मांसं तु पिशितं क्रव्यं पलं तु रस्यमस्रजम् । (१।१)

पललं जाङ्गलं कीरम् आमिषं च तद् उच्यते ॥ (१।२)

सद्योहतस्य मांसं श्रेष्ठं हरिणादिकस्य यूनस् तु । (२।१)

ज्ञेयं सुगन्धि पथ्यं जाङ्गलदेशस्थितस्य पथ्यतमम् ॥ (२।२)

बालस्य वृद्धस्य कृशस्य रोगिणो विषाग्निदग्धस्य मृतस्य चाम्बुषु । (३।१)

त्याज्यं मृगादेः पिशितं तु तस्य विगन्धि शुष्कं च चिरस्थितं च ॥ (३।२)

सर्वं मांसं वातविध्वंसि वृष्यं बल्यं रुच्यं बृंहणं तच्च मांसम् । (४।१)

देशस्थानाच्चात्मसंस्थं स्वभावैर्भूयो नानारूपतां याति नूनम् ॥ (४।२)

तत्रानूपीयमांसं गवयरुरुमृगक्रोडगण्डादिकानां स्निग्धं पथ्यं च बल्यं लघु शशशिखराद्युद्भवं जाङ्गलीयम् । (५।१)

पुष्टिं दीप्तिं च दत्ते रुचिकृदथ लघु स्वादु साधारणीयं वृष्यं बल्यं च रुच्यं रुरुहरिणमृगक्रोडसारङ्गकाणाम् ॥ (५।२)

मांसं सारसहंसरात्रिविरहिक्रौञ्चादिजं शीतलं स्निग्धं वातकफापहं गुरु ततः स्वादु त्रिदोषापहम् । (६।१)

पथ्यं लावकतित्तिरादिजनितं वृष्यं लघु स्यात् परं चक्रक्रौञ्चमयूरतित्तिरभवं देशत्रयादीदृशम् ॥ (६।२)

द्रुतो विलम्बितश् चैव प्लवश् चेति गतैस् त्रयः । (७।१)

स्थानतो ऽपि त्रयस् ते तु बिलस्थलजलाश्रयाः ॥ (७।२)

पुनस्ते तु प्रसहनाः प्रतुदा विष्किरा इति । (८।१)

स्वभावतस्त्रयः प्रोक्ताः क्रमशो मृगपक्षिणः ॥ (८।२)

अथैषां क्रमशो लक्ष्मगुणान् वक्ष्यामि वर्गशः । (९।१)

एवं नवविधाः प्रोक्तास् त एव मृगपक्षिणः ॥ (९।२)

अजशशहरिणादयः स्वयं ये द्रुतगमना द्रुतसंज्ञकाः स्मृतास्ते । (१०।१)

तदुदितपललं च पथ्यबल्यं रचयति वीर्यमदप्रदं लघु स्यात् ॥ (१०।२)

गजखड्गमुखा महामृगा निजगत्यैव विलम्बिताः स्मृतास्ते । (११।१)

बलकृत्पिशितं च पिच्छलं कफकासानिलमान्द्यदं गुरु स्यात् ॥ (११।२)

सारसहंसबलाकाश् चक्रक्रौञ्चादयो जले प्लवनात् । (१२।१)

प्लवसंज्ञाः कथितास्ते तन्मांसं गुरूष्णं च बलदायि ॥ (१२।२)

अहिनकुलशल्यगोधामूषकमुख्या बिलेशयाः कथिताः । (१३।१)

श्वासानिलकासहरं तन्मांसं पित्तदाहकरम् ॥ (१३।२)

क्रोडरुरुकुरङ्गाद्या विविधा ये मृगादयः । (१४।१)

स्थलेशयास्तु ते सर्वे मांसं सर्वगुणावहम् ॥ (१४।२)

झषमकरनक्रकर्कटकूर्मप्रमुखा जलेशयाः कथिताः । (१५।१)

मांसं तेषां तु सरं वृष्यं गुरु शिशिरबलसमीरकरम् ॥ (१५।२)

शार्दूलसिंहशरभर्क्षतरक्षुमुख्या ये ऽन्ये प्रसह्य विनिहन्त्यभिवर्तयन्ति । (१६।१)

ते कीर्तिताः प्रसहनाः पललं तदीयम् अर्शःप्रमेहजठरामयजाड्यहारि ॥ (१६।२)

भोक्ता निष्कृष्यामिषं स प्रतुदः प्रोक्तो गृध्रश्येनकाकादिको यः । (१७।१)

मांसं तस्य स्वादु संतर्पणं च स्निग्धं बल्यं पित्तदाहास्रदायि ॥ (१७।२)

