RājNigh, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
गदो रुजा व्याधिर् अपाटवामरोगामयातङ्कभयोपघाताः । (१।१)
gado rujā vyādhir apāṭavāmarogāmayātaṅkabhayopaghātāḥ |
रुङ्मान्द्यभङ्गार्तितमोविकारग्लानिक्षयानार्जवमृत्युभृत्याः ॥ (१।२)
ruṅmāndyabhaṅgārtitamovikāraglānikṣayānārjavamṛtyubhṛtyāḥ ||
राजयक्ष्मा क्षयो यक्ष्मा रोगराजो गदाग्रणीः । (२।१)
rājayakṣmā kṣayo yakṣmā rogarājo gadāgraṇīḥ |
पाण्डुरोगस्तु पाण्डुः स्यात् विसर्पः सचिवामयः । (३।१)
pāṇḍurogastu pāṇḍuḥ syāt visarpaḥ sacivāmayaḥ |
शोफः शोथस्तु श्वयथुः कासः क्षवथुरुच्यते ॥ (३।२)
śophaḥ śothastu śvayathuḥ kāsaḥ kṣavathurucyate ||
क्षुतं तु क्षवथुः क्षुच्च प्रतिश्यायस्तु पीनसः । (४।१)
kṣutaṃ tu kṣavathuḥ kṣucca pratiśyāyastu pīnasaḥ |
दुश्चर्मा मण्डलं कोठस्त्वग्दोषश्चर्मदूषिका । (५।१)
duścarmā maṇḍalaṃ koṭhastvagdoṣaścarmadūṣikā |
कुष्ठं तु पुण्डरीकः स्यात् श्वित्रं तु चर्मचित्रकम् ॥ (५।२)
kuṣṭhaṃ tu puṇḍarīkaḥ syāt śvitraṃ tu carmacitrakam ||
पीतस्फोटे तु पामा च क्षुद्रस्फोटे तु कञ्चिका ॥ (७।२)
pītasphoṭe tu pāmā ca kṣudrasphoṭe tu kañcikā ||
विस्फोटः स्फोटकः स्फोटः केशघ्नस् त्व् इन्द्रलुप्तकः ॥ (८।२)
visphoṭaḥ sphoṭakaḥ sphoṭaḥ keśaghnas tv indraluptakaḥ ||
गलशुण्डी तु शुण्डा स्याद् गलगण्डो गलस्तनः । (९।१)
galaśuṇḍī tu śuṇḍā syād galagaṇḍo galastanaḥ |
दन्तार्बुदो दन्तमूलं दन्तशोथो द्विजव्रणः ॥ (९।२)
dantārbudo dantamūlaṃ dantaśotho dvijavraṇaḥ ||
गुल्मस्तु जाठरग्रन्थिः पृष्ठग्रन्थौ गडुर्भवेत् । (१०।१)
gulmastu jāṭharagranthiḥ pṛṣṭhagranthau gaḍurbhavet |
पक्तिशूलं तु शूलं स्यात् पाकजं परिणामजम् ॥ (१०।२)
paktiśūlaṃ tu śūlaṃ syāt pākajaṃ pariṇāmajam ||
लूता चर्मव्रणो वृक्कं नाडी नाडीव्रणो भवेत् । (११।१)
lūtā carmavraṇo vṛkkaṃ nāḍī nāḍīvraṇo bhavet |
विष्टम्भस्तु विबन्धः स्यादानाहो मलरोधनम् । (१२।१)
viṣṭambhastu vibandhaḥ syādānāho malarodhanam |
अर्शांसि गुदकीलाः स्युर् दुर्नामानि गुदाङ्कुराः ॥ (१२।२)
arśāṃsi gudakīlāḥ syur durnāmāni gudāṅkurāḥ ||
वमथुर्वान्तिरुद्गारश्छर्दिर्विच्छर्दिका वमिः ॥ (१३।२)
vamathurvāntirudgāraśchardirvicchardikā vamiḥ ||
हृद्रोगो हृद्गदो हृद्रुग् उत्प्राणः श्वास उच्यते । (१४।१)
hṛdrogo hṛdgado hṛdrug utprāṇaḥ śvāsa ucyate |
ज्वरस्तु स ज्वरातङ्को रोगश्रेष्ठो महागदः ॥ (१४।२)
jvarastu sa jvarātaṅko rogaśreṣṭho mahāgadaḥ ||
द्वंद्वजा द्वंद्वदोषोत्थाः शीताद्या विषमज्वराः । (१५।१)
dvaṃdvajā dvaṃdvadoṣotthāḥ śītādyā viṣamajvarāḥ |
अतीत्यागन्तवस्ते द्व्यैकाहिकत्र्याहिकादयः ॥ (१५।२)
