याता किल विद्वद्भिर् एषा द्वादशनामभिः ॥ (७९।२)
vikhyātā kila vidvadbhir eṣā dvādaśanāmabhiḥ ||
कुटुम्बिनी तु मधुरा ग्राहिणी कफपित्तनुत् । (८०।१)
kuṭumbinī tu madhurā grāhiṇī kaphapittanut |
स्थलपद्मीस्थलपद्मी तु पद्माह्वा चारटी पद्मचारिणी । (८१।१)
sthalapadmīsthalapadmī tu padmāhvā cāraṭī padmacāriṇī |
सुगन्धमूलाम्बुरुहा लक्ष्मीश्रेष्ठा सुपुष्करा ॥ (८१।२)
sugandhamūlāmburuhā lakṣmīśreṣṭhā supuṣkarā ||
ज्ञेया पुष्करिणी चैव पुष्कराद्या च पर्णिका । (८२।२)
jñeyā puṣkariṇī caiva puṣkarādyā ca parṇikā |
पुष्करादियुता नाडी प्रोक्ता पञ्चदशाह्वया ॥ (८२।३)
puṣkarādiyutā nāḍī proktā pañcadaśāhvayā ||
स्थलपद्मी:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्थलादिपद्मिनी गौल्या तिक्ता शीता च वान्तिनुत् । (८३।१)
sthalapadmī:: medic. propertiessthalādipadminī gaulyā tiktā śītā ca vāntinut |
जम्बूजम्बूर् जाम्बवती वृत्ता वृत्तपुष्पा च जाम्बवी । (८४।१)
jambūjambūr jāmbavatī vṛttā vṛttapuṣpā ca jāmbavī |
ज्ञेया जम्बूस् त्रिदोषघ्नी तीक्ष्णोष्णा कटुतिक्तका । (८५।१)
jñeyā jambūs tridoṣaghnī tīkṣṇoṣṇā kaṭutiktakā |
नागदन्तीनागदन्ती श्वेतघण्टा मधुपुष्पा विशोधनी । (८६।१)
nāgadantīnāgadantī śvetaghaṇṭā madhupuṣpā viśodhanī |
नागस्फोता विशालाक्षी नागच्छत्रा विचक्षणा ॥ (८६।२)
nāgasphotā viśālākṣī nāgacchatrā vicakṣaṇā ||
सर्पपुष्पी शुक्लपुष्पी स्वादुका शीतदन्तिका । (८७।१)
sarpapuṣpī śuklapuṣpī svādukā śītadantikā |
विष्णुक्रान्ताविष्णुक्रान्ता हरिक्रान्ता नीलपुष्पापराजिता । (८९।१)
viṣṇukrāntāviṣṇukrāntā harikrāntā nīlapuṣpāparājitā |
नीलक्रान्ता सतीना च विक्रान्ता छर्दिका च सा । (८९।२)
nīlakrāntā satīnā ca vikrāntā chardikā ca sā |
विष्णुक्रान्ता कटुस् तिक्ता कफवातामयापहा ॥ (८९।३)
viṣṇukrāntā kaṭus tiktā kaphavātāmayāpahā ||
कुणञ्जरकुणञ्जरः कुणञ्जी च कुणञ्जो ऽरण्यवास्तुकः । (९०।१)
kuṇañjarakuṇañjaraḥ kuṇañjī ca kuṇañjo 'raṇyavāstukaḥ |
भूधात्रीभूम्यामली तमाली च ताली चैव तमालिका । (९१।१)
bhūdhātrībhūmyāmalī tamālī ca tālī caiva tamālikā |
भूधात्री चारुटा वृष्या विषघ्नी बहुपत्रिका । (९२।१)
bhūdhātrī cāruṭā vṛṣyā viṣaghnī bahupatrikā |
जटा वीरा च नाम्नां सा भवेद् एकोनविंशतिः ॥ (९२।३)
jaṭā vīrā ca nāmnāṃ sā bhaved ekonaviṃśatiḥ ||
गोरक्षीगोरक्षी सर्पदण्डी च दीर्घदण्डी सुदण्डिका । (९४।१)
gorakṣīgorakṣī sarpadaṇḍī ca dīrghadaṇḍī sudaṇḍikā |
गोरक्षी मधुरा तिक्ता शिशिरा दाहपित्तनुत् । (९५।१)