भक्ष्याश्च कुक्कुटकपोतकतित्तिराद्याः क्षौणीं विलिख्य नखरैः खलु वर्तयन्ति । (१८।१)

ते विष्किराः प्रकथिताः पिशितं तदीयं वृष्यं कषायमधुरं शिशिरं च रुच्यम् ॥ (१८।२)

अयमेव गुणो ज्ञेयः पक्षिणां च यथाक्रमम् । (१९।१)

सर्वस्थानविशेषेण संख्या च गतिर् उच्यते ॥ (१९।२)

यत्र स्थिता ये गतितो ऽपि देशादन्यत्र याता मृगपक्षिमुख्याः । (२०।१)

स्वस्वोचितस्थाननिवर्तनेन मांसे ऽपि तेषां गुणपर्ययाः स्युः ॥ (२०।२)

मांसं खड्गमृगोत्थं तु बलकृद् बृंहणं गुरु ॥ (२१।०)

गवयस्यामिषं बल्यं रुच्यं वृष्यं च बृंहणम् ॥ (२२।०)

रुरुक्रव्यं गुरु स्निग्धं मन्दवह्निबलप्रदम् ॥ (२३।०)

अपूतं गोभवं क्रव्यं गुरु वातकफप्रदम् ॥ (२४।०)

वनमहिषामिषं स्याद् ईषल्लघु दीपनं च बलदायि ॥ (२५।०)

ग्रामीणमहिषमांसं स्निग्धं निद्राकरं च पित्तहरम् ॥ (२६।०)

हस्तिक्रव्यं गुरु स्निग्धं वातलं श्लेष्मकारकम् । (२७।१)

बहुपुष्टिप्रदं चैव दुर्जरं मन्दवह्निदम् ॥ (२७।२)

अश्वमांसं भवेद् उष्णं वातघ्नं बलदं लघु । (२८।१)

पित्तदाहप्रदं नृणां तद् एतच्चातिसेवनात् ॥ (२८।२)

उष्ट्रमांसं तु शिशिरं त्रिदोषशमनं लघु । (२९।१)

बलपुष्टिप्रदं रुच्यं मधुरं वीर्यवर्धनम् ॥ (२९।२)

गर्दभप्रभवं मांसं किंचिद् गुरु बलप्रदम् । (३०।१)

रुच्यं तु वन्यजं शैत्यं बहुवीर्यबलप्रदम् ॥ (३०।२)

एणस्य मांसं लघुशीतवृष्यं त्रिदोषहृत् षड्रसजं च रुच्यम् ॥ (३१।०)

कुरङ्गमांसं मधुरं च तद्वत् कफापहं मांसदपित्तनाशि ॥ (३२।०)

सारङ्गं जाङ्गलं स्निग्धं मधुरं लघु वृष्यकम् ॥ (३३।०)

शिखरीसम्भवं मांसं लघु हृद्यं बलप्रदम् ॥ (३४।०)

वराहमांसं गुरु वातहारि वृष्यं बलस्वेदकरं वनोत्थम् ॥ (३५।०)

तस्माद्गुरु ग्रामवराहमांसं तनोति मेदो बलवीर्यवृद्धिम् ॥ (३६।०)

शरशृङ्गस्य मांसं तु गुरु स्निग्धं कफप्रदम् । (३७।१)

बल्यं वृष्यकरं पुष्टिकिंचिद्वातकरं परम् ॥ (३७।२)

छागमांसं लघु स्निग्धं नातिशीतं रुचिप्रदम् । (३८।१)

निर्दोषं वातपित्तघ्नं मधुरं बलपुष्टिदम् ॥ (३८।२)

छागपोतभवं मांसं लघु शीतं प्रमेहजित् । (३९।१)

ईषल्लघु बलं दत्ते तद् एव तृणचारिणः ॥ (३९।२)

औरभ्रं मधुरं शीतं गुरु विष्टम्भि बृंहणम् ॥ (४०।०)

आविकं मधुरं मांसं किंचिद् गुरु बलप्रदम् ॥ (४१।०)

शल्यमांसं गुरु स्निग्धं दीपनं श्वासकासजित् ॥ (४२।०)

पिच्छिलं नाकुलं मांसं वातघ्नं श्लेष्मपित्तकृत् ॥ (४३।०)

गोधामांसं तु वातघ्नं श्वासकासहरं च तत् ॥ (४४।०)

शशमांसं त्रिदोषघ्नं दीपनं श्वासकासजित् ॥ (४५।०)

अन्ये बिलेशया ये स्युः कोकडोन्दुरुकादयः । (४६।१)

मांसं च गर्हितं तेषां मान्द्यं गौरवदुर्जरम् ॥ (४६।२)