atītyāgantavaste dvyaikāhikatryāhikādayaḥ ||
रक्तपित्तं पित्तरक्तं पित्तास्रं पित्तशोणितम् । (१६।१)
raktapittaṃ pittaraktaṃ pittāsraṃ pittaśoṇitam |
तृष्णोदन्या पिपासा तृण्मदातङ्को मदात्ययः । (१७।१)
tṛṣṇodanyā pipāsā tṛṇmadātaṅko madātyayaḥ |
पानात्ययो मदव्याधिर् मदस् तूद्रिक्तचित्तता ॥ (१७।२)
pānātyayo madavyādhir madas tūdriktacittatā ||
मूर्छा तु मोहो मूढिश् च स्वरसादः स्वरक्षयः । (१८।१)
mūrchā tu moho mūḍhiś ca svarasādaḥ svarakṣayaḥ |
मूत्रदोषस्तु विज्ञेयः प्रमेहो मेह इत्यपि । (१९।१)
mūtradoṣastu vijñeyaḥ prameho meha ityapi |
कृच्छ्रं तु मूत्रकृच्छ्रं स्यात् मूत्ररोधो ऽश्मरी च सा ॥ (१९।२)
kṛcchraṃ tu mūtrakṛcchraṃ syāt mūtrarodho 'śmarī ca sā ||
कम्पस्तु वेपनं वेपः कम्पनं वेपथुस्तथा ॥ (२०।२)
kampastu vepanaṃ vepaḥ kampanaṃ vepathustathā ||
जृम्भा तु जृम्भिका जम्भा जृम्भणं जम्भिका च सा । (२१।१)
jṛmbhā tu jṛmbhikā jambhā jṛmbhaṇaṃ jambhikā ca sā |
आलस्यं मन्दता मान्द्यं कार्यप्रद्वेष इत्यपि ॥ (२१।२)
ālasyaṃ mandatā māndyaṃ kāryapradveṣa ityapi ||
तुन्दः स्थविष्ठ इत्युक्तो जठरघ्नो जलोदरः । (२२।१)
tundaḥ sthaviṣṭha ityukto jaṭharaghno jalodaraḥ |
आमो मलस्य वैषम्याद्रक्तार्तिः शोणितामयः ॥ (२२।२)
āmo malasya vaiṣamyādraktārtiḥ śoṇitāmayaḥ ||
विद्रधिः स्याद्विदरणं हृद्ग्रन्थिर् हृद्व्रणश् च सः । (२४।१)
vidradhiḥ syādvidaraṇaṃ hṛdgranthir hṛdvraṇaś ca saḥ |
इत्थम् अन्येऽपि बोद्धव्या भिषग्भिर् देहतो गदाः ॥ (२५।२)
ittham anye'pi boddhavyā bhiṣagbhir dehato gadāḥ ||
संतापः संज्वरस्तापः शोष उष्मा च कथ्यते । (२६।१)
saṃtāpaḥ saṃjvarastāpaḥ śoṣa uṣmā ca kathyate |
यश्चापि कोष्ठसंतापः सो ऽन्तर्दाह इति स्मृतः ॥ (२६।२)
yaścāpi koṣṭhasaṃtāpaḥ so 'ntardāha iti smṛtaḥ ||
तन्द्रा तु विषयाज्ञानं प्रमीला तन्द्रिका च सा । (२८।१)
tandrā tu viṣayājñānaṃ pramīlā tandrikā ca sā |
प्रलयस्त्विन्द्रियस्वापश् चेष्टानाशः प्रलीनता ॥ (२८।२)
pralayastvindriyasvāpaś ceṣṭānāśaḥ pralīnatā ||
उन्मादो मतिविभ्रान्तिर् उन्मनायितम् इत्यपि । (२९।१)
unmādo mativibhrāntir unmanāyitam ityapi |
अपस्मारो ऽङ्गविकृतिर् लोलाङ्गो भूतविक्रिया । (३०।१)
apasmāro 'ṅgavikṛtir lolāṅgo bhūtavikriyā |
स्तैमित्यं जडता जाड्यं शीतलत्वमपाटवम् ॥ (३०।२)
staimityaṃ jaḍatā jāḍyaṃ śītalatvamapāṭavam ||
वातिको वातजो व्याधिः पैत्तिकः पित्तसम्भवः । (३१।१)
vātiko vātajo vyādhiḥ paittikaḥ pittasambhavaḥ |
श्लैष्मिकः श्लेष्मसम्भूतः समूहः सांनिपातिकः ॥ (३१।२)
ślaiṣmikaḥ śleṣmasambhūtaḥ samūhaḥ sāṃnipātikaḥ ||
व्याधितो विकृतो ग्लास्नुर्ग्लानो मन्दस्तथातुरः । (३२।१)