gorakṣī madhurā tiktā śiśirā dāhapittanut |
गोलोमिकागोलोमिका तु गोधूमी गोजा क्रोष्टुकपुच्छिका । (९६।१)
golomikāgolomikā tu godhūmī gojā kroṣṭukapucchikā |
गोसम्भवा प्रस्तरिणी विज्ञेयेति षडाह्वया ॥ (९६।२)
gosambhavā prastariṇī vijñeyeti ṣaḍāhvayā ||
दुग्धफेनीदुग्धफेनी पयःफेनी फेनदुग्धा पयस्विनी । (९८।१)
dugdhaphenīdugdhaphenī payaḥphenī phenadugdhā payasvinī |
लूतारिर् व्रणकेतुश् च गोजापर्णी च सप्तधा ॥ (९८।२)
lūtārir vraṇaketuś ca gojāparṇī ca saptadhā ||
व्रणापसारिणी रुच्या युक्त्या चैव रसायनी ॥ (९९।२)
vraṇāpasāriṇī rucyā yuktyā caiva rasāyanī ||
क्षुद्राम्लिकाक्षुद्राम्लिका तु चाङ्गेरी चुक्राह्वा चुक्रिका च सा । (१००।१)
kṣudrāmlikākṣudrāmlikā tu cāṅgerī cukrāhvā cukrikā ca sā |
लोणाम्ला च चतुष्पर्णी लोणा लोडाम्लपत्रिका ॥ (१००।२)
loṇāmlā ca catuṣparṇī loṇā loḍāmlapatrikā ||
अम्बष्ठाम्लवती चैव अम्ला दन्तशठा मता । (१०१।१)
ambaṣṭhāmlavatī caiva amlā dantaśaṭhā matā |
शस्त्राङ्गा चाम्लपत्त्री च ज्ञेया पञ्चदशाह्वया ॥ (१०१।२)
śastrāṅgā cāmlapattrī ca jñeyā pañcadaśāhvayā ||
क्षुद्राम्ली च रसे साम्ला सोष्णा सा वह्निवर्धनी । (१०२।१)
kṣudrāmlī ca rase sāmlā soṣṇā sā vahnivardhanī |
रक्तपादीरक्तपादी शमीपत्त्रा स्पृक्का खदिरपत्रिका । (१०३।१)
raktapādīraktapādī śamīpattrā spṛkkā khadirapatrikā |
लज्जालुः सप्तपर्णी स्यात् खदिरी गण्डमालिका । (१०४।१)
lajjāluḥ saptaparṇī syāt khadirī gaṇḍamālikā |
लज्जा च लज्जिका चैव स्पर्शलज्जास्ररोधनी ॥ (१०४।२)
lajjā ca lajjikā caiva sparśalajjāsrarodhanī ||
रक्तमूला ताम्रमूला स्वगुप्ताञ्जलिकारिका । (१०५।१)
raktamūlā tāmramūlā svaguptāñjalikārikā |
नाम्नां विंशतिर् इत्य् उक्ता लज्जायास् तु भिषग्वरैः ॥ (१०५।२)
nāmnāṃ viṃśatir ity uktā lajjāyās tu bhiṣagvaraiḥ ||
वैपरीत्यालज्जालुर् वैपरीत्यान्या अल्पक्षुपबृहद्दला । (१०७।१)
vaiparītyālajjālur vaiparītyānyā alpakṣupabṛhaddalā |
वैपरीत्या तु लज्जालुर् ह्य् अभिधाने प्रयोजयेत् ॥ (१०७।२)
vaiparītyā tu lajjālur hy abhidhāne prayojayet ||
लज्जालुर् वैपरीत्याह्वा कटुर् उष्णा कफामनुत् । (१०८।१)
lajjālur vaiparītyāhvā kaṭur uṣṇā kaphāmanut |
हंसपादीरक्तपाद्यपरा प्रोक्ता त्रिपदा हंसपादिका । (१०९।१)
haṃsapādīraktapādyaparā proktā tripadā haṃsapādikā |
घृतमण्डलिका ज्ञेया विश्वग्रन्थिस् त्रिपादिका ॥ (१०९।२)
ghṛtamaṇḍalikā jñeyā viśvagranthis tripādikā ||
कर्णाटी ताम्रपत्त्री च विक्रान्ता सुवहा तथा ॥ (११०।२)