आरण्यकुक्कुटक्रव्यं हृद्यं श्लेष्महरं लघु ॥ (४७।०)

ग्राम्यकुक्कुटजं स्निग्धं वातहृद् दीपनं गुरु ॥ (४८।०)

हारीतपललं स्वादु कफपित्तास्रदोषजित् ॥ (४९।०)

वर्धनं वीर्यबलयोस्तद्वदेव कपोतजम् ॥ (५०।०)

पारावतपलं स्निग्धं मधुरं गुरु शीतलम् । (५१।१)

पित्तास्रदाहनुद्बल्यं तथान्यद् वीर्यवृद्धिदम् ॥ (५१।२)

स्निग्धं तित्तिरिजं मांसं लघु वीर्यबलप्रदम् । (५२।१)

कषायं मधुरं शीतं त्रिदोषशमनं परम् ॥ (५२।२)

तद्वच्च लावकं मांसं पथ्यं ग्राहि लघु स्मृतम् ॥ (५३।०)

तद्वच्च वर्तकमांसं निर्दोषं वीर्यपुष्टिदम् ॥ (५४।०)

चटकायाः पलं शीतं लघु वृष्यं बलप्रदम् ॥ (५५।०)

तद्वच्चारण्यचटकक्रव्यं लघु च पथ्यदम् ॥ (५६।०)

चटकाच्छीतलं रुच्यं वृष्यं कापिञ्जलामिषम् ॥ (५७।०)

तद्वच्चकोरजं मांसं वृष्यं च बलपुष्टिदम् ॥ (५८।०)

क्रव्यं तु चक्रवाकस्य लघु स्निग्धं बलप्रदम् । (५९।१)

वह्निकृत् सर्वशूलघ्नम् उष्णं वातामयापहम् ॥ (५९।२)

सारसस्य तु मांसं च मधुराम्लकषायकम् । (६०।१)

महातीसारपित्तघ्नं ग्रहण्यर्शोरुजापहम् ॥ (६०।२)

स्निग्धहिमं गुरु वृष्यं मांसं जलपक्षिणां तु वातहरम् ॥ (६१।०)

तेष्वपि च हंसमांसं वृष्यतमं तिमिरहरणं च ॥ (६२।०)

अन्ये बकबलाकाद्या गुरवो मांसभक्षणात् । (६३।१)

अनुक्तं तु मृगादीनां मांसं ग्राह्यं हितादिषु ॥ (६३।२)

मत्स्याः स्निग्धोष्णगुरवो वातघ्ना रक्तपित्तदाः । (६४।१)

तत्र कांश्चिदपि ब्रूमो विशेषगुणलक्षणान् ॥ (६४।२)

रोहितो गर्गरो भीरुर् बालको बर्बरस्तथा । (६५।१)

छागलो रक्तमत्स्यो ऽथ महिषश् चाविलस् तथा ॥ (६५।२)

वातूको ऽलोमशा चापि ज्ञेया कर्णवशादयः । (६६।१)

लक्ष्यलक्षणवीर्यादीन् कथयामि यथाक्रमम् ॥ (६६।२)

कृष्णः शल्की श्वेतकुक्षिस्तु मत्स्यो यः श्रेष्ठोऽसौ रोहितो वृत्तवक्त्रः । (६७।१)

कोष्णं बल्यं रोहितस्यापि मांसं वातं हन्ति स्निग्धमाप्नोति वीर्यम् ॥ (६७।२)

यः पीतवर्णो ऽपि च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठे तु रेखाबहुलः सशल्कः । (६८।१)

स गर्गरो बर्बरनादरूक्षो जडश् च शीतः कफवातदायी ॥ (६८।२)

पृष्ठे पक्षौ द्वौ गले पुच्छकं चेत् सर्पाभः स्यात् फूत्कृतो वृत्ततुण्डः । (६९।१)

ज्ञेयः शल्की मत्स्यको भीरुरुक्तः स्निग्धो वृष्यो दुर्जरो वातकारी ॥ (६९।२)

नातिस्थूलो वृत्तवक्त्रोऽपि शस्तो धत्ते दन्तान् श्मश्रुलो दीर्घकायः । (७०।१)

संध्यायां वा रात्रिशेषे च वर्यः प्रोक्तो बालः पथ्यबल्यः सुवृष्यः ॥ (७०।२)

पृष्ठे कुक्षौ कण्टकी दीर्घतुण्डः सर्पाभो यः सो ऽप्ययं बर्बराख्यः । (७१।१)

वाताटोपं सो ऽपि दत्ते जडश् च बल्यः स्निग्धो दुर्जरो वीर्यकारी ॥ (७१।२)