vyādhito vikṛto glāsnurglāno mandastathāturaḥ |
अभ्यान्तोऽभ्यमितो रुग्नश् चामयाव्यपटुश् च सः ॥ (३२।२)
abhyānto'bhyamito rugnaś cāmayāvyapaṭuś ca saḥ ||
तद्विशेषास्तु विज्ञेयास् तन्मत्वर्थीययोगतः । (३३।१)
tadviśeṣāstu vijñeyās tanmatvarthīyayogataḥ |
उत्साही द्विजदेवभेषजभिषग्भक्तोऽपि पथ्ये रतो धीरो धर्मपरायणः प्रियवचा मानी मृदुर्मानदः । (३४।१)
utsāhī dvijadevabheṣajabhiṣagbhakto'pi pathye rato dhīro dharmaparāyaṇaḥ priyavacā mānī mṛdurmānadaḥ |
विश्वासी ऋजुर् आस्तिकः सुचरितो दाता दयालुः शुचिर् यः स्यात् कामम् अवञ्चकः स विकृतो मुच्येत मृत्योरपि ॥ (३४।२)
viśvāsī ṛjur āstikaḥ sucarito dātā dayāluḥ śucir yaḥ syāt kāmam avañcakaḥ sa vikṛto mucyeta mṛtyorapi ||
निग्रहो वेदनानिष्ठा क्रिया चोपक्रमः समाः ॥ (३५।२)
nigraho vedanāniṣṭhā kriyā copakramaḥ samāḥ ||
तच्च पञ्चविधं प्रोक्तं स्वस्वयोगविशेषतः । (३७।१)
tacca pañcavidhaṃ proktaṃ svasvayogaviśeṣataḥ |
रसो दृषदि संभिन्नो दिव्यद्रव्यसमन्वितः । (३८।१)
raso dṛṣadi saṃbhinno divyadravyasamanvitaḥ |
चूर्णं तु वस्तुभिः क्षुण्णैः कषायः क्वथितैस्तु तैः ॥ (३८।२)
cūrṇaṃ tu vastubhiḥ kṣuṇṇaiḥ kaṣāyaḥ kvathitaistu taiḥ ||
तैः पक्वैर् अवलेहः स्यात्कल्को मध्वादिमर्दितैः ॥ (३९।०)
taiḥ pakvair avalehaḥ syātkalko madhvādimarditaiḥ ||
दीपनस्तर्पणः शोष इति सप्तविधाः स्मृताः ॥ (४०।२)
dīpanastarpaṇaḥ śoṣa iti saptavidhāḥ smṛtāḥ ||
ज्ञेयं रसादिकथनादनन्तरं किलानुपानं कथयन्ति सूरयः । (४३।१)
jñeyaṃ rasādikathanādanantaraṃ kilānupānaṃ kathayanti sūrayaḥ |
विलम्ब्य च क्रामणम् एतद् ईरितं रात्रौ पुनः पाचनम् एतद् ऊचिरे ॥ (४३।२)
vilambya ca krāmaṇam etad īritaṃ rātrau punaḥ pācanam etad ūcire ||
आत्मनीनं तु पथ्यं स्यादायुष्यं च हितं च तत् ॥ (४४।०)
ātmanīnaṃ tu pathyaṃ syādāyuṣyaṃ ca hitaṃ ca tat ||
वैद्यः श्रेष्ठो ऽगदंकारो रोगहारी भिषग्विधिः । (४७।१)
vaidyaḥ śreṣṭho 'gadaṃkāro rogahārī bhiṣagvidhiḥ |
रोगज्ञो जीवनो विद्वान् आयुर्वेदी चिकित्सकः ॥ (४७।२)
rogajño jīvano vidvān āyurvedī cikitsakaḥ ||
विप्रो वैद्यकपारगः शुचिरनूचानः कुलीनः कृती धीरः कालकलाविद् आस्तिकमतिर् दक्षः सुधीर् धार्मिकः । (४८।१)
vipro vaidyakapāragaḥ śuciranūcānaḥ kulīnaḥ kṛtī dhīraḥ kālakalāvid āstikamatir dakṣaḥ sudhīr dhārmikaḥ |
स्वाचारः समदृग्दयालुर् अखलो यः सिद्धमन्त्रक्रमः शान्तः काममलोलुपः कृतयशा वैद्यः स विद्योतते ॥ (४८।२)
svācāraḥ samadṛgdayālur akhalo yaḥ siddhamantrakramaḥ śāntaḥ kāmamalolupaḥ kṛtayaśā vaidyaḥ sa vidyotate ||
अधीरः कर्कशो लुब्धः सरोगो न्यूनशिक्षितः । (४९।१)