karṇāṭī tāmrapattrī ca vikrāntā suvahā tathā ||
ब्रह्मादनी पदाङ्गी च शीताङ्गी सुतपादुका । (१११।१)
brahmādanī padāṅgī ca śītāṅgī sutapādukā |
गोधापदी च हंसाङ्घ्रिर् धार्त्तराष्ट्रपदी तथा । (११२।१)
godhāpadī ca haṃsāṅghrir dhārttarāṣṭrapadī tathā |
हंसपादी च विज्ञेया नाम्ना चैषा शराक्षिधा ॥ (११२।२)
haṃsapādī ca vijñeyā nāmnā caiṣā śarākṣidhā ||
भ्रान्त्यपस्मारदोषघ्नी विज्ञेया च रसायनी ॥ (११३।२)
bhrāntyapasmāradoṣaghnī vijñeyā ca rasāyanī ||
काथराकाथरा हयपर्यायैः काथरान्तैः प्रकीर्तिता । (११४।१)
kātharākātharā hayaparyāyaiḥ kātharāntaiḥ prakīrtitā |
पुनर्नवापुनर्नवा विशाखश् च कठिल्लः शशिवाटिका । (११५।१)
punarnavāpunarnavā viśākhaś ca kaṭhillaḥ śaśivāṭikā |
पृथ्वी च सितवर्षाभूर् दीर्घपत्रः कठिल्लकः ॥ (११५।२)
pṛthvī ca sitavarṣābhūr dīrghapatraḥ kaṭhillakaḥ ||
श्वेता पुनर्नवा सोष्णा तिक्ता कफविषापहा । (११६।१)
śvetā punarnavā soṣṇā tiktā kaphaviṣāpahā |
कासहृद्रोगशूलास्रपाण्डुशोफानिलार्तिनुत् ॥ (११६।२)
kāsahṛdrogaśūlāsrapāṇḍuśophānilārtinut ||
रक्तपुनर्नवापुनर्नवान्या रक्ताख्या क्रूरा मण्डलपत्त्रिका । (११७।१)
raktapunarnavāpunarnavānyā raktākhyā krūrā maṇḍalapattrikā |
रक्तकाण्डा वर्षकेतुर् लोहिता रक्तपत्त्रिका ॥ (११७।२)
raktakāṇḍā varṣaketur lohitā raktapattrikā ||
वैशाखी रक्तवर्षाभूः शोफघ्नी रक्तपुष्पिका । (११८।१)
vaiśākhī raktavarṣābhūḥ śophaghnī raktapuṣpikā |
विकस्वरा विषघ्नी च प्रावृषेण्या च सारिणी ॥ (११८।२)
vikasvarā viṣaghnī ca prāvṛṣeṇyā ca sāriṇī ||
वर्षाभवः शोणपत्रः शोणः संमीलितद्रुमः । (११९।१)
varṣābhavaḥ śoṇapatraḥ śoṇaḥ saṃmīlitadrumaḥ |
पुनर्नवो नवो नव्यः स्याद् द्वाविंशतिसंज्ञया ॥ (११९।२)
punarnavo navo navyaḥ syād dvāviṃśatisaṃjñayā ||
रक्ता पुनर्नवा तिक्ता सारिणी शोफनाशिनी । (१२०।१)
raktā punarnavā tiktā sāriṇī śophanāśinī |
नीलपुनर्नवानीला पुनर्नवा नीला श्यामा नीलपुनर्नवा । (१२१।१)
nīlapunarnavānīlā punarnavā nīlā śyāmā nīlapunarnavā |
कृष्णाख्या नीलवर्षाभूर् नीलिनी स्वाभिधान्विता ॥ (१२१।२)
kṛṣṇākhyā nīlavarṣābhūr nīlinī svābhidhānvitā ||
वसुकवसुको ऽथ वसुः शैवो वसो ऽथ शिवमल्लिका । (१२३।१)
vasukavasuko 'tha vasuḥ śaivo vaso 'tha śivamallikā |
सितो रक्तो द्विधा प्रोक्तो ज्ञेयः स च नवाभिधः ॥ (१२३।३)
sito rakto dvidhā prokto jñeyaḥ sa ca navābhidhaḥ ||
वसुकौ कटुतिक्तोष्णौ पाके शीतौ च दीपनौ । (१२४।१)
vasukau kaṭutiktoṣṇau pāke śītau ca dīpanau |