श्वेतं सुकायं समदीर्घवृत्तं निःशल्ककं छागलकं वदन्ति । (७२।१)

नले द्विकण्टः किल तस्य पृष्ठे कण्टः सुपथ्यो रुचिदो बलप्रदः ॥ (७२।२)

यो रक्ताङ्गो नातिदीर्घो न चाल्पो नातिस्थूलो रक्तमत्स्यः स चोक्तः । (७३।१)

शीतो रुच्यः पुष्टिकृद्दीपनोऽसौ नाशं धत्ते किंच दोषत्रयस्य ॥ (७३।२)

यः कृष्णो दीर्घकायः स्यात् स्थूलशल्को बलाधिकः । (७४।१)

मत्स्यो महिषनामासौ दीपनो बलवीर्यदः ॥ (७४।२)

शुक्लाङ्गस् ताम्रपक्षो यः स्वल्पाङ्गश् चाविलाह्वयः । (७५।१)

सुरुच्यो मधुरो बल्यो गुणाढ्यो वीर्यपुष्टिदः ॥ (७५।२)

यः स्थूलाङ्गो माहिषाकारको यस् तालुस्थाने नीरजाभां दधाति । (७६।१)

शल्कं स्थूलं यस्य वातूकको ऽसौ दत्ते वीर्यं दीपनं वृष्यदायी ॥ (७६।२)

वितस्तिमानः श्वेताङ्गः सूक्ष्मशल्कः सुदीपनः । (७७।१)

अलोमशाह्वयो मत्स्यो बलवीर्याङ्गपुष्टिदः ॥ (७७।२)

यो वृत्तगौल्यः कृष्णाङ्गः शल्की कर्णवशाभिधः ॥ (७८।०)

दीपनः पाचनः पथ्यो वृष्यो ऽसौ बलपुष्टिदः ॥ (७९।०)

निःशल्का निन्दिता मत्स्याः सर्वे शल्कयुता हिताः । (८०।१)

वपुःस्थैर्यकरा वीर्यबलपुष्टिविवर्धनाः ॥ (८०।२)

ह्रदकुल्याजलधिनिर्झरतडागवापीजले च ये मत्स्याः । (८१।१)

ते तु जडा नादेया यथोत्तरं लघुतरास्तु नादेयाः ॥ (८१।२)

क्षाराम्बुमत्स्या गुरवो ऽस्रदाहदा विष्टम्भदास्ते लवणार्णवादिजाः । (८२।१)

तानश्नतां स्वादुजलस्थिता अपि ज्ञेया जडास्तेऽपि तथा शृतानिमान् ॥ (८२।२)

शैलाटवीनगरभूजलचारिणो ये ये के ऽपि सत्त्वनिवहाः खलु सप्तसंख्याः । (८३।१)

तन्मांसमत्र न वितथ्यम् अथाभ्यधायि ग्रन्थस्य विस्तरभयाच्च नवोपयोगात् ॥ (८३।२)

पक्वं मांसं हितं सर्वं बलवीर्यविवर्धनम् । (८४।१)

भृष्टमांसं विदाहि स्यादस्रवातादिदोषकृत् ॥ (८४।२)

पूर्वार्धं पुरुषस्य तद्गुरुतरं पश्चार्धभागः स्त्रियाः स्त्री गुर्वी किल गुर्विणी यदि तथा योषिच्च तुल्या लघुः । (८५।१)

पक्षी चेत्पुरुषो लघुः शृणु शिरःस्कन्धोरुपृष्ठे क्रमात् मांसं यच्च कटिस्थितं तदखिलं गुर्वेव सर्वात्मना ॥ (८५।२)

रसरक्तादिधातूनां गुरुः स्यादुत्तरोत्तरम् मेढ्रवृक्कयकृन्मांसं वार्षणं चातिमात्रतः ॥ (८६।०)

इत्थं प्रतिस्थलविलाम्बुनभःप्रचारप्राण्यङ्गमांसगुणनिर्णयपूर्णम् एनम् । (८७।१)

वर्गं विचार्य भिषजा विनियुज्यमानो भुक्त्वाशनं न विकृतिं समुपैति मर्त्यः ॥ (८७।२)

यस्यासीत् समितिद्विपाधिपबृहत्कुम्भान्तरस्थामिषप्रायाभ्यासपिपासयेव तरुणी नेत्राम्बुधारा द्विषाम् । (८८।१)

तस्यायं पुरुषप्रतापसुहृदः श्रीमन्नृसिंहेशितुर् वर्गः सप्तदशो निषीदति कृतौ नामादिचूडामणौ ॥ (८८।२)