adhīraḥ karkaśo lubdhaḥ sarogo nyūnaśikṣitaḥ |
पञ्च वैद्या न युज्यन्ते धन्वन्तरिसमा अपि ॥ (४९।२)
pañca vaidyā na yujyante dhanvantarisamā api ||
पुमर्थाश् चत्वारः खलु करणसौख्यैकसुभगास् तद् एतद् भैषज्यानवरतनिषेवैकवशगम् । (५०।१)
pumarthāś catvāraḥ khalu karaṇasaukhyaikasubhagās tad etad bhaiṣajyānavarataniṣevaikavaśagam |
तद् अप्येकायत्तं फलदम् अगदंकारकृपया ततो लोके लोके न परम् उपकर्तैवममुतः ॥ (५०।२)
tad apyekāyattaṃ phaladam agadaṃkārakṛpayā tato loke loke na param upakartaivamamutaḥ ||
राजानो विजिगीषया निजभुजप्रक्रान्तम् ओजोदयात् शौर्यं संगररङ्गसद्मनि यथा संबिभ्रते संगताः । (५१।१)
rājāno vijigīṣayā nijabhujaprakrāntam ojodayāt śauryaṃ saṃgararaṅgasadmani yathā saṃbibhrate saṃgatāḥ |
यस्मिन्नौषधयस् तथा समुदिताः सिध्यन्ति वीर्याधिका विप्रो ऽसौ भिषग् उच्यते स्वयमिति श्रुत्यापि सत्यापितम् ॥ (५१।२)
yasminnauṣadhayas tathā samuditāḥ sidhyanti vīryādhikā vipro 'sau bhiṣag ucyate svayamiti śrutyāpi satyāpitam ||
यथावद् उत्खाय शुचिप्रदेशजा द्विजेन कालादिकतत्त्ववेदिना । (५२।१)
yathāvad utkhāya śucipradeśajā dvijena kālādikatattvavedinā |
यथायथं चौषधयो गुणोत्तराः प्रत्याहरन्ते यमगोचरान् अपि ॥ (५२।२)
yathāyathaṃ cauṣadhayo guṇottarāḥ pratyāharante yamagocarān api ||
येन त्वां खनते ब्रह्मा येन त्वां खनते भृगुः । (५३।१)
yena tvāṃ khanate brahmā yena tvāṃ khanate bhṛguḥ |
तेनाहं त्वां खनिष्यामि सिद्धिं कुरु महौषध ॥ (५३।३)
tenāhaṃ tvāṃ khaniṣyāmi siddhiṃ kuru mahauṣadha ||
विप्रः पठन्न् इमं मन्त्रं प्रयतात्मा महौषधीम् । (५४।१)
vipraḥ paṭhann imaṃ mantraṃ prayatātmā mahauṣadhīm |
खात्वा खादिरकीलेन यथावत्तां प्रयोजयेत् ॥ (५४।२)
khātvā khādirakīlena yathāvattāṃ prayojayet ||
वीर्यं प्रकाश्य निजमोषधयः किलोचुर् अन्योन्यम् उर्व्यपि दिवो भुवमाव्रजन्त्यः । (५५।१)
vīryaṃ prakāśya nijamoṣadhayaḥ kilocur anyonyam urvyapi divo bhuvamāvrajantyaḥ |
जीवं मुमूर्षम् अपि यं हि वयं महिम्ना स्वेन स्तुवीमहि स जात्वपि नैव नश्येत् ॥ (५५।२)
jīvaṃ mumūrṣam api yaṃ hi vayaṃ mahimnā svena stuvīmahi sa jātvapi naiva naśyet ||
प्रत्यायिताः प्रमुदिता मुदितेन राज्ञा सोमेन साकमिदमोषधयः समूचुः । (५६।१)
pratyāyitāḥ pramuditā muditena rājñā somena sākamidamoṣadhayaḥ samūcuḥ |
यस्मै द्विजो दिशति भेषजमाशु राजन् तं पालयाम इति च श्रुतिराह साक्षात् ॥ (५६।२)
yasmai dvijo diśati bheṣajamāśu rājan taṃ pālayāma iti ca śrutirāha sākṣāt ||
आसामीशो लिखितपठितः स द्विजानां हि राजा सिद्ध्यै याश्च द्विजम् अवृजिनं स्वाश्रयं कामयन्ते । (५७।१)