अजीर्णवातगुल्मघ्नौ श्वेतश् चैव रसायनः ॥ (१२४।२)
ajīrṇavātagulmaghnau śvetaś caiva rasāyanaḥ ||
सर्पिणीसर्पिणी भुजगी भोगी कुण्डली पन्नगी फणी । (१२५।१)
sarpiṇīsarpiṇī bhujagī bhogī kuṇḍalī pannagī phaṇī |
षडभिधा सर्पिणी स्याद् विषघ्नी कुचवर्धनी ॥ (१२५।२)
ṣaḍabhidhā sarpiṇī syād viṣaghnī kucavardhanī ||
वृश्चिकावृश्चिका नखपर्णी च पिच्छिलाप्यलिपत्त्रिका । (१२६।१)
vṛścikāvṛścikā nakhaparṇī ca picchilāpyalipattrikā |
वृश्चिका पिच्छलाम्ला स्याद् अन्त्रवृद्ध्यादिदोषनुत् ॥ (१२६।२)
vṛścikā picchalāmlā syād antravṛddhyādidoṣanut ||
ब्राह्मीब्राह्मी वयस्या मत्स्याक्षी मीनाक्षी सोमवल्लरी । (१२७।१)
brāhmībrāhmī vayasyā matsyākṣī mīnākṣī somavallarī |
मत्स्याक्षी शिशिरा रुच्या व्रणदोषक्षयापहा ॥ (१२७।२)
matsyākṣī śiśirā rucyā vraṇadoṣakṣayāpahā ||
गुण्डालागुण्डाला तु जलोद्भूता गुच्छबुध्ना जलाशया । (१२८।१)
guṇḍālāguṇḍālā tu jalodbhūtā gucchabudhnā jalāśayā |
भूपातलीभूपाटली च कुम्भी च भूताली रक्तपुष्पिका । (१२९।१)
bhūpātalībhūpāṭalī ca kumbhī ca bhūtālī raktapuṣpikā |
पाटलीपाटली पाण्डुरफली धूसरा वृत्तबीजका । (१३०।१)
pāṭalīpāṭalī pāṇḍuraphalī dhūsarā vṛttabījakā |
भूरिफली तथा पाण्डुफली स्यात् षड्विधाभिधा ॥ (१३०।२)
bhūriphalī tathā pāṇḍuphalī syāt ṣaḍvidhābhidhā ||
शिशिरा पाण्डुरफली गौल्या कृच्छ्रार्तिदोषहा । (१३१।१)
śiśirā pāṇḍuraphalī gaulyā kṛcchrārtidoṣahā |
बल्या पित्तहरा वृष्या मूत्राघातनिवारणी ॥ (१३१।२)
balyā pittaharā vṛṣyā mūtrāghātanivāraṇī ||
श्वेताश्वेता तु छुरिकापत्त्री पर्वमूलाप्यविप्रिया । (१३२।१)
śvetāśvetā tu churikāpattrī parvamūlāpyavipriyā |
श्वेतातिमधुरा शीता स्तन्यदा रुचिकृत् परा ॥ (१३२।२)
śvetātimadhurā śītā stanyadā rucikṛt parā ||
ब्रह्मदण्डीब्रह्मदण्ड्य् अजलादण्डी कण्टपत्त्रफला च सा । (१३३।१)
brahmadaṇḍībrahmadaṇḍy ajalādaṇḍī kaṇṭapattraphalā ca sā |
ब्रह्मदण्डी कटूष्णा स्यात् कफशोफानिलापहा ॥ (१३३।२)
brahmadaṇḍī kaṭūṣṇā syāt kaphaśophānilāpahā ||
द्रवन्तीद्रवन्ती शाम्बरी चित्रा न्यग्रोधी शतमूलिका । (१३४।१)
dravantīdravantī śāmbarī citrā nyagrodhī śatamūlikā |
प्रत्यक्श्रेणी वृषा चण्डा पत्त्रश्रेण्य् आखुकर्णिका ॥ (१३४।२)
pratyakśreṇī vṛṣā caṇḍā pattraśreṇy ākhukarṇikā ||
सहस्रमूली विक्रान्ता ज्ञेया स्याच् चतुरेकधा ॥ (१३५।२)
sahasramūlī vikrāntā jñeyā syāc caturekadhā ||
द्रोणपुष्पीद्रोणपुष्पी दीर्घपत्त्रा कुम्भयोनिः कुतुम्बिका । (१३७।१)