āsāmīśo likhitapaṭhitaḥ sa dvijānāṃ hi rājā siddhyai yāśca dvijam avṛjinaṃ svāśrayaṃ kāmayante |
तास्वेवान्यः प्रसरति मदाद् यस् तु जात्या च गत्या हीनः शून्यो जगति कुपिताः पातयन्त्य् एनम् एताः ॥ (५७।२)
tāsvevānyaḥ prasarati madād yas tu jātyā ca gatyā hīnaḥ śūnyo jagati kupitāḥ pātayanty enam etāḥ ||
द्रव्याभिधानगदनिश्चयकायसौख्यं शल्यादिभूतविषग्रहबालवैद्यम् । (५८।१)
dravyābhidhānagadaniścayakāyasaukhyaṃ śalyādibhūtaviṣagrahabālavaidyam |
विद्याद्रसायनवरं दृढदेहहेतुम् आयुःश्रुतेर् द्विचतुरङ्गम् इहाह शम्भुः ॥ (५८।२)
vidyādrasāyanavaraṃ dṛḍhadehahetum āyuḥśruter dvicaturaṅgam ihāha śambhuḥ ||
अष्टाङ्गज्ञः सुवैद्यो हि कियद्धीनो यथाङ्गतः । (६०।१)
aṣṭāṅgajñaḥ suvaidyo hi kiyaddhīno yathāṅgataḥ |
अङ्गहीनः स विज्ञेयो न श्लाघ्यो राजमन्दिरे ॥ (६०।२)
aṅgahīnaḥ sa vijñeyo na ślāghyo rājamandire ||
प्राज्ञो विज्ञः पण्डितो दीर्घदर्शी धीरो धीमान् कोविदो लब्धवर्णः । (६१।१)
prājño vijñaḥ paṇḍito dīrghadarśī dhīro dhīmān kovido labdhavarṇaḥ |
दोषज्ञः सन् दूरदर्शी मनीषी मेधावी ज्ञः सूरिविज्ञौ विपश्चित् ॥ (६१।२)
doṣajñaḥ san dūradarśī manīṣī medhāvī jñaḥ sūrivijñau vipaścit ||
वैज्ञानिकः कृतमुखः संख्यावान् मतिमान् कृती । (६२।१)
vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ saṃkhyāvān matimān kṛtī |
कुशाग्रीयमतिः कृष्टिः कुशलो विदुरो बुधः ॥ (६२।२)
kuśāgrīyamatiḥ kṛṣṭiḥ kuśalo viduro budhaḥ ||
निष्णातः शिक्षितो दक्षः सुदीक्षः कृतधीः सुधीः । (६३।१)
niṣṇātaḥ śikṣito dakṣaḥ sudīkṣaḥ kṛtadhīḥ sudhīḥ |
अभिज्ञो निपुणो विद्वान् कृतकर्मा विचक्षणः ॥ (६३।२)
abhijño nipuṇo vidvān kṛtakarmā vicakṣaṇaḥ ||
विदग्धश्चतुरश्चैव प्रौढो बोद्धा विशारदः । (६४।१)
vidagdhaścaturaścaiva prauḍho boddhā viśāradaḥ |
सुमेधाः सुमतिस्तीक्ष्णः प्रेक्षावान् विबुधो विदन् ॥ (६४।२)
sumedhāḥ sumatistīkṣṇaḥ prekṣāvān vibudho vidan ||
धीर् बुद्धिः प्रतिपत् प्रेक्षा प्रतिपत्तिश्च चेतना ॥ (६५।२)
dhīr buddhiḥ pratipat prekṣā pratipattiśca cetanā ||
संविज् ज्ञप्तिश् चोपलब्धिश् चिन्मेधा मननं मनः । (६६।१)
saṃvij jñaptiś copalabdhiś cinmedhā mananaṃ manaḥ |
भानं बोधश्च हृल्लेखः संख्या च प्रतिभा च सा ॥ (६६।२)
bhānaṃ bodhaśca hṛllekhaḥ saṃkhyā ca pratibhā ca sā ||
चिकित्सा तत्प्रतीकारः आरोग्यं रुङ्निवर्तनम् ॥ (६७।२)
cikitsā tatpratīkāraḥ ārogyaṃ ruṅnivartanam ||
मण्डः पेया विलेपी च यवागूः पथ्यभेदकाः । (६८।१)
maṇḍaḥ peyā vilepī ca yavāgūḥ pathyabhedakāḥ |
भक्तैर्विना द्रवो मण्डः पेया भक्तसमन्विता । (६८।२)
bhaktairvinā dravo maṇḍaḥ peyā bhaktasamanvitā |
विलेपी बहुभक्ता स्याद्यवागूर् विरलद्रवा ॥ (६८।३)
vilepī bahubhaktā syādyavāgūr viraladravā ||
पादाहारं पथ्यमाहुश्च वैद्या विद्याद् अर्धाहारम् आहारसंज्ञम् । (७०।१)
pādāhāraṃ pathyamāhuśca vaidyā vidyād ardhāhāram āhārasaṃjñam |
पादोनं स्याद्भोजनं भोगमन्यद्विद्याच्छेषं वातदोषप्रसूत्यै ॥ (७०।२)
pādonaṃ syādbhojanaṃ bhogamanyadvidyāccheṣaṃ vātadoṣaprasūtyai ||
अन्धो भिस्सादनं भोज्यम् अन्नाद्यम् अशनं तथा ॥ (७१।२)
andho bhissādanaṃ bhojyam annādyam aśanaṃ tathā ||
भोज्यं पेयं तथा चोष्यं लेह्यं खाद्यं च चर्वणम् । (७२।१)
bhojyaṃ peyaṃ tathā coṣyaṃ lehyaṃ khādyaṃ ca carvaṇam |
निष्पेयं चैव भक्ष्यं स्यादन्नमष्टविधं स्मृतम् ॥ (७२।२)
niṣpeyaṃ caiva bhakṣyaṃ syādannamaṣṭavidhaṃ smṛtam ||
व्यञ्जनं सूपशाकादि मिष्टान्नं तेमनं स्मृतम् । (७३।१)
vyañjanaṃ sūpaśākādi miṣṭānnaṃ temanaṃ smṛtam |
उपदंशो विदंशः स्यात् संधानो रोचकश्च सः ॥ (७३।२)
upadaṃśo vidaṃśaḥ syāt saṃdhāno rocakaśca saḥ ||
जेमनमभ्यवहारः प्रत्यवसानं च भोजनं जग्धिः । (७४।१)
jemanamabhyavahāraḥ pratyavasānaṃ ca bhojanaṃ jagdhiḥ |
बल्भनम् अशनं स्वदनं निघसाहारौ च निगरणं न्यादः ॥ (७४।२)
balbhanam aśanaṃ svadanaṃ nighasāhārau ca nigaraṇaṃ nyādaḥ ||
जक्षणं भक्षणं लेहः स्वादनं रसनस्वदौ । (७५।१)
jakṣaṇaṃ bhakṣaṇaṃ lehaḥ svādanaṃ rasanasvadau |
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा । (७६।१)
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
मधुरं लौल्यम् इत्याहुर् इक्ष्वादौ च स लक्ष्यते ॥ (७७।०)
madhuraṃ laulyam ityāhur ikṣvādau ca sa lakṣyate ||
लवणस्तु पटुः प्रोक्तः सैन्धवादौ स दृश्यते ॥ (७८।०)
lavaṇastu paṭuḥ proktaḥ saindhavādau sa dṛśyate ||
तिक्तश्च पिचुमन्दादौ व्यक्तमास्वाद्यते रसः ॥ (७९।०)
tiktaśca picumandādau vyaktamāsvādyate rasaḥ ||
कटुस्तु तीक्ष्णसंज्ञः स्यान्मरीचादौ स चेक्ष्यते ॥ (८२।०)
kaṭustu tīkṣṇasaṃjñaḥ syānmarīcādau sa cekṣyate ||
मधुरश्च रसश्चिनोति केशान् वपुषः स्थैर्यबलौजोवीर्यदायी । (८३।१)
madhuraśca rasaścinoti keśān vapuṣaḥ sthairyabalaujovīryadāyī |
अतिसेवनतः प्रमेहशैत्यं जडतामान्द्यमुखान्करोति दोषान् ॥ (८३।२)
atisevanataḥ pramehaśaityaṃ jaḍatāmāndyamukhānkaroti doṣān ||
लवणो रुचिकृद्रसो ऽग्निदायी पचनः स्वादुकरश्च सारकश्च । (८४।१)
lavaṇo rucikṛdraso 'gnidāyī pacanaḥ svādukaraśca sārakaśca |
अतिसेवनतो जरां च पित्तं सितिमानं च ददाति कुष्ठकारी ॥ (८४।२)
atisevanato jarāṃ ca pittaṃ sitimānaṃ ca dadāti kuṣṭhakārī ||
तिक्तो जन्तून् हन्ति कुष्ठं ज्वरार्तिं कासं दाहं दीपनो रोचनश्च । (८५।१)