droṇapuṣpīdroṇapuṣpī dīrghapattrā kumbhayoniḥ kutumbikā |
चित्राक्षुपः कुतुम्बा च सुपुष्पा चित्रपत्त्रिका ॥ (१३७।२)
citrākṣupaḥ kutumbā ca supuṣpā citrapattrikā ||
द्रोणपुष्पी कटुः सोष्णा रुच्या वातकफापहा । (१३८।१)
droṇapuṣpī kaṭuḥ soṣṇā rucyā vātakaphāpahā |
अग्निमान्द्यहरा चैव पथ्या वातापहारिणी ॥ (१३८।२)
agnimāndyaharā caiva pathyā vātāpahāriṇī ||
महाद्रोणाअन्या चैव महाद्रोणा कुरुम्बा देवपूर्वका । (१३९।१)
mahādroṇāanyā caiva mahādroṇā kurumbā devapūrvakā |
दिव्यपुष्पा महाद्रोणी देवीकाण्डा षडाह्वया ॥ (१३९।२)
divyapuṣpā mahādroṇī devīkāṇḍā ṣaḍāhvayā ||
देवद्रोणी कटुस् तिक्ता मेध्या वातार्तिभूतनुत् । (१४०।१)
devadroṇī kaṭus tiktā medhyā vātārtibhūtanut |
कफमान्द्यापहा चैव युक्त्या पारदशोधने ॥ (१४०।२)
kaphamāndyāpahā caiva yuktyā pāradaśodhane ||
झण्डूझण्डूः स्यात् स्थूलपुष्पा तु झण्डूको झेण्डुकस् तथा । (१४१।१)
jhaṇḍūjhaṇḍūḥ syāt sthūlapuṣpā tu jhaṇḍūko jheṇḍukas tathā |
झण्डूः कटुकषायः स्यात् ज्वरभूतग्रहापहा ॥ (१४१।२)
jhaṇḍūḥ kaṭukaṣāyaḥ syāt jvarabhūtagrahāpahā ||
गोरक्षदुग्धीगोरक्षदुग्धी गोरक्षी ताम्रदुग्धी रसायनी । (१४२।१)
gorakṣadugdhīgorakṣadugdhī gorakṣī tāmradugdhī rasāyanī |
गोरक्षदुग्धी मधुरा वृष्या सा ग्राहिणी हिमा । (१४३।१)
gorakṣadugdhī madhurā vṛṣyā sā grāhiṇī himā |
इत्थं वितत्य विशदीक्रियमाणनानाक्षुद्रक्षुपाह्वयगुणप्रगुणापवर्गम् । (१४४।१)
itthaṃ vitatya viśadīkriyamāṇanānākṣudrakṣupāhvayaguṇapraguṇāpavargam |
वर्गं विधाय मुखमण्डनम् एनम् उच्चैर् उच्चाटनाय च रुजां प्रभुरस् तु वैद्यः क्षुधं रान्ति जनस्योच्चैस् तस्मात् क्षुद्राः प्रकीर्तिताः । (१४४।२)
vargaṃ vidhāya mukhamaṇḍanam enam uccair uccāṭanāya ca rujāṃ prabhuras tu vaidyaḥ kṣudhaṃ rānti janasyoccais tasmāt kṣudrāḥ prakīrtitāḥ |
तेषां क्षुपाणां वर्गो ऽयम् आदाने धातुर् उच्यते ॥ (१४४।३)
teṣāṃ kṣupāṇāṃ vargo 'yam ādāne dhātur ucyate ||
धत्ते नित्यसमाधिसंस्तववशात् प्रीत्यार्चितेशार्पितां स्वात्मीयामृतहस्ततां किल सदा यः सर्वसंजीवनीम् । (१४५।१)
dhatte nityasamādhisaṃstavavaśāt prītyārciteśārpitāṃ svātmīyāmṛtahastatāṃ kila sadā yaḥ sarvasaṃjīvanīm |
वर्गस् तस्य कृतौ नृसिंहकृतिनो यः पर्पटादिमहान् एष प्राञ्चति नामकाण्डपरिषच्चूडामणौ पञ्चमः ॥ (१४५।२)
vargas tasya kṛtau nṛsiṃhakṛtino yaḥ parpaṭādimahān eṣa prāñcati nāmakāṇḍapariṣaccūḍāmaṇau pañcamaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.