tikto jantūn hanti kuṣṭhaṃ jvarārtiṃ kāsaṃ dāhaṃ dīpano rocanaśca |
मर्त्यैर् गाढं प्रत्यहं सेवितश्चेत्तीव्रं दत्ते राजयक्ष्माणमेषः ॥ (८५।२)
martyair gāḍhaṃ pratyahaṃ sevitaścettīvraṃ datte rājayakṣmāṇameṣaḥ ||
कषायनामा निरुणद्धि शोफं वर्णं तनोर् दीपनपाचनश्च । (८६।१)
kaṣāyanāmā niruṇaddhi śophaṃ varṇaṃ tanor dīpanapācanaśca |
सत्त्वापहोऽसौ शिथिलत्वकारी निषेवितः पाण्डु करोति गात्रम् ॥ (८६।२)
sattvāpaho'sau śithilatvakārī niṣevitaḥ pāṇḍu karoti gātram ||
अम्लाभिधः प्रीतिकरो रुचिप्रदः प्रपाचनो ऽग्नेः पटुतां च यच्छति । (८७।१)
amlābhidhaḥ prītikaro rucipradaḥ prapācano 'gneḥ paṭutāṃ ca yacchati |
भ्रान्तिं च कुष्ठं कफपाण्डुतां च कार्ष्ण्यं च कासं कुरुतेऽतिसेवितः ॥ (८७।२)
bhrāntiṃ ca kuṣṭhaṃ kaphapāṇḍutāṃ ca kārṣṇyaṃ ca kāsaṃ kurute'tisevitaḥ ||
कटुः कफं कण्ठजदोषशोफमन्दानलश्वित्रगदान् निहन्ति । (८८।१)
kaṭuḥ kaphaṃ kaṇṭhajadoṣaśophamandānalaśvitragadān nihanti |
एषोऽपि दत्ते बहुसेवितश्चेत् क्षयावहो वीर्यबलक्षयं च ॥ (८८।२)
eṣo'pi datte bahusevitaścet kṣayāvaho vīryabalakṣayaṃ ca ||
कटुः कषायश्च कफापहारिणौ माधुर्यतिक्ताव् अपि पित्तनाशनौ । (८९।१)
kaṭuḥ kaṣāyaśca kaphāpahāriṇau mādhuryatiktāv api pittanāśanau |
पट्वम्लसंज्ञौ च रसौ मरुद्धरौ इत्थं द्विशोऽमी सकलामयापहाः ॥ (८९।२)
paṭvamlasaṃjñau ca rasau maruddharau itthaṃ dviśo'mī sakalāmayāpahāḥ ||
अन्योन्यं मधुराम्लौ लवणाम्लौ कटुतिक्तकौ च रसौ । (९०।१)
anyonyaṃ madhurāmlau lavaṇāmlau kaṭutiktakau ca rasau |
कटुलवणौ च स्यातां मिश्ररसौ तिक्तलवणौ च ॥ (९०।२)
kaṭulavaṇau ca syātāṃ miśrarasau tiktalavaṇau ca ||
लवणमधुरौ विरुद्धाव् अथ कटुमधुरौ च तिक्तमधुरौ च । (९१।१)
lavaṇamadhurau viruddhāv atha kaṭumadhurau ca tiktamadhurau ca |
संधत्ते मधुरो ऽम्लतां च लवणो धत्ते यथावत् स्थितिं तिक्ताख्यः कटुतां तथा मधुरतां धत्ते कषायाह्वयः । (९२।१)
saṃdhatte madhuro 'mlatāṃ ca lavaṇo dhatte yathāvat sthitiṃ tiktākhyaḥ kaṭutāṃ tathā madhuratāṃ dhatte kaṣāyāhvayaḥ |
अम्लस्तिक्तरुचिं ददाति कटुको यात्य् अन्ततस् तिक्तताम् इत्येषां स्वविपाकतो ऽपि कथिता षण्णां रसानां स्थितिः ॥ (९२।२)
amlastiktaruciṃ dadāti kaṭuko yāty antatas tiktatām ityeṣāṃ svavipākato 'pi kathitā ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sthitiḥ ||
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः पटुस्तुवर इत्यमी । (९३।१)
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ paṭustuvara ityamī |
क्रमाद् अन्योन्यसंकीर्णा नानात्वं यान्ति षड्रसाः ॥ (९३।२)
kramād anyonyasaṃkīrṇā nānātvaṃ yānti ṣaḍrasāḥ ||
द्विकभेदाः पञ्चदश पर्यायैः पञ्चभिस्तथा ॥ (९४।२)
dvikabhedāḥ pañcadaśa paryāyaiḥ pañcabhistathā ||
आद्यः सानन्तरः प्राग्वदुत्तरेण श्रुतो यदा । (९५।१)
ādyaḥ sānantaraḥ prāgvaduttareṇa śruto yadā |
चतुर्भिरपि पर्यायैर् आद्ये प्रोक्ता भिदा दश ॥ (९५।२)
caturbhirapi paryāyair ādye proktā bhidā daśa ||
एवं द्वितीये षड्भेदास् तृतीये च त्रयः स्मृताः । (९६।१)
evaṃ dvitīye ṣaḍbhedās tṛtīye ca trayaḥ smṛtāḥ |
चतुर्थे चैक इत्येते त्रिकभेदास्तु विंशतिः ॥ (९६।२)
caturthe caika ityete trikabhedāstu viṃśatiḥ ||
आद्यौ सानन्तरौ त्रिः षडेकैकाग्रिमयोगतः । (९७।१)
ādyau sānantarau triḥ ṣaḍekaikāgrimayogataḥ |
त्यक्ते द्वितीये चत्वारः स्वाग्रिमैकैकसंयुते ॥ (९७।२)
tyakte dvitīye catvāraḥ svāgrimaikaikasaṃyute ||
आद्ये त्यक्ते तु पञ्च स्युः स्वाग्रिमैकैकसंयुते । (९८।१)
ādye tyakte tu pañca syuḥ svāgrimaikaikasaṃyute |
चतुष्कभेदा इत्येते क्रमात् पञ्चदशेरिताः ॥ (९८।२)
catuṣkabhedā ityete kramāt pañcadaśeritāḥ ||
एवं त्रिषष्टिराख्याता रसभेदाः समासतः । (१००।१)
evaṃ triṣaṣṭirākhyātā rasabhedāḥ samāsataḥ |
तारतम्येष्वसंख्यातांस्तान् वेत्ति यदि शंकरः ॥ (१००।२)
tāratamyeṣvasaṃkhyātāṃstān vetti yadi śaṃkaraḥ ||
बृंहणं पुष्टिदं पोष्यमुत्कं पीनत्वदं च तत् । (१०१।१)
bṛṃhaṇaṃ puṣṭidaṃ poṣyamutkaṃ pīnatvadaṃ ca tat |
वीर्यवृद्धिकरं वृष्यं वाजीकरणबीजकृत् ॥ (१०१।२)
vīryavṛddhikaraṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇabījakṛt ||
आप्यायनं तर्पणं च प्रीणनं तोषणं च तत् । (१०२।१)
āpyāyanaṃ tarpaṇaṃ ca prīṇanaṃ toṣaṇaṃ ca tat |
निःष्यन्दनम् अभिष्यन्दि नेत्रद्रावं सरं च तत् ॥ (१०२।२)
niḥṣyandanam abhiṣyandi netradrāvaṃ saraṃ ca tat ||
इति बहुविधरोगव्याधितोपक्रमोऽत्र प्रकृतभिषगनुक्ताहारपथ्यप्रयोगम् । (१०३।१)
iti bahuvidharogavyādhitopakramo'tra prakṛtabhiṣaganuktāhārapathyaprayogam |
इममखिलमुदित्वा वर्गमुत्सर्गसिद्धान् प्रवदतु स च विद्वान् आमयप्रत्ययांस् तान् ॥ (१०३।२)
imamakhilamuditvā vargamutsargasiddhān pravadatu sa ca vidvān āmayapratyayāṃs tān ||
येन व्याधिशतान्धकारपटलीनिष्कासनाभास्करप्रायेणापि पुनस्तरां प्रविहिता हन्त द्विषां व्याधयः । (१०४।१)
yena vyādhiśatāndhakārapaṭalīniṣkāsanābhāskaraprāyeṇāpi punastarāṃ pravihitā hanta dviṣāṃ vyādhayaḥ |
तस्यायं कृतिवाचि विंशतितमः श्रीमन्नृसिंहेशितुः शान्तिं नामकिरीटमण्डनमणौ वर्गो गदादिर्गतः ॥ (१०४।२)
tasyāyaṃ kṛtivāci viṃśatitamaḥ śrīmannṛsiṃheśituḥ śāntiṃ nāmakirīṭamaṇḍanamaṇau vargo gadādirgataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.